Таш калада баш кала... (дәвамы)

Романның башы монда.

12

Динә барыбер үз сүзеннән кайтмады. Аның бар булган уе — тизрәк фатир

алу иде. Фатир алуга ук, ул эштән китәчәк. Трамвай йөртүдән туйган иде ул.

Кызның әти-әнисе дә аңа һаман шул бер сүзне тукыйлар: «Кит син аннан, ирең

ашатсын!» Ләкин фатир алмыйча, эштән китеп булмый, беренчел сумманы

түләүгә карамастан, фатирны барыбер тиз генә бирмиләр. Беркөнне тулай

торакка ашкынып кайтып кергән Динә, ятакта ял итеп яткан иренә:

— Мин кабат Гаврилин катына кердем! — дип оран салды.

— Тагын ресторанга чакырдыңмы?

— Әйе, чакырдым.

— Бер чакырдың бит инде, бармады!

— Вакыты булмады.

— Ну, ниемә чакырасың суң син аны?

— Шунда барсы да хәл ителәчәк!

— Киләме?

— Килә!

— Акча кирәк булачак!

— Тап! Фатир сиңа да кирәк бит, бер миңа гына түгел!

— Миннән бигрәк сиңа кирәк ул! Авылда йортым бар! Авылым минем

моннан сиксән генә километр! Фатир бирмиләр икән, кайтам да китәм!

— Кайт! Мин сине тотмыйм!

Динәнең уйнап кына әйткәнен яхшы аңлый иде ул. Кайтып китсен әле

менә барсын да ташлап, ире артыннан ул икенче көнне үк йөгереп кайтачак.

Ләкин Нариманны икенче бер нәрсә сагайтты: Динәнең баласын төшергәненә

инде ярты елдан артык вакыт узды, ә икенчегә узарга уйламый да иде...

— Карале, хатын, сине бернәрсә борчымыймы?

— Юк, ә нәрсә?

— Һаман да балага узмыйсың!

— Ә нишләп узарга тиеш соң мин?

—Без бит сакланмыйбыз. Сакланмагач, сау-сәламәт хатын балага узарга

тиештер бит инде?!

— Сиңа күпме әйтергә була...

— Беләм, иң элек фатир. Ә аны алганчы, балага узарга ярамыймы? Син

бала тапканда безгә как раз фатир булырга да мөмкин.

— Булмаса?

— Булмаса, тулай торакта... авылда үсәр...

— Юк, бала комфортта үсәргә тиеш. Тулай торакта балалар әйберсен юып

йөрисем юк әле!

— Комфорт?! Нинди комфорт? Авыл хатыннары алтышар бала таба! Әле син

бер балаң белән, тумаган балаң белән комфорт, дип сүләнеп торган буласың!

Оят түгелме сиңа!?

— Алып бир фатир — шундук табам!

— Тфү!

Нариман хатынын танымый торды. Элеккеге Динәме соң бу? Кайчандыр

иренә сүз әйтү түгел, аның күзенә күтәрелеп карарга да оялган, тыйнак һәм

намуслы авыл кызы калага килеп яши башлау белән үк ниндидер җилбәзәк,

усал кала хатынына әверелде дә куйды. Бар булган хыялы: мода артыннан

куып, өйдә бот күтәреп яту. Авыл хатыннары сыман, таң тишегеннән торып,

сыер саварга барса, аның башында мондый исәр уйлар булмас та иде, бәлкем.

Кем белә!? Бәлкем, Динә хаклыдадыр?! Хатын-кызны эш аты итеп күрүдән дә

туктарга вакыттыр?! Әгәр дә эшлисе килми икән, бала тапсын, бала карасын,

ирен яратсын! Юк, ни генә әйтсәк тә, шәһәр җире хатын-кызны аздыра, аны

хәтта акылдан, юлдан яздыра. Ул баш күтәреп ирек даулый, ирен чаптыра,

фатир, акча куалый, һәм нәтиҗәдә беркайчан да канәгать булып кала алмый.

