Драма

13.03.2017 №3 (март),2017

Сагынган чакларымда


деревня

…Без сыерлы йортта туып үстек,
Ул бит безне исән саклады.
Сыер эзләренә баса-баса,
Безнең тыйнак бәхет атлады.

Балачакның шушы шәфкатьлесе
Тиң булмаса әгәр бер җырга,
Мин багышлап шигырь язмас идем
Шомырткайга – безнең сыерга.
Юкка әйтмәгәндер зирәк әткәм:
– Минем өчен СССР –
Чыжылдатып безгә сөтен биргән
Шушы юмарт Шомырткай-сыер…

Зөлфәт

2 ПӘРДӘ, 16 КҮРЕНЕШТӘ

К а т н а ш а л а р :
Я ш ь Ш а һ и д ә – яшь кыз. Чая, нык холыклы.
К а р т Ш а һ и д ә – 90 яшьләрдә. Шактый нык күренә.
З ә к и я – яшь кыз, Шаһидәнең апасы.
Н и г ъ м ә т – 40 яшьләрдә, Шаһидәнең әтисе. Караңгырак чырайлы, бер кулы гарип, басынкырак табигатьле.
М ә р з и я – Шаһидәнең әнисе. Мулла кызы булганга, үз-үзен тотышында беркадәр зыялылык бар.
Ә ү х ә т – күрше егете. Шаһидәнең яшьтәше.
Г ө л с е м – 37-45 яшьләрдә, Әүхәтнең әнисе. Телчән хатын.
К а с ы й м – 40 яшьләрдә, Әүхәтнең әтисе. Ябык кына, чирләшкә генә кыяфәтле.
М ә р ф у г а – 40 яшьләрдә, авыл хатыны.
С ә л и м ә – 40 яшьләрдә, авыл хатыны.
С а б и р а – Сәлимәнең кызы, Шаһидәдән бер-ике яшькә кечерәк.
Х ә м и т – 40-45 яшьләрдә, авыл активисты. Әрсез, оятсыз, үзен власть иясе итеп хис итәргә, шуны башкаларга күрсәтергә яратучы бер адәм.
Ф ә н и я – Шаһидәнең төпчек кызы, 45 яшьләр тирәсендә.
Эпизодларда: яшь кызлар, авыл ирләре.

Вакыйга егерме беренче гасыр башында һәм
1935-1945 еллар тирәсендә бара.
1 ПӘРДӘ
1 күренеш

Безнең көннәр. Авыл өенең ишегалды. Ишегалдына өй ишеге, болдыр караган. Бер якта – капка, аның янында бүрәнә өеме, икенче якта ике сәндерәле эскәмия (аскы өлеше – эскәмия ролен, өске сәндерәсе кайбер күренешләрдә сәке ролен дә уйный ала). Койма башына чиләк эленгән. Эскәмиядә, таякка таянып, карт Ш а һ и д ә утыра. Озын итәкле аксыл күлмәк, аның өстеннән кыска җиңле камзул кигән. Сузып-сузып сыер мөгрәгән тавыш ишетелә, ул торган саен ерагая. Шаһидә бер учы белән авызын каплаган, әйтерсең, кулын төшерсә, менә-менә кычкырып елап җибәрер…

Ш а һ и д ә (капка ягына моңаеп карап тора, үзалдына). И Ходаем, сыйлы көнем – сыерлы көнемнән аерылгач, ни белән генә көн үткәрермен? (Түзми, сулыгып кына үзалдына елап җибәрә.)

Шулчак болдырга Ф ә н и я чыгып баса. Кулында тас, анда юылган керләр. Әнисен бик кызганып карап
тора, үзенең дә күңеле тула. Тик ничек тә сиздермәскә тырыша.

