Саташкан кәккүк (романның дәвамы)

(Әсәрне башыннан укыгыз)

2
1941 елның башында Мәскәүдә Башкортстан һәм Татарстан
республикаларының әдәбият һәм сәнгать декадалары уздырылачагы
турында билгеле булды. Уфада декадага «Саңгырау торна» һәм «Ашказар»
операсын алып барырга хәзерлек башланды. Татарстан нинди әсәрләр
белән катнаша икән соң дигән уй туды Солтанда. Сәйдәшевнең бернәрсәсен
дә алып бармаячаклар. Чөнки бөтен әсәрләренең дә драматургларын утыз
җиденче елда халык дошманнары дип юк итеп бетерделәр. Соңгылардан
Фәтхи Бурнашны да кырыгынчы елның 24 августында халык дошманы
дип Пләтән төрмәсенә ябып юк иткәннәр дип ишетте Солтан. Ул, татарлар
декадага, үзенең Газиз Әлмөхәммәтов һәм Василий Виноградовлар белән
бергәләп язылган беренче татар операсы «Сания»не, йә «Эшче»не алып
бармаслар микән дип уйлый башлады.
Бу хакта сорап, ул Казанга, операларның авторларының берсе булган
Василий Виноградовка хат язды. Василий Иванович аның хатыннан
соң бу хакта ТАССР Верховный Советы Президиумы председателе
Гали Динмөхәммәтовка мөрәҗәгать иткән. Динмөхәммәтов исә аңа
бу мәсьәләдә Солтанга ярдәм итәргә вәгъдә биргән. Виноградов
Солтанга җавап хаты язган. Хатта Динмөхәммәтовның аны «Сания»
операсының бөтен материаллары белән Казанга килүен соравы
турында әйткән. Ләкин бу рәсми чакыру түгел, дигән.
Солтан Василий Ивановичның бу хатыннан соң, Динмөхәммәтов
белән сөйләшмәсме дип, Александр Ключарёвка хат язды.
Хөрмәтле Александр Сергеевич!
Безнең «Эшче» һәм «Сания» операларына, димәк ки, Василий
Иванович белән шәхсән үземә игътибарыгыз һәм игелекле
мөнәсәбәтегез өчен тирән ихтирамымны һәм ихлас рәхмәтемне
белдерәм. Элегрәк ул миңа шул хакта язган иде: Сез аңа безнең
операларның ноталарын эзләп килгәнсез, фрагментларын
композиторлар конференциясендә күрсәтергә теләгәнсез.Моннан тыш, ул Сезнең, гомумән, әлеге операларны торгызу
турында тиешле кешеләр белән сөйләшүләр алып баруыгыз хакында
да язды. Моны ишетү шулкадәр күңелле булды, дөресен генә
әйткәндә, бик тә тирән дулкынландырды һәм мин Сезнең хакта
уйлап куйдым: «Онытмаска вәгъдә биргән иде һәм чыннан да мине
онытмаган...» ...Менә бүген мин Василий Ивановичтан хат алдым,
анда ул түбәндәгеләрне хәбәр итә: «Эшче»не тикшерүгә багышланган
киңәшмәнең беркетмәсе булуын белгәч, Сез, кече күңеллелек күрсәтеп,
аны эзләгәнсез, дөресрәге, клиникага баргансыз һәм, беркетмәне алып,
аны Динмөхәммәтовка күрсәткәнсез һәм... сөйләшкәнсез. Моның өчен
Сезгә тагын бер мәртәбә ихлас рәхмәтемне белдерәм...
Ә аннары ул болай дип яза: Динмөхәммәтов, иптәш Ключарёв
аркылы, минем Сезгә хат язуымны сораган. Сезне «Сания»
операсының барлык нота материаллары белән Казанда күрергә теләвен
әйтергә кушкан». Һәм хатны болай дәвам иттерә: «Динмөхәммәтов
Сезнең Казанга килүегезнең әлегә рәсми булмавын, ягъни Татарстан
Республикасы хөкүмәте чакыруыннан тыш булуын да әйтте».
Мин, мөгаен, Казанга теләсә кайчан килә алырмын. Мәсьәлә
бары шунда: миңа кайчан килү яхшырак? Мөгаен, килгән очракта
Динмөхәммәтовның өйдә, ягъни Казанда булуы мөһим. Өстәвенә,
Василий Ивановичның да, бәлкем, клиникада ятмавы кирәктер.
Икенчедән, югарыда әйтелгән иптәшләр белән сөйләшүләрнең
кыскача гына эчтәлеген һәм аларның нинди юнәлештә барганлыгын
белү бик кызыклы булыр иде.
«Әлегә» сүзе бик тә кызыксындыра, ошбу сүз нәрсә аңлата?
«Әлегә» сүзендә ниндидер киләсене аңлатучы мәгънә бар бит.
Ниһаять, бик беләсем килә: Сезнең ныклы ярдәмегезгә киләчәктә
дә исәп тотарга буламы, шулай ук безгә ярдәм күрсәтерлек тагын
берәр кеше табылырмы?
Мин беләм, каршы кешеләр шактый күп булачак... Әгәр безгә
булышлык күрсәтүчеләрнең өстен чыгачагына, шул исәптән Сезнең
ныклы ярдәмегезгә ышаныч булмаса, юкка маташырга, файдасызга