Таш кала сатылырга теләгәннәрнең җанын тартып ала, алар барысы да шулай

кала тормышына яраклаша, ә яраклашырга теләмәгәннәр мондый затсыз

тормышка түзә алмый һәм, бернисез калып, авылына, туган нигезенә кайтып

егыла...

— Ә мин шикләнәм, синең кабат балага уза алуыңа ышанып бетмим! — диде

ачуы тышка бәреп чыккан Нариман.

— Нишләп алай дисең? — Динә агарынды, аның кинәттән төсе качты.

— Мине тыңламадың, аборт ясаттың!

— Шуннан?!

— Шуннан шул... Беренче мәртәбә балага узгач, аборт ясатырга ярамый.

Хатын-кыз бала таба алмаска мөмкин, аңладыңмы?

— Кем әйтте?

— Медицина шулай ди.

— Син нәрсә, мине таба алмас дип уйлыйсыңмы?

— Ие! Уйлыйм! — Нариман Динә каршына буй җитмәслек биек дивар

сыман торып басты. Хатын аның янында бер кечкенә генә койма ярыгы булып

калды.

— Тапмам, дисеңме!?

— Ие! Кысыр син хәзер! Кысыр сыер!

— Кысыр... — Динәнең күзенә яшь бәреп чыкты. Тавышы бетте: ул ни

эндәшә, ни кычкыра алмады.

— Кала харап итте сине, кала! Нәстә дип килдек без бу калага, үзебезне

харап итәр өчен килдек! Шул гына!

— Кыс... ыр...

Ачуыннан, шартлардай булып кайнаган Динә кул уңында торган

табуретканы, күтәреп алып, Нариманга атты. Нариман иелеп калды, урындык

аңардан өскәрәк очып, түшәмдәге люстраны коеп төшерде. Бик матур бәллүр

люстра иде ул, бик зур чиратлар җиңеп, универмагтан сатып алып кайткан

иде аны хатыны. Яңа фатир алгач эләргә уйласалар да, беркөнне матурлык

өчен юри генә элеп торгач, ул шул килеш түшәмдә эленеп калган иде. Ә шул

матурлык, гаилә тормышы белән бергә, әле яңа гына чәлпәрәмә килеп ватылды

һәм, шулай итеп, ике арадан кара мәче йөгереп узды...

13

Тугызынчы сентябрьдә иртәнге тугызда (ул көнне аның гомердә дә онытасы

юк!) бүлмәгә ике милиция кешесе килеп керде. Берсе милиция, икенчесе

штатный киемнән. Юк, Нариман алардан куркып калмады, куркак егет түгел

иде ул, ләкин тиктомалдан милиция килеп кергәч, шактый гаҗәпсенде. Ул

үзенең бернинди кырын эш кылмаганын белсә дә, каушап калып, озак кына

аңышмыйча торды. Бервакытта да нәрсә булып бетәсен белмисең, милициядән

теләсә нәрсә көтәргә була. Өйдә ялгызы гына, Динә сменада, ул әле һаман да

кайтып җитмәгән иде.

Милиция киемендәгесе участковый, ә тегесе тикшерүче булып чыкты.

Икесе дә авылныкылар: олырагы, участковый (Нариманның аны бер-ике

мәртәбә күргәләгәне дә булды) — бу тирәдә шактый күптәннән бутала, милиция

хезмәте авыр хезмәт булса да, беркая да китә алмый, чөнки аңа эшеннән фатир

биргәннәр иде. Фатирны үзеңә калдырыр өчен милициядә ун ел хезмәт итәргә

кирәк. Икенчесе әле яшь егет, күрәсең, югары уку йортын яңа гына бетергән,

юрист, аңа да хәзер үзен күрсәтергә кирәк.

— Нариман Җамалов сез буласызмы? — дип сорады ул, ишек төбендә

тукталып.

— Ну... — Нариман төртелеп калды.