Ф ә н и я . Әнкәй, йөрәгеңне бозып утырма инде, әйдә, кер. Мин дә җыенып беттем бугай.
Ш а һ и д ә . Күрчәле, яланаяк чыгып баскан, акыл кермәсә дә кермәс икән, агай. Фәния, сиңа әйтәм түгелме?
Ф ә н и я . Киям, киям, менә, синең башмагыңны кидем.

Фәния кер эләргә бау суза. Яшел җирлеккә чәчәкләр төшкән җәймәләр элә.
Ш а һ и д ә (эскәмиядә утырган килеш кенә сөйләнә). Абыеңнар да, син дә, ничә кайтсагыз, «нигә сыер асрап интегәсез, кибет тулы сөте, мае», ди идегез, тынычланырсыз инде.
Ф ә н и я (кер элә-элә сөйләшә). Соң, үзеңне жәлләп әйтәбез ләса. Кулларыңны кара, кәкрәеп каткан, һаман сыер дисең.
Ш а һ и д ә . Атагыз иртәрәк китеп барды. Икәү булсак, ничек тә теркелдәр идек әле. Сезнең сүзгә карап
тормас идек. Булганны бетерүкәйләр бик тиз шул…
Ф ә н и я . Үзебезгә алып китәм дибез – тыңламыйсың.
Ш а һ и д ә . Таш калагызда тыным кысыла, кызым, ике көн дә тора алмыйм мин анда.
Ф ә н и я . Алып китәм дигәч, уртанчы абыйны да әрләп ташлагансың.
Ш а һ и д ә . Әрләми ни. Аның хатыны, җиңгәңне әйтәм, зарланудан башканы белми. Бу җире авырта, теге
җире…
Ф ә н и я (көлеп). Соң, әнкәй, пенсиядә бит инде ул, тагын ни эше булсын.
Ш а һ и д ә . Диванга кадакланып, көне буе тилебәдәр карап ятсаң, авыртмый нишләсен. Ике кулыңа эш
табып, селкенеп торсаң, зарланырга вакыт калмый ул.
Ф ә н и я . Син генә ул, эшсез бер минут утыра алмыйсың.
Ш а һ и д ә . Эш тә калдырмадыгыз инде. Ул үзе юа торган машинасы җайлы нәрсә булса да, күлмәк-оегымны гына юып куймаска мин.
Ф ә н и я . Түзмәгәнсеңдер әле, менә боларны да кул белән угансыңдыр. Юарга дип салдыртам – чип-чисталар. Кире элмәдем, машинада чайкаттым инде.
Ш а һ и д ә (кеткелдәп). Өченчекөн генә апаң белән җизнәң килеп, юып, үтүкләп, элеп киткәннәр ие.
Ф ә н и я . И… әйтәм аны… Әле дә алар күрше авылда гына, ике көннең берендә килеп әйләнәләр.
Ш а һ и д ә . Атлаган саен йөрмә дип тукыйм апаңа. Өендә килене, оныклары, алар янында ныграк кирәк
бит ул. Яратмаслар.
Ф ә н и я . Кит, әнкәй, каенананың кунакка киткәнен кем яратмасын. Озаграк торса ярар иде дип, дога
кылып утырадыр әле җиңгәчәй.
Ш а һ и д ә . Шулай инде, картларны кем сөйсен… Бар инде, караңгыга каласың. Кеше куян куа дип, машинага утырган булып… кайтсаң-китсәң йөрәгем алынып тора.
Ф ә н и я . Куян куам дип түгел инде. Бер өйрәнгәч, бик рәхәт, әнкәй. Киявеңә ялынып торасы юк. Утырам
да китәм.
Ш а һ и д ә . Күрше Надир абыең, әнә, рульдәге хатын-кыздан абизьян дип көлә. Гранаты капкан абизьян
диме шунда…
Ф ә н и я . Надир абый гына түгел, бөтен ир-ат шулай дигән була, хәчтерүшләр. Машина рулен генә түгел, тормышның бөтен тоткасын хатын-кызга тоттырды да үзләре.
Ш а һ и д ә . Без яшь чакта ярый инде, ир-ат сугышка китеп беткән ие, дөньясы хатын-кыз җилкәсенә калды. Хәзер соң… И, адәмкәйләр… Михнәткә чыдыйлар, рәхәткә түзә алмыйлар…
Ф ә н и я (өйгә керергә бара, көлеп). Ай, тагын яшь чаклар дип сөйли генә башлама! Кырык ишеттем, әнкәй!
Ш а һ и д ә (үзалдына әйткәндәй). Ишетсәң соң… Сагынган чакларымда искә төшерәм дә сөйлим инде.
Ф ә н и я . Сагынган чакларым, дисең. Үзең бер бөртек рәхәт күрмәгәнсең.

