Әдәби тәнкыйть

13.12.2017 12 (декабрь), 2017

Кем ул – Нобель бүләге лауреаты Һенрик Сенкевич?


sienkiewicz_top_foto_0_0_0

Язучы һәм галим Һенрик Сенкевич (1846-1916) – әдәби тәнкыйтьтә һәм әдәбият белемендә «поляк реалистик прозасының классигы», дворян әдәбияты вәкилләренең берсе, «зур эпик полотнолар һәм новеллалар тудыру остасы», «поляк әдәбиятына иң югары дәрәҗәдәге әдәби сүз үрнәкләре» биргән иҗаты исә «милли тенденцияләр, патриотик омтылышлар» (Мальков М. Романтическая биография польской новеллы // Польская новелла ХIХ-ХХ веков. – М.: Художественная лит-ра, 1988. – С.9) белән сугарылган иҗат буларак бәяләнә. Бер үк вакытта ул – тамырларында әтисе ягыннан татар һәм әнисе ягыннан белорус каны аккан шәхес буларак та билгеле.

Гомер буе туган җире Польша мәдәниятенә хезмәт иткән бу олы шәхесне без ничек кабул итәргә тиеш? Без аны үз мәдәниятебез тарихына урнаштыра алабызмы? Гомумән, башка телләрдә татар кешеләре тарафыннан иҗат ителгән әдәбиятка нинди мөнәсәбәттә булырга? Бу сораулар гел калкып чыгып тора. Охшаш сорауларга башка милләт галимнәре дә җавап эзли. Төрле халыклар мәсьәләне төрлечә хәл итә.

Методологик яктан, миңа, шәхсән, күренекле рус әдәбиятчысы Н.Л.Лейдерман фикере уңышлы тоела. Ул рус телле әдәбиятның рус әдәбиятыннан аермасын билгеләү бурычы куя һәм болай дип белдерә: рус әдәбиятының рус телле әдәбияттан аермасы шунда: соңгысының текстлары структур яктан рус һәм башка милли тормыш моделе арасындагы сөйләшүгә (диалогка) корыла (Лейдерман Н.Л. Русскоязычная литература – перекресток культур // Русская литература ХХ-ХХI веков: направления и течения. Вып.8.–Екатеринбург, 2005.– С.48-59). Димәк, иҗатында мондый сөйләшү булган язучыларны милли мәдәният кырына кертү, урнаштыру мөмкин дигән сүз.

***

Һенрик Йосыф улы Сенкевич 1846 елның 5 маенда Белоруссия-Польша чигендәге Воля-Окшейск имениесендә туган. Язучының бабалары Витовт (1350-1430) хакимлеге вакытында Җәләледдин җитәкчелегендә Бөек Литва князьлегенә килгән татар шляхтичларыннан (шляхта – сугышчыларның морза (дворян) сословиесе: шляхтичларның гербларында рун язуы сакланып калган) була. XVIII гасырда Сенкевичлар мөселман диненнән католик диненә күчә.

Әнисе – Белоруссия-Литвадагы танылган белорус дворяннары Цецишовскийлар нәселеннән.

Һенрик Сенкевич Варшавада гимназия тәмамлый һәм 1866-1870 елларда Варшава университетының медицина һәм тарих-филология факультетларында укый. Студент вакытында ук «Атналык күзәтү» («Przegląd Tygodniowy») журналында басыла башлый (тәхәллүсе – Литвос), журналист-публицист булып таныла. 1873 елдан – «Польша газетасы»нда («Gazeta Polska») фельетонист, 1874 елдан «Niwa» журналында әдәби бүлекне җитәкли, 1882 елдан – «Сүз» («Słowo») газетасының редакторы.

1881 елда ул, кызның әти-әнисе матди хәле тотрыклы булмаган язучы белән туганлашуга каршы булсалар да, Мария Шеткевич белән гаилә кора. Әмма хатыны 1885 елда, ике баласын (улы Генрик-Юзеф һәм кызы Ядвига) ятим калдырып, үпкә авыруыннан вафат була. 1888 елда, иҗатына мөкиббән бер кешенең матди ярдәме, Сенкевич хатыны исемен йөртә торган фонд ача һәм туберкулёз белән авыручы мәдәният әһелләренә ярдәм итә башлый. 1893 елда Одесса шәһәре кызы Мария Володкович белән гаилә корып, Италиягә китәләр. Әмма бу никах 1895 елда аерылышу белән тәмамлана. 1904 елда өченче тапкыр – Мария Бабскаяга өйләнә.

Журнал заказы буенча Америкага сәяхәт итеп (1876-1879), Сенкевич «Сәяхәттән хатлар» дигән юлъязмаларын бастыра. Европага кайткач, бераз вакыт Парижда яши, Венециягә һәм Римга бара, төрле җирләрне иңли (Австрия, Англия, Италия, Литва, Франция, Швейцария, 1886 елда – Румыния, Болгария, Төркия, Греция, 1891 елда – Мисыр, Занзибар һ.б.). 1900 елда, әдәби иҗатының 25 еллыгы уңаеннан, Сенкевичка Обленгорек (Oblęgorek) имениесен бүләк итәләр.

