Тургай (бәян)

Шундый-шундый хәлләр

Иң элек авыл халкын берничә сәер хәл шаккатырды.

Аның беренчесе — көтүче Галимҗан күргән серле төш иде. Туганнары

Зөһрә белән Әмирнең «менә бүген, менә бүген» дип бәби көткән көннәре

булганлыктан, төшен иң элек аларга сөйләде. Галимҗан килеп керү белән

үзенең көрәктәй учын Әмирнең учына шапылдатып сукты һәм шуннан соң

гына гөлдердек тавышы белән: «Мин әйтте диярсез, валлаһи, малаегыз була!»

— диде. Әлбәттә, тугыз ай буе малай көткән Әмир белән Зөһрә аңа ябырылды:

«Каян белдең?!» Галимҗан, кулларын күкрәк турына калкан шикелле күтәреп,

аларга таба каратты. Һөҗүм итмәгез миңа, янәсе. Шуннан соң гына төшен

сөйләргә тотынды:

— Шулай Чаптарга атланып, Каенлык чокырыннан менеп киләм, имеш.

Үзегез беләсез, бөтен дөньясы эсселектән корыган, җирләр яргаланган.

Кинәт, дөбер-шатыр күк күкрәп җибәрмәсенме! Шундый җилләп күкрәде,

башымдагы эшләпәм башкорт урманнары өстеннән очып барып юк булды.

Астан әллә көлгән, әллә дәшкән тавыш ишетелгәнгә үрелеп карасам, Чаптарның

аяк астыннан бер шәп-шәрә сабый, ике кулына таянып, аякларына басып

маташа. Матурлыгын күрсәгез! Үзе малай кеше. Ат астыннан чыкты да басуга

 таба йөгерде. Ул йөгергәндә, табан астыннан баскан саен көмеш очкыннар

чәчелеп кала. Карыйм, басу өстендә нәкъ минем Чаптар төсле ат басып тора,

муенына яшел камыт кигерелгән, артына гаҗәеп матур сабан тагылган. Ул

сабан төрәннәренең елык-елык килеп елтыравы күзләрне камаштыра. Атның

йөгәннәре дә, дилбегәсе дә ут төсле янып тора. Теге малай йөгереп килеп

дилбегәне кулына алуга, ат кузгалып та китте, сабан кара җирне әйләндереп сөрә

дә башлады. Үзе сөрә, артыннан ямь-яшел бәрхеттәй уҗым үсеп бара. Шунда

йөрәктән алырдай моңлы көй яңгырарга тотынды. Ул әллә теге сабаннан, әллә

теге җирдән килә — аермалы түгел иде. Шул арада «ышш» итеп җылы яңгыр

яварга тотынмасынмы! Бөтен җирдән сөт кайнаган төсле ак пар күтәрелә. Теге

малай да, сабан да, аны тартып баручы ат та яңгыр астында елкылдыйлар,

басуның сөргән җире һаман офыкка якыная. Шул малай янына барып Чаптарга

дәшмәкче булам — бер сүз әйтә алмыйм, төшеп йөгермәкче булам — ат өстеннән

төшәрлек хәл юк. Шунда музыка эчендә бәргәләнеп уянып киттем...

Галимҗанның төшеннән соң булган хәлләрне дәвам итик.

Март уртасыннан бирле кояш рәхимсез көйдергән дөнья көл төсенә кереп

бара иде.

Яргаланып каткан җир өстендә эссе һава көне-төне эленеп торды.

Җир күптән үлгән иде инде.

Үләннәр көйде, агач яфраклары шәлперәйде, кошлар тынды.

Апрель азагына һаваның эсселеге мунча ташы кайнарлыгын хәтерләтте.

Яланаяк җиргә бассаң, табаннарны туфрак утлы күмердәй өттерде.

Йөзләрдән елмаю качты, кешеләр сөйләшмәс булды, күзләрдә өмет

сүнде...

Шуннан соң ул туасы көнне нидер булды. Иң әүвәле чак-чак кына һава

хәрәкәте сизелде.

Агач яфраклары ишетелер-ишетелмәс кенә шыбырдашып куйды.

Җил... Җил терелгән!.. Бу — бәхет җиле иде! Әз генә салкынча кебек,

әнкәйләрнең сулышыдай җылы да кебек...

Җилнең дымсу исе бар иде. Шуннан соң җил урамнардан, ишегалларыннан,

бакчалардан, басулардан йөгерергә тотынды.

Каяндыр бәреп чыккан күз яшьләреннән күңелләр тулып китте.

И, җилкәем! Сине нечкә бил дип юкка гына җырларда җырламаганнар икән!

Һәр кагылуың тәнгә генә түгел, җанга да үтеп керә.

Адәм балалары өмет белән күккә карадылар.

Күк аларны аңлады.

Шуннан соңмы? Шуннан соң... Акрын гына сибәләп ләйсән яңгыр яварга

тотынды. Йөзләреннән яңгыр тамчылары акты, күзләреннән шатлык яшьләре

тәгәрәде.

Офыклардан офыкларны иңләп, мәңгелек яшәү җыры яңгырады.

Саргаеп беткән үләннәр баш калкытты, мең төрле кош уянды, һавалар хуш

ис белән тулды.

Җир киерелеп сулыш алды.

Офыклардан офыкларга иңләгән өмет җыры авыл кешеләрен басуларга

чакырды...

Туфракка тәүге бөртекләр чәчеләчәк шушы бәхетле көннең иртәсендә, авыл

халкын куандырып, бер бала дөньяга килде...

Авылның мәңгелек кендек әбисе, ничә яшьтә икәнен кешеләр дә, үзе дә

оныткан Шәмседоха карчык, баланы исән-имин кабул итеп, мунчалар кертеп,

чәйләр эчеп кайтып килгәндә, сазлырак бер урында таеп егылган. Иң гаҗәбе

шунда: Шәмседоха карчыкның ияген тезенә таба ничә еллар буе тартып торган

сеңере җибәргән, әби торып басканда төп-төз кешегә әверелгән. Әбинең биле

мәсьәләсенә килгәндә, баланың әтисе Әмир, аны минем малай туып кына

турайтты, дип горурланып сөйләп йөрде һәм моңа шактый халык ышанды.

Әлеге фаразны расларлык дәлилләр булмау сәбәпле, авыл халкы өчен бу сер

булып калды.

Инде малайның кендек каны тамган бәхетле йортка килик. Бик зурлап исем

кую мәҗлесе уздырдылар, Хәмзә хәзрәт малайга Ислам дигән исем кушты. Ул

апрель аеның бөреләре шартлап ачыла башлаган, туфрак, яз исе килеп торган

искиткеч җылы, якты бер көне иде. Мәҗлес төгәлләнгәч тә, хәзрәт белән Әмир

басуга юнәлде. Көндезге ашка әле генә туктаган чәчүчеләрнең табынына Әмир

мул итеп мәҗлес күчтәнәчләре таратты. Табында утырганда да, эшкә кузгалганда

да, һәркемнең игътибары зәңгәр күкне тутырып сайраучы тургайларда булды.