көч түгәргә кирәкме икән дип уйлыйм.
Менә шундый-шундый мәсьәләләр, шик-шөбһәләр һ.б. уңаеннан
Сездән нинди дә булса җавап алырга теләр идем. Хат язу мәсьәләсендә
Сезнең «ата ялкау» икәнегезне дә беләм. Динага һәм Сезнең улыгызга
(мине гафу итәрдер, исемен инде онытырга да өлгердем) кайнар
сәлам.
Сәлам һәм хөрмәт белән, Солтан Габәши.
20 гыйнвар, 1941 ел.
Александр Ключарёв Солтанның бу хатын алгандырмы, юктырмы,
аннан җавап килмәде. Әлбәттә, ул киләчәктә аңа таянырга өметләнгән
иде. Ике операның берсен булса да декадага алып бару мөмкин булыр бәлки дип хыялланды. Әмма өметләр хыял гына булып калды.
Июньнең 22 сендә сугыш башланды. Декаданы үткәрү билгесез
вакытка кичектерелде. Барлык сәнгать кешеләре, кайсы үз теләкләре
белән, кайсы хәрби комиссариат чакыруы белән, фронтка китте.
Ә Солтанны уйламаганда-көтмәгәндә, Башкортстан совнаркомы
каршындагы сәнгать эшләре идарәсенең музыка секторында эшләгән
урыныннан, эштән азат итеп, бер тәүлек эчендә җыенып, яшәгән
җиреннән кузгатып, гаиләсе белән Борай районының Чалкак авылына
җибәрделәр. Бу аны сөргенгә җибәрү иде...
Ни өчен шулай кинәт кенә сөрделәр соң әле аны Уфадан? Әллә
монда Динмөхәммәтовның кулы уйнадымы? 1932 нче елда икесе бер
үк вакытта Уфада эшли башлаганнар иде бит алар. Шул елдан бирле
бер-берсен яхшы беләләр иде. Шуңа күрә дә операларны яңадан
дөньяга чыгаруда бәлки ярдәме тияр дип хат язарга булган иде бит ул
аңа. Ә монда гел киресе килеп чыкты. Габәши яңадан Татарстанда баш
калкытмасын әле дигән кебек, үзен хәтта Уфадан ук сөреп чыгарырга
булганнар Казандагы «дуслары». Динмөхәммәтовка хат язуын каян
белгәннәр диген син, ә?! «Габәшизм»нан һаман да куркалар булып чыга
бит болай булгач. Җитмәсә, Динмөхәммәтов үзе дә, 1936 елда Казанга
әйләнеп кайтканнан соң, НКВД тарафыннан оештырылган Сталин
репрессияләрен үткәрүче махсус өчлек әгъзасы итеп билгеләнгән
кеше. Болай булгач, Солтан ул оешмага «гариза»ны үз куллары белән
язып биргән булып чыга түгелме соң? Ә бит утыз ел гомерен халык
көйләрен, халык авыз иҗатын, фольклорын дөньяга чыгару, милли
кадрлар хәзерләү, музыкантлар, җырчылар укытуга багышлады бит
ул. Гарьләнмәслек түгел. Ике милләткә дә бердәй хезмәт итте. Уйлап
карасаң, икесенең дә беренче композиторы ул бит!.. Заманында
Тукай үзе югары бәяләде аның халык җырларын дөньяга чыгарудагы
хезмәтен. Димәк, Тукайны да шундый ук язмыш көткән булып чыга.
Әле ярый, унөченче елны үлеп котылган. Югыйсә аны да юк иткән
булырлар иде, мулла малае дип. Аның әтисен, Хәсәнгатаны ничек харап
иттеләр утыз алтынчы елны. Инде хәзер улының башын ашыйлар...
* * *
– Күк-кү, күк-кү, күк-кү...
Бертуктамый күке кычкыра. Солтанны үртәгән кебек.
– Күк-кү, күк-кү...
Солтан ирләрдән үзе генә түгел иде. Урман кисәргә сугышның
беренче көннәрендә үк фронттан яраланып, бер аягын калдырып
кайткан Ярулла атлы егет, шулай ук сугышка алыну яшеннән узган
алтмыш яшьләр тирәсендәге Гыйләҗ һәм Һадиулла абзыйлар бар иде.
Калганнар бар да кыз-хатыннар. Кайсылары – кияүдәге хатыннар,
ике-өч бала аналары, кайсылары – әле кияүгә чыгарга өлгермәгән, сөйгән егетләрен фронтка озаткан кызлар. Ирләр агач аудара, еккан
агачларын ботаклардан арындырып, алтышар метр озынлыкка
калдырып тураклыйлар. Туралган агачларны атлар белән өстерәтеп
урман читенә, олы юл буена чыгара баралар.
Агач аударганда да, балта белән ботак чапканда да, «күк-кү,
күк-кү» килеп кәккүк санаган әнә шул үткән гомер юлы китмәде
Солтанның күңеленнән. Ул эшләгәндә дә, ял иткәндә дә шуларны
уйлады. Килгән көнне үк кереп ял итәр, кунар өчен дип ясап куйган
шалашта йокларга яткач та күз алдыннан гомер юлында күргән-
кичергәннәр төшенә кереп йөдәтте.

(Дәвамы бар)

«КУ» 03, 2026

Фото: Шедеврум ии