Сенкевич әдәбият белеме белән дә шөгыльләнә. Барокко эпохасы шагыйре Mиколай Семпе-Шажинский турында, әдәбиятта натурализм юнәлеше, тарихи романнар хакында зур хезмәтләр авторы ул. Петербург Император Фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы (1896 елдан) һәм аның шәрәфле академигы (1914 елдан) да.

Беренче Бөтендөнья сугышы башланганнан соң, Сенкевичлар гаиләсе Швейцариягә күчә. Һенрик Польшада Сугыш корбаннарына ярдәм комитеты оештыра. Веве шәһәрендә 1916 елның 15 ноябрендә вафат була. 1924 елда җәсәде Варшавага күчерелә.

Һенрик Сенкевич иҗатының үзенчәлекләрен, популярлыгы серен барлап, Б.Стахеев болай дип яза: «Аның иҗатына хикәяләүнең кызыклылыгы, маҗаралар күплеге, сюжетның тиз үсеше, тел осталыгы һәм образларның сыгылмалылыгы хас. Соңгы сыйфат бигрәк тә әһәмиятле: Сенкевич укучыны мавыктырып кына калмый (мавыктыргыч китаплар башка авторлар тарафыннан да языла), ул аны өйрәтә, тәрбияли, камилләштерә. Күренекле язучының романнары безне гадәти булмаган, әкияти, әмма әхлакый яктан укучыга якын кешеләр белән таныштыра. Тугрылык һәм рух көче, куркусызлык, бәла-казалар алдында нык булып калу, югары максатларга хезмәт итүне шәхси мәнфәгатьләрдән өстен кую, туган илгә мәхәббәт, тормыштагы активлык – Сенкевич китапларындагы уңай геройларга, ул яратып һәм яратуын яшермичә сурәтләгән геройларга хас сыйфатлар менә шулар» (Стахеев Б. Генрик Сенкевич // Сенкевич Г. Собрание сочинений. Том 1. – М.: Худож. лит-ра, 1983. – С.5.). Сенкевич иҗатындагы төп сыйфатлар буларак, без эчтәлектә әхлакый бәяләүнең алга чыгуын, туган җирне ярату һәм аңа тугрылыкның иң мөһим кыйммәт итеп күтәрелүен, мәхәббәтнең гаять зур, кешене каһарман да, җинаятьче дә ясый торган көч булуын раслауны, маҗаралылыкның әсәрләрнең укылышын тәэмин итүен, геройларның идеаллаштырылып һәм психологизм алымнары кулланып сурәтләнүен күрсәтер идек.

Сенкевич әдәбиятка 1872 елда, кечкенә хикәяләре, новеллалары белән килеп керә. «Воршилла портфеленнән юморескалар» дигән баш астына тупланган беренче әсәрләре мәгърифәтчел идеяләр белән сугарылып, иҗтимагый яңарыш яклылар белән иске фикерлеләр яки битарафлар арасындагы каршылыкка корылган (мәсәлән, «Үз илеңдә пәйгамбәр булу авыр»). Бу әсәрләр яшь авторны уңышлы детальләр ярдәмендә сурәт тудыру остасы итеп күрсәтә.

Шулай да Сенкевичка уңыш китергән әсәр дип автобиографик төсмерле өч әсәрне – «Карт хезмәтче» (1875) хикәясе, «Ганя» (1876) повесте яки күләмле «Сәлим Мирза» (1877) хикәясе – берләштергән цикл санала. Әсәр сюжеты ике яшүсмер егет Һенрик белән Сәлимнең егетлек чорына аяк басуы, гашыйк булулары, шул мәхәббәтне югалтулары һәм Сәлимнең үлеме кебек үсә. Малай-егетләр күрше утарларда яши. Һенрик шляхтичлардан булса, Сәлим – татар мирзалары нәселеннән. Хикәяләү «мин» – Һенрик исеменнән алып барыла, бу исә әсәрнең тирән психологик анализга корылуын тәэмин итә.

Әсәр яшүсмерләрнең гаиләләре, Варшавада гимназиядә укулары, университетка имтиханнар тапшырулары кебек язучы биографиясеннән таныла торган детальләргә бай. Һенрик һәм Сәлим характерлары гаять югары дәрәҗәдәге осталык белән иҗат ителгән. Тиз кызып китүчән, куркусыз, хәтта башсыз, ачык күңелле, чибәр, кыю, талантлы Сәлим һәм шундый ук кыю, әмма үз эченә йомылган, хисләрен йөрәгеннән читкә чыгара алмый торган, шуңа да каршылыклар, коточкыч газаплар белән яшәүче Һенрик – икесе дә Ганяга гашыйк була. Ганя – карт хезмәтче Миколайның кызы, әтисе үлгәч, Һенриклар гаиләсендә тәрбиягә калдырылган һәм панилар кебек белем-тәрбия алган. Кызга чын-чынлап гашыйк булса да, Һенрик аңа да, үзенә туп-туры сораулар биргән дусты Сәлимгә дә серен ачмый. Киресенчә, күршеләре Устжицкийларның кызы Лёляга тәкәллеф күрсәтә. Ә инде Сәлим белән Ганя арасында саф хисләр кабынуны төшенүгә, Һенрикның күңелендә ачу-нәфрәт хисләре кайный башлый. Язучы аның кичерешләрен барлык ваклыкларында күзәтеп бара, ул кичергән каршылыклы хисләрне укучы да үз йөрәге аша уздыруга дучар ителә.