Аларның тавышлары туфрак исе таратучы басуларны шатлык дулкынына күмеп

кенә калмый, иксез-чиксез җиһанның үзәгенә үк күтәрелә кебек тоела иде.

Шушы гүзәллеккә шактый вакыт хәйран калып торганнан соң, Хәмзә хәзрәт

ике кулын күккә сузып болай диде:

— Оланнар! Әмир белән Зөһрәнең улына әле генә Ислам дип исем куеп

килдек, бәхетле, тәүфыйклы бала булсын, дип догалар кылдык. Әмма бирегә

килгәч, мине бер нәрсә әсир итте. Үз гомеремдә тургайларның бу кадәр

күплеген, бу кадәр берсен-берсе уздырып сайраганын күргәнем юк иде әле.

Җир йөзендә бары шатлык кына ташучы нибары бер кош бар. Ул — тургай.

Тургайлар моңлана белмиләр. Аларның сайравыннан гел шатлык, гел якты

нур гына ташый...

Хәзрәт, сүзләремнең чынлыгына ышаныгыз, дигәндәй бераз гына тынып

торды. Аның әйткәннәрен раслап, меңнәрчә тургайлар кояшның зәңгәр күктән

җиргә сузылган алтын кылларына кагыла-кагыла шатландылар, бер караганда,

җылы туфракка якынаеп, аның исен күкрәкләренә алдылар, икенче караганда,

зәңгәр күкнең күзгә күренмәс өрфия пәрдәсен канатлары белән зеңгелдәтеп,

очсыз-кырыйсыз биеклеккә атылдылар... Хәзрәт сүзен Әмиргә мөрәҗәгать

итеп төгәлләде:

— Сезнең малаегыз да бу дөньяның бер тургае булыр. Күңелем шулай

сизә.

Әлеге сүзләрдән соң хәзрәт озак итеп дога кылды. Аның изге теләге

тормышка ашкандырмы, әллә шулай булырга тиеш булгандырмы, малайны

Тургай дип кенә йөртә башладылар.

Шулай итеп, Гөлбакча авылында бәләкәй Тургай гомере башланды.

 

Бишек җыры астында

Ил улсыз булмас, җир гөлсез булмас дигәндәй, туу белән Тургайның беренче

авазлары, җан җылысы дулкын булып җиһанга җәелә башлады. Ана белән бала

— гөл белән лалә шул, беренче авазларыннан ук аңлаштылар. Зөһрә баласы

турында, маңгае киң — зиһенлелек билгесе, диде. Йөзе нурлы, тавышы моңлы,

димәк, күңеле йомшак, дип тә өстәде. Кул бармакларының аерылыбрак торуын

барысы да юмартлык билгесенә юрадылар.

Бишек җыры астында ул ай үсәсен көн үсте, ел үсәсен ай үсте:

Ай бишеге бар аның,

Гөл бишеге бар аның.

Өзгәләнеп сөяргә

Үз әнисе бар аның.

Песи гөлне тирбәтә,

Әннә мине тирбәтә,

Әби укый белгәнен,

Бабай сөйли күргәнен.

Тургайның әти-әнисен, әби-бабасын танып елмаюлары, чит кешедән

ятсынып каш җыерулары өйдәгеләр өчен олы тамаша булды. Тора-бара Тургай,

кинәт чыркылдап көлеп җибәреп, әллә нинди ят телгә охшаш кәлимәләр әйтеп,

бөтенесенең һушын алды. Өч ай тулыр-тулмаста аның алгы казнасында, вак

эремчек бөртеге кадәр генә булып, беренче теш күренде. Ул теш булмады, олы

эш булды. Бөтен күрше-күлән, туган-тумача шуны сөйләде, әйтерсең лә теш

түгел, чын мәрҗән чыккан иде. Әбисе белән бабасы ул тешне бергәләп тә,

аерым-аерым килеп тә карадылар. Бабасы: «Теге атнада гына врач бер тешемне

алган иде, Ходай шуның урынына оныгыма теш бирде», — дип куанса, әбисе:

«Теше барның эше бар», — дип юанды.

Малайның авызыннан «әббә», «әннә», «әттә», «бабба» дигән сүзләр ишетелә

башлагач, аның сөймәгән-үпмәгән бер җирен дә калдырмадылар. Ул көнне,

дөньяны ак юрганга төреп, беренче кар яуды. Тургайның әнисе кибеткә, әтисе

эшкә китте. Шәрифҗан бабасы, баскыч төбенә чыгып, ак кар бөртекләре белән

шаярып уйнаган чакларын сагынып басып тора иде. Фатыйма әбисе кече якта

катыкка оеткы салып маташканда... баланың еларга азапланган кебек «выггавыгга»дигән тавышы ишетелде. Әби оеткысын салып залга чыкса, тынсыз-өнсез

калды. Тургай бишекнең тышкы ягында аның читенә ике кулы белән ябышкан

килеш асылынып тормасынмы?! Чүпрәкләре бишек эчендә калганлыктан, үзе

шәп-шәрә, ике аягы чайкалып тора, үзе мыш-мыш сулый. Әбисе аны кочагына

алуга, бер аягы икенчесенә чалышып китеп, артындагы диванга дык итеп

утырды. Шул арада бабасы да кереп, аларны торгызыйм дип ике кулын сузып

иелгәндә, Тургай өскә таба чәптереп җибәрде. Аның тамчылары үзенә дә, әбисе

белән бабасына да җылы яңгыр шикелле коелды.

 

Бишектән котылу

Тургайның әбисе белән бабасы ул кичне бик озак йоклый алмыйча яттылар.

Ахырда акрын гына сүз башланды:

— Карт, син моңа ничек карыйсың?

— Нәрсәгә?

— Бу баланың бишек читенә ябышып асылынып торуына.

— Торды микән соң ул?

— Миңа ышанмыйсыңмыни?

— Сиңа ышанам мин. Күзләрең генә кайчакта олы әйберне бәләкәй итеп,

бер нәрсәне ике итеп күрүчән.

— Үзеңнең колагыңны бел! Бер сүз дәшмичә тик торганда, «Нәрсә дидең?»

дип бәйләнәсең.

— Иреннәрең мыймылдап, бер ачылып, бер ябылып торгач, әллә берәр

өметле нәрсә әйтә микән, дип сорыйм шул. Ярар, сорамам моннан ары.

— Сүз җаена гына әйтүем лә инде. Карале, балабызны екмыйча, канатлары

белән фәрештәләр саклагандыр, мөгаен.

— Былтыр баскычтан аягың таеп базга егылып төшкәндә, нишләп сине

сакламадылар икән соң?