Ш а һ и д ә . Күрелгәне дә булды, Аллага шөкер, зарланмыйм. Мәгәр яшьлегем сагындыра! Ачлы-туклы булса да сагындыра! Михнәттә үтсә дә, үзәгемне өзеп сагындыра! Мәрүчкәгә тиклем сагынам!
Ф ә н и я (өйгә үтешли). И әнкәй! Хан заманындагы сыерыгызны гына сөйли күрмә тагын.
Ш а һ и д ә . Олы абыең да миннән соңгы магикан дип көлә. Мин дә китеп баргач, кем ишеттерер, балам? Без күргәнне сезгә күрергә язмасын, улларыгыз, оныкларыгыз сугыш афәтенә эләкмәсен дип сөйлим. Тыныч дигән дөньясында да тынышалмый, тавышланып яталар бит әнә… Инәйләр баласын сугыш өчен дип үстерми…

Фәния, башын чайкап, өйгә кереп китә, сумкаларын болдырга чыгара.
Ш а һ и д ә . Фәния дим, идәнгә ике банка сөт куйдым, сөт өсте белән катык халадильникта онытылып кала күрмәсен. Йолдызымның соңгы ризыкларын авыз итсеннәр дип, күп итеп корт та әзерләгән ием, аны да алырсың.
Ф ә н и я . И әнкәй, үзеңә үзең мәшәкать тудырмасаң инде. Корт ясыйм дип, сөт кайнатып, сәгатьләр
буе плитә саклаганчы… Без бит ач ятмыйбыз.
Ш а һ и д ә . Ярар, сөт-майны соңгы тапкыр апкитәсең, чәпчемә. Көз кайтуыгызда атагыз юк иде, бу кайтуыңда сыер юк, алдагысында мин булмам – Ходайныкын белмәссең.
Ф ә н и я . Теләсә нәрсә сөйләнмә әле, әнкәй. Саулыгың минекеннән ныграк, яшәргә дә яшәргә әле.
Ш а һ и д ә . Гомерең түгәрәкләнеп килгәндә, көнеңне түгел, сәгатеңне саныйсың, балам.
Ф ә н и я . Ярар-ярар, дөбердәтеп сыер сауганда, яшеңне дә белмәдең, зарланма. Кызлар кебек әле син.
Ш а һ и д ә (кулларын әйләндергәләп, үзалдына көлеп). Дөбердәтеп сауганда дисеңме? И бала-бала…
Гәзиткә төреп күкәй әзерләп куйдым. Чүпрәк сумкада апаңнарга дигәне. Аларга дигән сөтне шешәгә тутырдым.
Ф ә н и я . Элегрәк көлә идең, әнкәй, хәтереңдәме? Киткән кыздан, мине дә апкитмәсә ярар иде дип, почмактагы пумала куркып тора, ди торган идең. (Әнисен кочаклап сөя.)
Ш а һ и д ә (кызының кул аркасына Шаһидәнең күз яшьләре тәгәри). Гомерем, җегәрем булганда, балаларымны сөттән өзмәм дигән сүзем бар иде бит, балам…
Ф ә н и я . Әнкәй, беләсең бит инде, авыл сөтеннән бизеп барабыз. Балалар да борын җыера, үлән исе килә, диләр. Кайчагында әрем тәме килгән кебек шул сөттән…
Ш а һ и д ә . Ашатырсың сыерга әремне, якын да бармый ул аңа… (Авыр сулап.) Адәм баласы дөньяның ачысын-төчесен татып караганнан соң гына әремнән бал тәме килгәнен аңлый шул, балам. Әрем ачысыннан күпкә ачырак сыйлары да бар язмышның, авыз иткәннәр үзләре генә белә…