Ганя белән Сәлим качып китә, әмма карт мирза бу никахка ризалык бирми, шул ук көнне Ганяны гаиләгә кайтара. Сәлим белән Һенрик дуэльдә сугыша, каты яраланалар, чак кына бер-берсен үтермичә калалар. Ганя чәчәк чире (оспа) белән авырып китә.

Психологик анализ ярдәмендә язучы чак үлемнән калган Һенрикны һәм Сәлимне бу хәлләрдә үзләрен гаепләү ноктасына алып килә: егетләр үз хисләрен алга куюларын, кыз мәнфәгатьләре өчен түгел, мәхәббәтләрен яклап көрәшүләрен, шул мәхәббәтне үзләрен ярату корбанына әйләндерүләрен төшенәләр.

Кыз терелгәч, аның авыру ямьсезләгән йөзен, кулларын күргән Һенрик сөю хисенең «кош кебек эзсез югалганлыгын» аңлый. Әмма әтисенә аңа өйләнергә әзер икәнлеген әйтә. «Мин бакчага чыктым һәм әлеге, Ганя белән Сәлим беренче тапкыр мәхәббәт аңлашкан, үрмә гөлгә уралган беседкада сөйгәннәре үлгәч елаган кешеләр кебек елап җибәрдем. Чыннан да, элеккеге Ганя минем өчен үлгән, дөресрәге, минем мәхәббәтем үлгән, аның урынына йөрәктә бушлык, төзәлмәслек җәрәхәттән яра авыртуы һәм күзгә яшьләр китерә торган хатирәләр генә калган иде» (Ганя // Сенкевич Г. Собрание сочинений. Том 1.: Повести и рассказы. – М.: Художественная лит-ра, 1983. – С.136.), ди ул.

Шул кичтә Һенрик Ганя белән Сәлимнең күрешүенең дә шаһите була. «Чынлап та, эңгер-меңгер төшкәндә, Сәлим килде. Ганяны күреп, ул кызарды, аннары агарды. Йөзенә карап, аның күңелендә бу мизгелдә хис белән намус көрәше барганлыкны күрү авыр түгел иде. Димәк, аның йөрәгеннән дә мәхәббәт дип атала торган әлеге канатлы кош очып киткән. Әмма киң күңеллелек өстен чыкты, ул Ганя янына килде, аңа кулларын сузды, аннары тезләнде дә кайнар итеп пышылдады:

– Ганя, кадерлем! Мин шул ук, мин һичкайчан, һичкайчан сине ташламам!

Ганяның йөзеннән яшьләр акты, ул Сәлимне акрын гына этеп куйды:

– Мин ышанмыйм, ышанмыйм, мине хәзер ничек итеп яратып булсын, – диде, аннары йөзләрен каплап кычкырды: – О! Сез бик мәрхәмәтле! Ә мин һәммәгездән дә начаррак һәм гаеплерәк, ләкин болар барысы да артта калды, мин үзгәрдем!

Һәм, карт Мирзаның үтенүләренә, Сәлимнең ялынуларына карамыйча, егетнең тәкъдимен кире какты. Беренче тормыш давылы бу гүзәл, әле генә ачылган чәчәкне сындырды» (136-137 бб.).

Циклдагы икенче әсәр Ганяның шәфкать туташы булып китүе, шунда тынычлык табуы хакындагы хәбәр белән төгәлләнә. Сәлимнең прототибы гаярь татар егете 1863 елгы баш күтәрүдә һәлак булса да, өченче әсәрдә язучы героен французпрусс сугышына җибәрә (цензура таләпләре белән бәйле), шунда батырларча үлүе турында сөйли. Шулай итеп, әсәрдә татар темасы, татарларның холкы, яшәү рәвеше, менталитеты шактый киң алып тасвирлана.

Сенкевичның беренче чор иҗатына караган әсәрләрдә («Күмер белән ясалган рәсемнәр», 1877; «Янко-музыкант», 1879; «Ипигә барганда», 1880; «Фәрештә», 1880; «Маякта фонарь кабызучы», 1881; «Бартек-җиңүче», 1882 һ.б.) үз чорында Ләхестан (Речь Посполитая) җирендәге тормыш, кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләр әхлакый бизмәнгә салып күрсәтелә. Боларда инде трилогиядәге кебек милли проблематика яки геройлар күзгә бәрелеп тормый <…>


Мәкаләне тулаем «КУ» журналының 12 нче (декабрь, 2017) санында укыгыз.

 фото: culture.pl