— Белмим инде... Карале, мин ишегалдындагы турник тимеренә асылынып

караган идем. «Бер, ике» дигәнче дә тора алмадым, кулым ычкынды.

— «Өч, дүрт» диясең калган.

— Үртәп тормасана! Мин әйтәм, монда нидер бар...

— Бар шул, бар!.. Ничек бишек читеннән шуышып чыгарга кирәк?! Тауның

итәгеннән кубып авып төшүенә ышанам, тик моңа...

— Миңа ышанмыйсыңмыни?

— Үзең «бер» дигәнче дә асылынып тора алмагансың бит әнә. Монда

нәрсәдер бар...

— Ни икән соң ул? Җен-пәриләр түгелдер бит?

— Бала нидер тели... Әзер түгеллеген белми... Ул бездән аерылмакчы.

— Ни сөйлисең син?! Нишләп бездән аерылсын ул?

— Аңа шундый кодрәт бирелгән булырга мөмкин. Ул бит галәмнең бер

сабагы булачак. Хәзергә бөре генә... Кем белә, бәлкем аңа биеклеккә таба якты,

чиста юл язылгандыр...

— Бездән аерылыпмы?

— Безне ияртеп...

Алар төне буе аяк очларына гына басып залга үттеләр, бала егылып төшә

күрмәсен, дип бишекне каравылладылар. Ә иртәгесен кибеттән өр-яңа карават

алып кайттылар һәм Тургайны шунда күчерделәр. Карават дүрт яктан биек

арата белән әйләндерелгән, алай егылып төшәрлек түгел иде.

 

Чәнти бармак мәсьәләсе

Тургай үзен төргән чүпрәкләрне, өстенә салынган япмаларны һич тә

яратмый, кыймыл-камыл килеп бушайта, сүтә иде. Караватка күчкәч, ул ярым

шәрә килеш, туйганчы тәгәрәде, үрмәләде, араталарга тотынып басарга, йөрергә

маташты. Баланы ныклабрак карарга мөмкинлек тугач, аның һәр җиренә

игътибар итеп, күзәнәкне микроскоптан өйрәнгәндәй өйрәнә башладылар.

Әнисе «ике тамчы су кебек бер-беребезгә охшаганбыз», дигән уеның ныгый

баруыннан ләззәтләнде. Әтисе «башы, борыны, авызы үземнеке», дип куанды.

Әбисе «күзләрен карагыз әле, тач минеке бит», дип бот чапса, бабасы, кайсыдыр

төшләрендә үзенеке белән охшашлык табып, серле генә елмайды. Алар һәркайсы

хаклы иде һәм моңа берсе дә гаҗәпләнмәде. Гаҗәпләндергәне — Әмирнең

туганнан туганы Галимҗан булды. Тургай тугач, ул аның янына бик еш керә

торганга әйләнеп китте.

Әзмәвердәй эре гәүдәле бу ирне авыл халкы Гарәп дип йөртә. Аның кояшта

янган йөзе, мәче койрыгыдай күперенке кара кашлары, туры борыны, калын

иреннәре чыннан да гарәпне хәтерләтә иде. Сумаладай ялтырап торган бөдрә

чәчләре, тирән җыерчыклар белән сырланган йөзе аңа ничектер әкияти пәһлеван

серлелеге өсти. Ашаганда ризык валчыгы төшмәсен өчен көрәк кадәр кулының

учын ияге турында тотып тора. Әгәр ипи валчыгы-мазар идәнгә төшсә, аны

кадерләп алып, тузанын өрә, бисмилласын әйтеп, авызына каба. Галимҗан

иртәдән кичкә кадәр лом белән таш ватса да, аңардан беркемнең дә «арыдым»

дигән сүз ишеткәне юк. Күрәсең, ул бу дөньяга җирдә мәгърур атлап йөрү өчен,

сабантуйда батыр калу өчен һәм гомер буе ферма сыерларын көтү өчен яратылган

иде. Авыл халкы әйтмешли, Ходай үзенең шушы әзмәвердәй баласын нишләптер

бик каты рәнҗеткән — баладан мәхрүм иткән... Шуңа күрә аның үзе аерым гына

да, хатыны Нәбирә белән дә Тургай янына керүе табигый иде. Иң элек баланың

караваты янына килеп, идәнгә тезләнә, әллә нинди могҗиза күргәндәй, башын

ярым кыйгайтып, бер сүз дәшмичә Тургайга озаклап карап тора. Тирән итеп

сулыш алганы ишетелә, авызларын чәпелдәтеп куя, төкерекләрен йота. Аннары

могҗизага санаган шул баланың күперенке битенә тырнаклары яргаланып

беткән имән бармагы белән йомшак кына кагылып ала һәм, сабыйны куркытмас

өчен, икенче кулы белән авызын каплаган хәлдә, тыелып кына көлә... Бераздан

Галимҗан балага дәшә башлый. Тургай бер дә ятсынмый, карават аратасына

маңгаен терәп авыз ера, кулларын суза, Галимҗан аның нәни бармакларына

калын иреннәрен тери, ул бармакларның кытыклавыннан тамак төбендә нидер

сулык-сулык килә... Тургай, пых-пых килеп тырыша торгач, торып баса һәм,

өйдәгеләрне шаккатырып, үзенә күрә бер тамаша башлана. «Ыгы», ди Галимҗан.

«Ыгы», дип җавап бирә Тургай. Аларның ыгы-быгы сөйләшүе шактый дәвам

иткәннән соң, Галимҗан ярым пышылдап, гомергә булмаганча ягымлы тавыш

белән Тургайга мөрәҗәгать итә:

— И, балакаем, таныйсыңмы мине, туган итәсеңме? Әйе шул, якын

иткәнеңне күреп торам. Менә җәй җиткәч, мин сине болынга көтү көтәргә

алып барырмын. Андагы матурлыкны күрсәң син! Мин сине атка атландырып

йөрермен.

Ул көнне Галимҗан фермада сыерларга азык өләшеп кайткач, төш вакыты

җиткәндә килеп керде. Гадәттәгечә карават янына тезләнде, озаклап карап

торды, беренче «ыгы»ларын әйтә башлады да кинәт шым туктап калды. Аннары

сикереп торды да:

— Зөһрә, кил әле! — дип кычкырып җибәрде.

Тургайның әбисе белән бабасы түр якта нидер эшлиләр иде, Галимҗан,

ишектән башын гына тыгып, аларга да сөрән салды:

— Шәрифҗан абый, Фатыйматти, чыгыгыз монда!

Галимҗанның гайре табигый тавышыннан, дулкынланган йөзеннән котлары

алынып, тегеләр өчесе дә бала янына ташландылар.

— Әйт тизрәк, ни бар?! — дип кычкыра-кычкыра, Зөһрә бала караватын

ике мәртәбә урап чыкты.

