8 (август), 2018

Абруйлы булыр ТЕЛЕБЕЗ...

Беркөнне Сарпалы тавы ягында, җирдән үсеп чыккан шикелле, ниндидер бер сәер багана күтәрелә башлады, һаман үсә дә үсә бит бу. Малайлар, яхшылабрак карарга, дип, өй түбәләренә, агач башларына үрмәләдек...

Алып китте үзен, киемнәрен… Алыр иде шигъри җанымны да!

Халык шагыйре... Бу мәртәбәле исемгә аңлатма соралмый да кебек. Моңа ирешү өчен гади яшәешең һәм зур иҗатың белән халкыңның күз төбәп торган кадерлесе булу да җитәдер, бәлки.

Әрнүеңне, улым, яшер!

Кешеләргә шагыйрь шушындый изге теләк белән ихлас эндәшә. Һәм әсәр «Бәхетле булыгыз!» дигән сүзләр белән тәмамлана. Ә бит, чынлап та, шагыйрь, гомере буе иҗади һәм иҗтимагый эшчәнлеге белән тормышка яктылык өстәп, кешеләрнең бәхетле булуларына куанып яши.

– Менә, Сибгат абый, Равил Фәйзуллинга Тукайны бирергә җыеналар икән, яшь бит әле ул, Сез ничегрәк уйлыйсыз?

Мин бу чорга ялгыш килеп чыктым, Киләчәккә үтеп барышлый.

Булат Хәмидуллин – һәрбер күргән-белгән таныш өчен көләч йөзле, боегу белмәс, чибәр, асыл егет. Аның суган әкияте сатып, юкны бушка аударып утырган вакытын бер дә күргәнем юк. Кайчан очратсаң да, кырык эше кырылып яткан кебек, ул һәрчак каядыр ашыга, янгын сүндерүгә алынган коткаручы кыяфәтендә тыр-тыр чаба. Аның турында «тач әтисе инде», дип бәя бирә башласаң да, һичбер ялгышу юк.

Язучыларның Әлмәт бүлеге җитәкчесе булып эшли башлагач, шагыйрь Равил Фәйзуллин бер төркем өлкән язучыларны туплап, Сарман районына әдәбият көннәре үткәрергә чыга.

Без болай да телсез инде...

Иркә бик тиз янды... Янды. Ялкыны һаман кайдадыр елкылдый сыман, күмере һаман көйридер кебек. Ул милләтнең талантлы, булдыклы бер баласы иде.

Әдәбиятыбызда шундый чорлар булып ала: әле проза көчәеп китә, әле шигърият. Нигәдер драматургия һәм балалар әдәбияты һаман бу зур ярышка ышанычлы адымнар белән кушыла алмый кебек.

Туган авыл яши хыялда...

Язучылар Кама Тамагында, Туфан Миңнуллинның туган көнен билгеләп банкетта утыра икән.

Ә зал тулы затлы тамашачы… Утырганнар, хәтта басканнар. Безнекеләр ләкин бик аз монда, Булганнар да – урыслашканнар.

Очар кошка үпкәләми гади кеше...

1986 елның җәе. Комлев урамында бер көн эчендә юл аша канау казып чыгарга кирәк.

Малай, үзе дә сизмәстән, укытучыга иярде. Чөнки әнисенеке кебек түфли кигән иде укытучы. Нәкъ менә әнисенеке кебекне!

Авылда тугансың икән, юлың бер генә, син авылда калырга, атаң-анаң бил бөккән шул колхозда гомерлеккә эшләргә тиеш. Кайбер егетләр армиядән соң авылга әйләнеп кайтмаска җаен таба табуын, анда да урман кисү, шахтада күмер чабу кебек авыр хезмәтләргә ялланып киткәндә генә. Мәктәпне яхшы билгеләргә тәмамлап, институтларга укырга кергән бәхетлеләрне тота алмыйлар да бит. Тик Дамирга бу юллар насыйп булмады шул...

Атом станциясендәге шартлаудан соң, татар әдипләре Ренат Харис, Равил Фәйзуллин һәм Вакыйф Нуруллин Чернобыльдә иҗат командировкасында булып кайтканнар иде.

Әтием Галимулла, тимер эше остасы булгач, үз кулы белән матурлап бәбәй арбасы ясаган. Аны чәчәкләп-чуклап бизәгән. Иртәгә сугышка китәсе дигән көнне, мине шул арбага салып, авылның югары очына кадәр тартып менгән. 1941 елның 14 августында, шул арбага салып, әни мине Кукмара станциясенә кадәр алып барган. Әти, мине кулына алып, сөеп, арбага кире салган. Бу инде минем әтине соңгы тапкыр күрүем булган...