— Синме Нариман!? — дип усал елмайды участковый. Аның бу елмаюын

ике төрле аңларга була иде. Ул аның янында иптәшләрчә кыланырга һәм шулай

ук, милиция хезмәткәрләре сымак, әзрәк кенә тупас, вәкарь булып калырга

тырышты.

— Әйе... мин...

— Җыен, әйдә!

— Кая?

— Отделениегә!

— Ни өчен?

— Анда аңлатырлар...

Урамда аны милиция машинасы көтеп тора иде. Артына тимер челтәр

киертелгән зәңгәр «УАЗ»ик. Аста йөгереп йөрүче таныш вахтер, комендант

хатын һәм берничә яшәүче кеше милициягә ияреп чыгып барган Нариманга

сәерсенеп карап калдылар. Әле ярый кулына богау салмадылар, оятыңнан кая

кереп качарга да белмәссең! Чөнки эчмәгән, тартмаган, беркайчан да тәртип

бозмаган, үзен һәрчак әдәпле тоткан, кирәк вакытта кешеләргә һәрвакыт ярдәм

итәргә торган Нариманның әлеге тулай торакта абруе зур иде. Шуны аңлаган

участковый «УАЗ»икның арткы ишеген ачтырып тормады, Нариманны тиз

генә алга утыртты...

Милиция бүлегендә аны аерым бүлмәгә алып керделәр. Бер зур өстәл, ике

урындык һәм башка берни дә күренми, хәтта гадәттә диварларга эленә торган

совет плакатлары да юк. Сорау алу бүлмәсе булып чыкты бу. Бераздан бүлмәгә,

салмак адымнар белән генә атлап, Нариманнарга килгән баягы юрист малай

керде. Ул аның каршысына утырды, кызыл папкасын ачып, аннан ниндидер

кәгазьләр, әйберләр чыгарды. Карап торышка гади бер авыл баласы инде, ләкин

авыллыгын, татарлыгын яшергән булып, үзе кебек үк авыл егете белән урысча

сөйләшкән була. Кара юка костюм, зәңгәр күлмәк, кызыл галстук — бар да

тәртип, бар да үз урынында. Тик менә буе гына кыска, шуның аркасында аның

кигән кәчтүме олырак булып күренә һәм ул тоткын каршында ниндидер вак

бер ипи валчыгы кебегрәк шәйләнә...

—Нариман Халикович, — диде ул, ниһаять (әтисе исеме белән аңа әле

беренче мәртәбә эндәшәләр иде, ул әллә нишләп китте!), — сез кеше үтерүдә

гаепләнәсез!

Бу коточкыч сүзләрдән соң, Нариманга берьюлы кызык та һәм куркыныч

та булып китте. Каян килеп? Бар кызыгы шунда! Ә куркырлык берни дә юк

кебек, аның кеше үтергәне юк. Ләкин органнарның бер гаепсезгә кешеләрне

утыртканнарын һәм хәтта үлем җәзасы биргәннәрен ишеткәне бар иде аның.

Менә шуңа күрә дә аңа куркыныч булып китте. Ләкин җебеп тә төшмәде, үз-

үзен кулга алырга тырышты.

— Бр-р-рат! — дип кинәт кенә дустанә дәште ул тикшерүчегә. — Син

кайсы авылдан?

— Ничек кайсы? — Юрист малай (мондый күчешкә әзер булмаган, күрәсең!)

аптырап, каушап калды. Ләкин гакылын җуймады, ике араны тигез тотты,

дилбегәне ычкындырмады.

— Биргән сорауга төгәл генә җавап бирегез, пажалысты!

— Ә җавабым шул! Карале миңа...

— Әйе...

— Мин кеше үтерүчегә охшаганмы, юкмы!?

Нариман егетнең күзләренә ихлас итеп, туп-туры карады. Мондый караштан

соң юрист малай, аңар кыенсынып кына: «Гафу итегез, ялгышканбыз!» —дип

әйтергә тиеш кебек иде. Ләкин юрист малайның авызыннан андый сүзләр

яңгырамады. Тикшерүченең моңа карата үз фикере һәм, иң гаҗәбе, үз дәлилләре

дә бар икән ләбаса...