— Сез бит берни дә белмисез! — диде Галимҗан күк күкрәгән тавыш

белән.

Бу тавышка хәтта Тургай да кулындагы уенчыгын төшереп җибәрде, авызын

ачкан хәлдә аңа карап тора башлады. Бөтенесе дә тын алудан туктадылар.

Галимҗанның буынтыклы озын имән бармагы, карават аратасыннан үтеп кереп,

Тургайның нәни аякларына барып терәлде.

— Ни булды?! — диеште әбисе белән бабасы, хафаланып.

— Беләсезме... аның аяклары!.. Аның аяклары!!!

Галимҗан сүзләрен әйтеп бетерә алмыйча буылгандай туктады да, ике

аягының йон оекбашын салып атты һәм теге дәһшәтле имән бармагын

Тургайның кызыл тәпиләре өстендә биетергә кереште. Зөһрәнең дә, Шәрифҗан

белән Фатыйманың да авызлары ачылды. Алар, берни аңламаудан гаҗиз булып,

әле Тургайның аяклары өстендә биеп торучы имән бармакка, әле Галимҗанның

кырык бишенче үлчәмле шәрә аякларына карыйлар иде. Бу билгесезлек тулы

газаплы мизгел беркайчан да бетмәслек озын кебек тоелды.

— Аның аякларының нәкъ минеке төсле икәнен күрмисезме әллә?! —

Галимҗанның тантаналы сүзе дәвам итте:

— Безнең чәнти бармакларны карагыз әле! — Ул ярым чүгәләп, аягын

үкчәсенә куйды һәм чәнти бармагын селкетеп күрсәтте. — Исемсез бармак

белән тигез диярлек бит!

— Тигез! — диделәр бөтенесе берьюлы.

— Хәзер баланыкын карагыз!

Карадылар һәм беравыздан:

— Тигез! — диделәр.

— Күрдегезме нәсел тамырының ничек көчле икәнен?! — диде Галимҗан.

— Күрдек! — диделәр барысы да.

— Бүтән күрсәтеп тормам, — диде Галимҗан, оекбашларын киеп.

— Ярый, ярый, ышандык, — диештеләр бөтенесе бертавыштан.

Галимҗан, Тургайны ике кулына алып түшәмгә кадәр күтәрде дә, кайнар

иреннәре белән шәрә аяк табаннарын кат-кат үпте, урынына кадерләп салды

һәм җил-җил атлап чыгып китте. Ул түбән очтан югары очка кадәр һәрбер

очраган кешегә, кайберәүләрнең өйләренә үк кереп, әлеге хәлне сөйләп йөрде.

Ышанмаучыларына, оекбашларын салып, чәнти белән исемсез бармагын

күрсәтергә дә иренмәде. Кичкә кадәр дәвам иткән бу ярты көн аның соңгы

елларындагы иң бәхетле мизгелләреннән иде. Төштән соң аның урынына

фермага эшкә хатыны Нәбирә китте. Чөнки ул, Зөһрә янына кергәч, эшнең

нидә икәнен һәм Галимҗанның тиз генә кайтмаячагын аңлаган иде. Ә Галимҗан

авыл өйләрендә, урам баганаларында утлар кабынгач, тын гына ябалак-ябалак

кар ява башлаганда, җырлый-җырлый кайтты. Ул исерек иде, әмма аны беркем

дә гаеп итмәде, чөнки ул, гомумән, аракы капмый, шатлыктан гына сабыйларча

исерә иде. Галимҗанның җырлары арасында бүген бусы да яңгырады:

Сандугачым, бир канатың,

Сагынгач күрешергә.

Дусларыма очыйм әле,

Шатлыгым бүлешергә.

Ул ак карга басып урамнан кайтса да, күңеле әллә кайда биектә, сихри

рәхәтлек дөньясында йөзде.

 

Ай үсәсен көн үсеп

Менә Тургайның йөгереп йөри торган чаклары җитте. Аяклары гына йөгереп

калмады, куллары да туктаусыз хәрәкәтләнде, теле телгә йокмады, авызы сүздән

бушамады, түгәрәк башы әле аннан, әле моннан «пылт» итеп килеп тә чыкты,

юлында очраган әйберне төртеп тә екты. Шушы бәләкәй генә җан иясенең

ничек һәммәсенә дә өлгерүе, күрелмәгән көч-кодрәткә ия булуы өйдәгеләрне

хәйран калдырды. Тургай бер генә минутка да тынып торуны белми иде. Ул

урындыкларны бергә җыеп аудара, аларның өстенә уенчыкларын өя, шуңа

мендәр сала, мендәргә менеп, мәтәлчек атып төшә, тагын менеп идәнгә сикерә,

бөтенесен кире ишеп ташлый, аннары чаба башлый, үзе туктаусыз кычкыра,

көлә, тешләрен шакылдата, авызын бакылдата, сызгыра, ыжгыра, төкерә,

кизәнә, суга, үрелә, селтәнә, тибенә, сикерә, шартлап бәрелә, егыла, тәгәрәп

китә... Шундук сикереп тора, юлына очраган бөтен нәрсәне төртеп төшерә,

тәгәрәтә, аудара, өстенә баса, ватылса — вата, сытылса — сыта, акса — агыза,

түгелсә — түгә, буялса — буйый, ваклый, изә, тартып өзә, төкерекли, каера,

аера, сындыра, каба, чәйни, йота, ваклый, чокый, чемчекли...

Кем өйрәтә аны болай эшләргә? Әллә җене бармы? Әти-әнисе эштә

булганлыктан, әбисе белән бабасы, тәмам хәлдән таеп, телләрен аркылы тешләп

туктый. Ул баланы тыярга азапланудан йөрәкләре кага, сулышлары кысыла,

башлары әйләнә, телләре арый, аяк буыннары тотмас хәлгә килә, бил-аркалары

сызлый, күңелләрендә «әти-әнисе тизрәк кайтсын иде!» дигән уй бөтерелә...

Тургай иң элек әбисе белән бабасын уята торган зәңгәр сәгатьне юк итте.

Әбисе су түгеп кенә әйләнеп керде — сәгать өстәлдән «очкан» иде инде.

Бабасы белән әбисе аны кайлардан гына эзләп карамадылар — тапмадылар.

«Будильникны кая куйдың?» дип сорауларын ишетергә дә теләмәде. Берәр

җиргә чыгарып яшергәндер, дип өй, бакча, абзар тирәләреннән эзләделәр, әмма

таба алмадылар. Сәгать әбисенең ипи пешерергә ачытырга куйган камырыннан

килеп чыккач, Тургай баскан урынында туп кебек сикерә-сикерә шатланды.

Әбисе белән бабасы елый-елый көлде. Моңа кадәр «бала баласы балдан татлы»,

дип йөргән әбисе белән бабасы «заманына күрә баласы, атына күрә чанасы»,

дигән мәкальне куллануга күчте.