Мәктәптә дә гел әнисе турында уйлап йөри ул. Берничек тә ярдәм итә алмаганына, көче җитмәгәненә үкенә. Үкенечле булды шул әнисенең гомере.

Эшләгән эштәй тоелды Сөйләгән һәр сүзебез…

– Улым, без бүген сәгать берләр тирәсендә китәрбез дә инде, син унбиш минутлап алданрак, сәгатьнең угы менә монда җиткәч, сәпитеңә утыр да Алмаз белән аргы якка табан сыптырт. Дустың янәшәңдә чакта алай ук кыен да булмас үзеңә, – ди.

Биек-биек күкләргә караган саен, ул үзен кечерәя баргандай тойды. Әллә шуннан тәмам хәле китте. Исерткеч һава сулыш юлларын ярып керә, буыннарны йомшата, ул итекләре авырая башлаганны чамалады. Алай ук якын түгел икән шул газиз авылы.

Малай янә торып атлап китте. Әле генә буран басылгандай тоелган иде, янә күбәләкләр төсле кар оча башлады. Янә җилнең көчәйгәне сизелде. Юк, ярамый болай бирешергә.

Шул мәлдә Марат артыннан атлап-йөгереп килгән ап-ак буран эченнән, тимер тәпиләрен рельсларга кыйный-кыйный, поезд үтеп китте. Малай аның вагоннарына язылган «Мәскәү – Казан» дигән язуны гына укый алды. Һәм үзенең чынлап та адашканын аңлады.

– Йә, исемеңне әйт, кем син? – Каты куллы зат аның битләрен чәбәкләде. Малай исемен оныткан иде.

Ә мөслимлек мөслимнәрнең, Әлбәттә, өстенлеге!..

Барысына да юклык гаепле – дөньясы мондый хәерчелектә калмаса, һаман бер Сирай йортына керер идеме ул? Каһәр төшкән сугыш бөтен кешенең канын суырды, халык күзгә күренеп ярлыланды.

Улын коткарырга омтылып та карамады ул – үзенә исән калырга кирәк иде, улына тимәсләр әле, тимәсләр... Үзе исән калса, коткарыр улын да! Тик үзенә котылырга, качарга, мөмкин кадәр ераккарак китәргә!

Бу вакыйганың сәбәпчеләре үзләренең гамәлләрен яшерергә тырышсалар да, барып чыкмады – халык бу инешне «Кытай елгасы» дип атап йөртә башлады. Вакыт үтте, ат карагының кешеләргә китергән зәхмәте онытылды. Кытайны ничектер сагынып ук булмаса да, кызганып һәм хаксызга рәнҗетелгән кешеләр исеме белән беррәттән атый башладылар.

Менә шулай көн агар... Ике хатын май язар...

Барыбер син аңа кайвакыт Сак кына эндәшеп алгала...

Менә шулай була ул: бер чыкмасын яман атың... Мактанчыклык та, кирелек тә юньлегә илтми икән.

И Кабансу, Казанымны Сагышларга салган су, Казаныма милләтемнең Яше булып тамган су…

Әлегә бәхетем ул минем! Ә бәхет бирелә бурычка... Ничек соң ул булсын гомерле, Кайчан шул гомерең бик кыска!

Шыгыр-шыгыр тәгәрмәчләр көйләп бара, Күктә, гүя – хыялында малай ята.

Теге дөнья ерак микән, Бу дөньяда кунак микән? – Ул шуларны уйлап бара, Һәр адымың чутлап кара!

Сез кем дип сорыйсызмы? Күмәч пешерүчеләр без! Кешеләрнең йөзләренә шатлык төшерүчеләр без!

ХХ йөз башында татар тормышында Европа факторы да азмы-күпме роль уйнады, дип әйтергә хаклы икәнебезне аңлыйбыз. Әлбәттә, татарның Көнчыгыш, ислам дөньясы белән традицион рухи элемтәләре күпкә көчлерәк булган. Ләкин Европа белән кызыксыну татар тормышына, һичшиксез, яңа төсләр өстәгән, татарны, гомумән, дөньяга киңрәк карарга өйрәткән.

Җырларыңа җырлар кушылсын, Исемеңне таулар кычкырсын...

Кайда соң син, җанкисәгем, кайларда...