—Сез бу кешене беләсезме? — Тикшерүче олы яшьтәге бер ир кешенең

фотосурәтен чыгарып күрсәтте.

— Юк! Кем соң ул?

— Корбан... Аны кич өендә үтерделәр. Казан кешесе ул. Гомере буе калада

яшәгән. Сезнең кайчан да булса Карбышев урамындагы унынчы йорт, сиксән

беренче номерлы фатирда булганыгыз бармы?

— Юктыр... дип уйлыйм...

— Нариман Халикович, бу уен эш түгел, монда шаяру урынсыз. Төгәл итеп

җавап бирегез: булдыгызмы сез ул фатирда, юкмы_______?

— Юк, кәнишне.

— Яхшы. Ә менә бу нәрсә сезнекеме? — Тикшерүче юка гына бер документ

кисәге чыгарып күрсәтте.

— Нәрсә соң ул?

— Профсоюз билеты.

— Тотып карарга ярыймы?

— Юк, ярамый, — дип кырт кисте юрист. — Мин аны сезнеке дип

уйлыйм. Чөнки монда сезнең исем-фамилиягез язылган. Сезгә аны Казан сөт

комбинатыннан, профсоюздан биргәннәр...

Нариман әле яшь, ул үз гомерендә бер генә мәртәбә дә күзлек киеп карамаган,

аның күзләре әйбәт күрәләр иде. Ул үзенең профсоюз билетын бик тиз таныды

һәм ул аның тышында әзрәк кан таплары да шәйләп алды. Шундук аның

башыннан: «Әй, абый, абый нишләдең син!» — дигән үкенечле уйлар йөгерде.

Исенә төште: ул үзенең профсоюз билетын Назыймга бүләк иткән иде. Дөресрәге,

ул үзе аны Нариманнан сорап алды. «Эчкән вакытларымда кесәгә паспорт тыгып

йөрергә куркам, югалтуым бар, әгәр ул сиңа кирәкмәсә, бир миңа, мин аны

үземә яраклаштырып, ясап куям!» — дип сорагач, Нариман авылдашының сүзенә

каршы килә алмаган иде. Профсоюз билетын ул бигүк кирәк нәрсә дип тапмады,

шуңар күрә ул аны, бер дә кызганмыйча, Назыймда калдырып чыкты. Тә-ә-әк!

Ничек булып чыга соң бу хәзер? Димәк, Назыйм абыйсы шаяртмаган, Назыйм

сүзендә торган: Шәмсыгаян апайны харап иткән адәмнең башына җиткән, ул

аны үтергән. Үтерүченең: « Әле аның краны ябылып бетмәгән. Өч көннән бәреп

чыгачак ул... менә күрерсең... су... кып-кызыл... су... » — дигән сүзләре, җанны

өшетеп, баш миен тагын бер кат чыбыркылап алды...

—Үтерелгән кешенең исеме ничек соң? — дип сорады Нариман.

— Сез белмисезме? — дип сынаулы караш ташлады аңа юрист.

— Юк, белмим.

— Белмәсәгез, әйтәм. Сәлим.

— Сәлим!?

— Беләсез... димәк...

Нариман бер сүз дә әйтмәде. Әйе, ул Сәлим атлы иде. Димәк, Назыйм аңардан

үзенең үчен алган, ул аны үтергән. Нигәдер ул үтерелгән кешене түгел, ә Назыймның

үзен жәлләде. Чынында исә аңар бу минутларда үзен кызганырга кирәк иде, ул үзе

дә авыр хәлдә калды. Тикшерүчегә дөресен сөйләп бирсә, гаепне аңардан алып

атачаклар, ә Назыймны шундук кулга алачаклар. Дустын, авылдашын сату булып

чыга түгелме соң бу? Ләкин мәсьәл