Намаз вакыты җитсә, Тургайның йөзенә хәйләкәр елмаю җәелә. Ул, оста

разведчик кебек, тып-тын гына әнисенең иннек-кершән, хушбуй шешәләре

куелган комод тартмасына ашыга. Шундагы иннекләрне битенә, иреннәренә

буйый, битенә пудра тигерә, кашларын каралта, киемнәренә хушбуй сибә,

кремнарын кысып чыгара, комод көзгесенә кишер, алма, олы колаклы кеше

башлары ясый. Бөтенесен урынына куйгач, берни булмагандай, уенчыклары

янына чыгып утыра. Үзенең бу эшләреннән өйдәгеләрнең өнсез калулары

аны үсендереп җибәрә. Аннары көләргә яисә еларга мәҗбүр итәрлек нәрсәләр

эшли алгач, ул бер дә бәләкәй малай түгел инде хәзер! Күп хәрәкәтләнүдән

аның киемнәре тез турыннан, ике терсәгеннән бик тиз тишелеп чыга,

оекбашларыннан, чүәкләреннән аяк бармаклары, үкчәләре якты дөньяга елмая.

Аның күзгә күренми торган канатлары да бар иде бугай. Әнә шул канатлар

аны югары күтәрәләр, стена-ишекләр аша күрсәтми-сиздерми генә тышка

алып чыгалар иде.

Дүрт яше тулгач, Тургай гел ишегалдына омтылды. Әгәр өйдә утыртырга

тырышып карасалар, еламады, ә яшелле-зәңгәрле тавышлар белән бертуктаусыз

акырды, ишекне бикләсәләр — тәрәзәдән, тәрәзәне сакласалар, ишектән чыгып

йөгерде. Аңа ишегалдына чыгарга, шунда уйнарга ирек бирүдән башка әмәл

калмады. Һәм шунда бөтенесе «ах» иттеләр. Тургайны, әйтерсең, бүтән малай

белән алыштырып куйдылар. Дөбер-шатыр әйбер җимерүләр онытылды. Ул

җылы көндә трусиктан гына калды, әти-әнисенә түтәлләр ясашты, кишер,

суган, кыяр утыртышты, һәркөн су сибеште, чүп утады, туфракны, балчыкны

туйганчы куллары белән аралады, тезләре белән сөрде, ятып аунады. Иртәдән

кичкә кадәр аның трусигы белән гәүдәсе генә түгел, битләре, чәчләре, колаклары

туфрак төсенә керде. Олыларга ияреп, түтәлләрдән, бәрәңге араларыннан

кочак-кочак чүп үләннәре утады, аларны бозауга кертеп салды, мактый-мактый

ашатты. Яшел суган кыякларын, петрушка, рәйхан, укроп, юа, кузгалакларны

үзе өзде, үзе юды, үзе савытка салып өстәлгә китерде. Җәй уртасы җиткәч, кыяр,

помидор, шалкан, карлыган, виктория җиләге, крыжовник, чия кебек нәрсәләрне

кайгыртты, иренмичә җыйды, өстәл тутырып ташлады. Ул кечкенә лейкасы белән

су сипкәндә, бәләкәй тәпиләренең йөгерүенә күз иярмәде. «И Ходаем, безне

олы газаплардан коткарганың өчен мең-мең рәхмәт, инде озак гомерләргә генә

булсын иде», дип шаклар катты әбисе белән бабасы. Моның сәбәбен белергә

теләп баш ваткан чаклары да күп булды. Ләкин аның сәбәбен эзләү кирәк микән

соң? Бишенче яшенә киткән егет кешегә ни кыланса да килешә ич.

 

Куян һәм тиен күчтәнәче

Кыш көне Тургайга салкын тиде. Туктаусыз ютәлләде, тәне ут кебек кызыша,

уйнарга чыгарлык та хәле юк. Тәрәзәгә кыш бабай төшергән бизәкле үлән

сабакларына, яфракларга карап ята. Тәрәзәнең теге ягыннан яктырткан кояш

нурларында аларның бөгелеп-бөгелеп төшкән кыяклары матур булып елтырый,

вак-вак энәләре җем-җем итеп тышта уйнарга кызыктыра. Ишегалдына

йомышын йомышларга чыкканда, Акбай аны үзе янына чакыра, буыла-буыла чылбырын тарта, Тургай килгәч, ал аяклары белән ике җилкәсенә баса,

нишләргә белмичә сикергәли, битләрен ялап ала. Тургайны күреп, абзар эчендә

дә җанлану башлана. Тышта ничек якты, рәхәт. Ләкин аны алып чыккан бабасы

шундук керү ягына бора, салкын тидерәсең, ди. Керергә борылуга, моңаеп

болдырга сөялгән чанасы чакыра. Тау шуып кайткач куйган килеш. Ничә көннәр

Тургайны көтә әнә. Аны сагынганын белдереп, чананың табанын кулы белән

әз генә кысып тора да кереп китә.

Чирләмәгәндә ничек рәхәт булган икән! Көнгә әллә ничә мәртәбә көчли-көчли тәмсез дарулар эчерәләр, уколлар кадыйлар. Укол кадарга килгән апаны

күрү белән, Тургай юри акырып елый башлый. Уколның чебен тешләгән кебек

кенә чеметтерүенә аның исе дә китми. Шушылай интектерүдән туктасыннар,

дип юри акыра. Өч тамчы укол ничек терелтсен инде. Ул ашарга кыстаулары

тагын. Ниләр генә бирмиләр! Авызына учлап тутырырлар иде. Ә аның бер

дә кабасы килми. Кайчакта мультфильм карамакчы булса, аның да кызыгын

тапмый, телевизорны сүндерә дә куя.

Кесә телефоны матур көен сузуга, Тургай аны үрелеп алды. Әтисе икән.

Гадәттәге соравын бирде:

— Улым, даруларыңны эчтеңме?

— Эчтем, әтием.

— Ашадыңмы?

— Ашадым. Син кайда, әтием?

— Җәй көне әниеңнәр белән җиләк җыйган аланда әле мин.

— Әләй! — гаҗәпләнүдән кычкырып җибәргәнен сизми дә калды ул.

— Урмандамыни?!

— Әйе.

— И, матурдыр анда, әтием. Әйеме?

— Бик матур, — диде әтисе. — Бөтен җир ап-ак кар астында. Җиләкләр

дә, чәчәкләр дә, күбәләкләр, бөҗәкләр дә кар юрганын ябынып йоклыйлар.

Юрганнары кояшта җем-җем итә. Алан уртасындагы теге чыршының

ботакларына калын булып кар яткан.

— Их, күрергә!.. — диде Тургай, торып утырып.

— Иң элек терел, терелгәч күрсәтермен, улым.