Моңсу көй яңгырый. Фәния юылган керне тартып куя, җәймәләр болдырны да, Шаһидә утырган эскәмияне дә каплап, болын кебек балкып күренә.

2 күренеш

Шул ук ишегалды. Тик ул хәзер су буен хәтерләтә. Бертөркем кызлар чишмәгә килгәннәр. Балаитәкле күлмәктән, канатлы алъяпкычлардан, арттан чөеп бәйләгән яулыклардан. Чырык-чырык киләләр. Араларында З ә к и я кебек җиткән кызлар да, С а б и р а , Ш а һ и д ә кебек үсмерләр дә бар.

З ә к и я (чәчен ике толымга аерып үргән, чулпылар таккан). Дөньяның матурлыклары, кызлар! Карагыз әле бу чәчәкләрне! (Бауга эленгән җәймәләргә ымлый. Кызлар сокланалар, аһ-ваһ диешәләр.)
С а б и р а (Шаһидәгә). Бигрәк матур синең Зәкия түтәң, име? Гел карап кына торасы килә.
Ш а һ и д ә . Матур шул! Тик җебегән. Берәр авыр сүз ишетсә дә мәлҗерәргә генә тора. Миңа охшамаган.
С а б и р а (пырхылдап). Син бит малайлар кебек. Әүхәт белән шәпиле уйнаудан кайчан гына туктадың.
Ш а һ и д ә (кызарыбрак). Кит әле. Әллә кайчан бит инде ул.
1 к ы з . Кайтып китәсе дә килми, әйме, кызлар! Бигрәк ямьле инде безнең чишмә буе.
2 к ы з . Ямьле… мунчага шушыннан унбишәр көянтә су ташып карагыз, булыр ямьле.

3 к ы з . Сезгә инеш суы гына ярамыйдыр шул.
2 к ы з . Инәкәй бит. Чишмә суы тәнгә йомшак, ди.
1 к ы з . Синең инәң авылда бер бит, Латыйфа. Баскычыгызны да бишәр кат юдырта, дисең бит.
3 к ы з (көлеп). Фатыйма апаның самавырны ничек чистартканын бөтен авыл белә, хи-хи-хи… Тышына катык сөртеп куеп, көн буе агарта… Ул көнне чәй суын казанда гына кайнатасыз, хи-хи-хи.
З ә к и я . Кызлар, куегыз әле шул самавырны.
2 к ы з . Ие шул. Минем әнкәйне чәйнәмәгез әле.
1 к ы з . Кеше сөйләгәнче, җырлыйкмы әллә, кызлар?
Ш а һ и д ә (Сабирага). И, тагын тотынырлар инде. Ни кызыгын табалардыр. Әйдә, Сабира, кайтыйк.
С а б и р а . Әз генә тыңлыйк инде, Шаһидә.

Кызлар шау-гөр килеп уен җырлары җырларга тотыналар:
Алма бөреле, алма бөреле,
Алма бөреле була ул.
Җан яраткан, күңел тарткан
Яр бер генә була ул.
Ш а һ и д ә . Кыланчыклар! Бездән ике-өч яшькә генә олы инде үзләре. Егетләр турында җырлаган булалар… Һи..
Сабира белән Шаһидә,
көянтә-чиләкләренә су алып,
кайтырга кузгалалар.
Ут сүнә. Яктыра.

**********************************************************

Дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.