Тургайның йөрәге Шаянныкы кебек кызу-кызу тибәргә тотынды. Ул,

кулларын баш астына салып, күзләрен йомды. Җиләккә барган көнне исенә

төшерде. Әтисе әйткән алан тулы чәчәк, чәчәктән чәчәккә кунып очучы

төрле-төрле бөҗәкләр, бал кортлары, божаннар, төклетуралар гөжләп тора

иде. Тургайны иң кызыктырганы күбәләкләр булды. Алар шундый күп иде. Йә

үләнгә, йә чәчәккә килеп куналар, әллә нинди бизәкләр төшкән канатларын

җәеп күрсәтәләр. Инде якынаеп тотып алыйм дип кулыңны сузганда, очалар

да китәләр. Аларны куа торгач, ул хәлдән таеп беткән иде. Ә күпме җиләк

җыйдылар, туйганчы ашадылар. Тургай үзеннән дә биек әллә нинди чәчәкләр

күрде, аларны сөйде, иреннәре белән үпте, мине онытмагыз, диде. Алан

уртасында үскән чыршы күләгәсенә утырып чәй эчтеләр. Тургай менә шушылай

үләнгә чалкан яткан килеш аның очына шаккатып карады. Болытлар янында

ук иде аның очы. Болытларның акрын гына, чыршы очына тиеп, каядыр

киткәнен карады. Бервакыт балтырын нидер чеметтереп алды. Балак эченнән

үрмәләп кереп, кырмыска тешләгән икән. Ныклабрак карагач, Тургай үлән

араларында әллә нинди бөҗәкләр — чикерткәләр, кырмыскалар, коңгызлар,

үрмәкүчләр, талпаннар мыжлап торуын күрде. Чәй эчкәннән соң, Тургай җиләк

җыймады, җиләкне әнисе белән әтисе җыйды. Ул, үләнгә сузылып ятып, шул

бөҗәкләрне учына салып, аларны үлән сабакларына, яфракларга үрмәләтте,

кыланмышларын карады, нишләп син мондый булдың, дип һәрберсеннән сорау

алды. Ниндиләре генә юк икән аларның! Эреләре-ваклары, яшелләре-көрәннәре,

суалчанга охшаган озынчалары, борчак шикелле түгәрәкләре, әтисенең тимергә

кысылып яньчелгән кара тырнагы төслеләре, канатлылары-канатсызлары, таш

кебек катылары, бармак белән басуга, ямь-яшел булып сытыла торганнары,

кызыл башлылары, кара башлылары, озын мыеклылары, кыска мыеклылары,

бөтенләй мыексызлары, койрыклылары-койрыксызлары... Сыртына салгач,

тора алмый торганнары да бар икән. Аякларын, мыекларын кыймылдатып

ятучы андый бөҗәкләрне ул нык кызганды. Кем торгыза инде аларны ялгыш

егылып сыртына төшсә? Иң кызыгы шул: алар барысы да кыймылдый, каядыр

ашыга, берәүләре нәрсәдер эләктереп сөйрәп бара, икенчеләре яфракларны

тишкәләп ашап ята. Шул бөҗәкләр бөтенесе кар астында йоклап ята ди. Ничек

салкын тими икән аларга? Өсләрендә киемнәре дә юк бит югыйсә. Алар да

төш күреп йоклыйлар микән? Их, шул чактагы матур җәйге көн, теге урман

аланы, җиләкләре, күбәләкләре менә хәзер ишегалдына килеп төшсен иде ул!

Шуларның бөтенесен тиз генә карап чыгар иде Тургай. Җиләген дә өзеп капмас,

карап кына торыр, барысын куллары белән сыйпар, битләре белән кагылыр,

һәрберсенең исен генә иснәр иде... Яисә ялт кына үзең шунда барып төшсәң

иде. Ник шулай була алмый икән?

...Әтисенең «УАЗ»игы белән кайтып туктаганы ишетелде. Озак та үтмәде,

ул килеп тә керде, кулына шакмаклы киндер сөлгегә төрелгән ниндидер әйбер

тоткан иде; чишенеп кулларын югач, аның янына килде, кулын маңгаена куеп

карады. Әтисенең учы салкынча, рәхәт иде.

— Әле температураң бетмәгән, улым. Ныграк дәваланырга кирәк.

Шунда ул, теге сөлгене сүтеп, аннан бер бәләкәй түгәрәк ипи алды.

Ипи чәй тәлинкәсе кадәр генә, үзе кызарып пешкән, өсләренә чуп-чуар

итеп ниндидер кара әйбер сибелгән иде.

— Моны сиңа урманнан куян күчтәнәч итеп җибәрде, — дип әтисе ипине

Тургайга тоттырды. Ипи салкынча иде, аннан теге җәйге урманның исе дә, кар

исе дә килә иде. — Куян әйтте, минем ипине ашаса, терелер, диде.

Аның ипиен күрергә бабасы белән әбисе дә килеп җитте, икесе дә шаккатып

тел шартлатты.

— Әнә ул тәмле орлыкларны куянның кызы сиңа дип сипкән.

— Кызы да бармыни?

— Бар.

— Ни төсле?

— Ап-ак йонлы, колаклары озын. Безнең Шаян төсле йөгереп кенә йөри.

Мыеклары да бар.

— Матур икән. И, аякларын җылытыр идем мин аларның!

— Аларның оясы бар. Җәй көне куян кызы иң матур чәчәкләрнең

орлыкларын сандугачлардан берәмләп чүпләтеп җыйдыра икән. Шул орлыклар

кушылган ипине ашаган кешегә көч өстәләчәк, ул бернидән дә курыкмаячак

ди. Яле, кабып кара, улым.

Тургай ипинең бер читеннән тешләп алып чәйнәргә тотынды. Өйдәге ипигә

охшаса да, моңарда әллә нинди ят тәмнәр бар иде. Җиләк тәмеме, әллә теге

чакта әниләре җиләк җыйганда, алар күрмәгәндә генә чәйнәгән шома яфрак

тәмеме? Кабымлыгын йотып җибәргәннән соң, Тургай сорап куйды:

— Ә куяннар үзләре иписез нишли соң?

— Мин аларга күп итеп кишер, бодай калдырдым. Куяннар кишер ярата

бит. Куян кызы сине җәй көне кунакка чакырды. Тиен сиңа уйнарга чыршы

күркәләре җибәрде.

Әтисе, өйалдына чыгып, катыргы тартма алып керде. Аның өстен ачып

җибәрүгә, борыннарны кытыклап, өйгә ачкылт ылыс исе таралды. Әбисе белән

бабасы да, тартма өстенә иелеп, «ә-ә-әх, исе дә исе!» диештеләр. Тургайның

борыны шулкадәр кытыкланды, ул төчкереп тә җибәрде. Аның янында утырган

Шаян, «Әптечи!» дигән тавыштан куркып, идәнгә үк сикерде. Аңа карап

барысы да көлештеләр. Әтисе, тартма эченнән ялтырап торган яшел ылыс

ботакларын алып, диванның бер башына куйды, аннары Тургайның алдына

озынча күркәләрне салды, бабасы белән әбисенә дә берәр күркә тоттырды.

Очы киселгән кишер төсле бик матур әйбер икән бу күркәләр. Үзләре балык

тәңкәсе төсле сырлы-сырлы, үзләре җиңел. Тургай аларны борынына тери-тери

иснәде. Әтисе бер күркәне идәнгә тәгәрәтеп җибәргән иде, Шаян и алып китте

инде тегене ал тәпиләре белән бәргәләп! Тешләп тә карады, шалтыр-шолтыр

тәгәрәтә торгач, аның артыннан диван астына ук кереп китте.

— Бүген кич ылысын кайнатып эчерермен, чиреңне куар, — диде әбисе,

Тургайны юатып.

— Бу күркәне ашасам, үстерәме? — дип сорады Тургай.

— Ул бит нык каты, — диде әтисе. — Аны ашамыйлар. Тиеннәр генә бик

яратып кимерә аны.

— Син, улым, куян җибәргән ипине аша, — диде бабасы.

Аннары алар чыгып киттеләр. Тургай ябынган юрганы өстенә чыршы

күркәләрен төрлечә матурлап тезде. Идәндә уйнап туйган Шаян сикереп менеп,

ул күркәләрне әвеш-тәвеш китерде, аяклары белән кузгатты, тәгәрәтте. Аннары

ул да төшеп китте. Әбисе дару эчергәч, Тургай күркәләрне бер җепкә тездерде.

Бабасы җепне тәрәзәгә аркылы тартты. Хәзер күркәләр гел аның алдында тора

торган булдылар. Кыш бабай ясаган серле үләннәр, яфраклар нишләптер теге

җәйге җиләкләрне, күбәләкләрне, төрле-төрле бөҗәкләрне гел искә төшерде.

Теге биек чыршы, аның ботакларында сикереп уйнаучы тиеннәр, менә бу

ипине җибәргән куян кызы күз алдыннан китмәде. Ул аларга пышылдамыйча,

иреннәрен генә кыймылдатып эндәшеп тә карады, аларның елмаеп карап

торуларын да күргән кебек булды. Әбисе чәй тәлинкәсе белән виктория җиләге

алып керде. Җиләкләр кып-кызыл, шундый эреләр иде.

— Менә, улым, суыткычтан алып җебеттем. Моны ашасаң, бер чирең дә

калмас, — дип тәлинкәне тәрәзә төбенә куйды.

Ул киткәч, Тургай өч җиләк капты, ипиен дә берничә мәртәбә тешләп

чәйнәде. Карыны ачканнан түгел, тизрәк тереләм дип, көчле буласы килгәнгә

ашады.

 

Күңелле сәяхәт

Тургай йоклап киткәнен сизмәде. Ул төш күрде. Менә ул теге аланга барырга

әзерләнеп йөри. Әбисе белән бабасыннан конфет-прәннекләр, кишерләр

сорап алып, барлык кесәләренә тутыра. Чанасын алып ишегалдыннан чыгып

кына өлгерә — инде урман юлыннан атлый, ул арада теге чыршы каршында

басып тора. Чыршы үзе ямь-яшел, ботакларында исәпсез-сансыз күркәләр

асылынып тора. Әмма алар гади күркәләр түгел, йолдыз төсле көмеш күркәләр,

ялтыр-ялтыр килеп күзләрне чагылдыралар. Шулар арасында тиен сикереп

уйнап йөри, көмеш күркәләрдән теллин-теллин, чеңгел-чеңгел иткән матур

тавышлар яңгырап тора. Шулчак ап-ак кар өстеннән куян кызы йөгереп килә.

Башына зәңгәрсу эшләпә кигән, иреннәрен кызарткан, керфекләренә сөрмә

тарткан, муенына чыршы күркәләрен гәрәбә итеп кигән, биленә зур алтын

аеллы, асылташлар белән бизәлгән каеш буган. Беләгендә күпереп торган, куян

йоныннан ясалган редикюле асылынып тора. Тургай, кесәләреннән алып, аның

редикюленә конфет-прәннек, кишер тутыра. Шуннан соң алар теге агачтагы

тиенне үзләре янына чакыралар, аңа ияреп ак кар өстендә сикергәлиләр,

туктаусыз көләләр. Тиен алар янына төшми, көмеш күркәләрне челтерәтеп

йөри бирә. Аларның шул күркәләрне тотып карыйсылары килә, чыршы янына

ук килеп, кулларын өскә сузып сикергәлиләр, тик күркәләргә бармак очлары

тиеп-тиеп кенә китә, тотып карарга буйлары җитми.

Шунда Тургайның үзләренең ындыр тавында чана шуасы килә. Чанасының

бавын тотып та өлгерми — шул арада алар тау башында басып та торалар икән.

Тургай иң элек чанага куян кызын утырта, арттан үзе утыра һәм кар бураннары

чыгарып төшеп китәләр. Чаналары оча гына, битләренә кар бөртекләре сибелә,

алар шатлыктан кулларын чәбәкләп көләләр. Тагын менәләр, тагын төшәләр.

Тауның уртасында бер сикертмәле җире бар, шунда чана күтәрелеп китеп

тәгәриләр.

Ул арада артта әтиләренең, әниләренең сөйләшкәне ишетелә һәм Тургай

уянып китә...

 

Күчтәнәч өчен сугыш

Караса, Әхтәм абый Фаилне алып килгән икән. Әтиләре: «Икегез уйнагыз»,

— дип икенче бүлмәгә чыгып китте. Суыктан кергәч, Фаилнең битләре,

колаклары кып-кызыл булган, борын асты да юешләнеп тора. Ул, тәрәзә

янына барып, чыршы күркәләрен тотып-тотып карады. Тургай да урыныннан

төште.

— Каян алдың? — диде ул, һаман ныграк юешләнә барган борынын ике

мәртәбә пыршылдатып.

— Тиен китереп бирде, — дигән булды Тургай, Фаилне аптырату өчен.

Фаил маңгаен җыерып уйларга тотынды:

— Нинди тиен? Акчамыни?

Тургай көлеп җибәрде.

— Акча ди сиңа! Урманда агач башында йөри торган тиенне белмисеңме

әллә?

— Ә-ә-ә, аны беләм. Шул өегезгә килдемени?

— Әйе. Менә шушы өстәл янында минем белән сөйләшеп утырды. Чирләгән

кешеләргә китерәбез, ди. Син дә чирлә, китерер.

Фаилнең авызы сәер булып җәелде. Ышанасы да килә, ышанып та бетә

алмый мескен. Тургайга кызык аның шулай торуы, ул эченнән рәхәтләнеп

көлә. Җепкә тезелгән күркәләрне алып идәнгә тараткач, Фаил аларны берәмберәм тотып сындырырга маташты. Сындыра алмагач, колак турына китереп

селки башлады.

— Эчендә ни бар икән моның? — диде ул, мыгырдап. — Әйдә кисеп

карыйбыз.

Тургайның үзенең дә кисеп карыйсы килә килүен. Тик ул Фаилне шаяртырга

уйлады:

— Аның эчендә тәмле җимеше бар ди. Җәй җиткәч кенә пешеп җитә ди.

Пешкәч алырбыз.

Фаил моңа бер сүз дә дәшмәде. Алар чыршы күркәләрен бер-берсенә тәгәрәтеп

тә, өеп куеп, ерактан шуңа бәләкәй тимер шарчык ыргытып та уйнадылар. Фаил

тизрәк атты, күркә өемнәрен әллә ничә мәртәбә иште. Тургай куян ипиен әйтмәм

дигән иде, түзә алмады, тәрәзә төбендәге тартмадан аны да алып килде. Куянның

әтисенә биреп җибәргәнне сөйләгәнне авыз ачып тыңлады Фаил. Аның авызы

ябылмасын өчен, Тургай әле генә күргән төшен дә өстәде. Тургай куян ипиенең

тәмлелеген, аны ашаган кешенең бернидән дә курыкмавын һәм бик тиз үсәчәген

сөйләгәндә, Фаилнең авызы чәп-чәп итә башлады, ирен почмакларыннан

селәгәйләре ялтырап күренде. Куян кызы сипкән теге орлыкларны күрсәткәч,

Фаилнең түземе бетте, ул ике кулын ипигә таба сузды.

— Кабып кына карарга... әз генә... — диде ул, ялварулы карашын Тургайга

төбәп.

Тургай ипине бирде. Фаил аны комсызланып башта бер җиреннән, аннары

икенче урыныннан умырып капты. Авызы йон бияләй тыккан төсле ябыла

алмыйча калды. Фаил ашарга дигәндә беркайчан да сынатмый. Бу юлы да

бер күзен әз генә кысып, тешләрен ипигә батырды, көч-хәл белән чәйнәргә

тотынды. Аның бөтен бите, колаклары селкенеп торды. Бераздан йотып

җибәрде дә тагын ике мәртәбә умырып тешләп алды. Тургай аның туктарга

исәбе юклыгын аңлады.

— Китер ипине! — диде Тургай, аңа үрелеп.

Ләкин Фаил бер кулы белән ипине артына яшерде, икенчесе белән

тәлинкәдәге җиләкне учлап алып авызына капты һәм мырлый-мырлый тәмләп

чәйнәргә тотынды.

— Бир! — дип аның кулына ябышты Тургай.

Фаил мыш-мыш килеп һаман читкә тартылды, җиләк ябышкан иреннәре,

ипи тулып кабарган яңаклары гына селкенде. Тургай аның шул яңагын борып

чеметеп алды, Фаил акырып елап әтиләре янына йөгерде.

— Тургай мине чеметте! — дип елады Фаил.

— Чеметтеңмени, улым?

— Куян ипиен ашап бетерә бит инде! — диде Тургай, һаман ипиен эләктерә

алмыйча.

Фаил аны күз ачып йомганчы бер кулыннан икенчесенә күчерә, артына

яшерә иде. Әхтәм абый аның кулыннан ипине каерып алып Тургайга бирде.

— Син саран, саран! — диде Фаил, елый-елый. — Мин яңадан сезгә килмим

дә!

Ул ашыга-ашыга киенә башлагач, әтисе Әхтәм дә кузгалды. Тургай карап-карап торды да:

— Мә, ашап бетер! — дип ипине аңа сузды.

Фаил телен чыгарып аны үртәде:

— Бә-бә-бә!

Алар чыгып киттеләр.

— Нишләп бирмәдең соң, улым? — дип сорады әтисе, аларны озатып

кергәч.

Тургай бер сүз дә дәшмичә аңа ипине күрсәтте. Ипи бар ягыннан да стакан

авызы белән кисеп-кисеп алган төсле киртләчләнеп калган һәм виктория

җиләгенә буялып беткән иде. Алар ике чыршы күркәсен Фаил алып чыгып

киткәнен һәм ул күркәләрне Фаил пычак белән турап бетергәнне иртән генә

беләчәкләр иде әле...

 

Туган көн могҗизасы

Тургай апрельнең соңгы көнендә туган иде. Бүген аңа биш яшь. Әбисе белән

бабасы, әнисе белән әтисе аны ничегрәк котларбыз икән дип киңәшә-киңәшә,

иртәнге табынга җыелдылар. Тургайның әле иң матур төшләр күреп йоклый

торган чагы. Әнисе яңа гына пешергән өчпочмакларны өстәлгә куеп, алтын

йөгертелгән фарфор чәйнектән чынаякларга чәй агызырга керешкән иде.

Алар алгы бүлмәдә утыралар иде.

Шулчак түр якның ишеге ачылып китте һәм кулларын ике якка канаттай

җәйгән Тургай күренде. Аның, гадәттәгечә, күзләре кысылып беткән, күз

тирәләрендә язгы кояшны көнләштерерлек шаян сызыклар биешә. Киң шома

маңгае кояш үзе менеп утыргандай ялтырый. Ул сокланулы тавыш белән:

— Әләй, нинди тәмле исләр чыккан! — дип кычкырып җибәрде.

Барысы да аңа төбәлде. Тургайның әлеге сүзләре тамашаның башы гына

булган икән! Аның калын иреннәре, нидер әйтергә җыенгандай, тартылып-тартылып тордылар да тыела алмыйча җәелеп киттеләр, ап-ак тешләре ярымай

төсле балкыды, хәйләкәр очкыннар чәчүче коңгырт күзләре тагын да ныграк

кысылдылар. Шулчак күкрәгеннән ниндидер көмеш кыңгырауларны сыдырып

китергәндәй тавыш ишетелде, ул тавыш көмеш кәтүкләр өстеннән килде дә

әллә нинди рәхәт, тыелгысыз, бернинди чикне белмәстәй көлү булып яңгырады.

Бу көлүнең шатлыгы шул мизгелдә үк өйдәгеләрнең һәркайсын әсир итеп,

йөрәкләренә күчте. Тургай бөтен өйне яңгыратып, тәрәзәдән кергән кош

тавышларын күмәрлек итеп, онытылып-онытылып көлде... Аларның Тургайны

кочаклап аласы, күзләреннән үбәсе, кысып кочаклаган килеш аның бу сихри

көлүен дәвам иттерәсе һәм тын да алмыйча тыңлыйсы, җаннарына күпме сыя,

шулкадәр сыйдырасы килде.

Тургайның көлүенә иң элек күршеләрнең күркәләре «голдыр-голдыр» килеп

кушыла. Аннары каз-үрдәкләр, әтәч-тавык халкы көр тавыш белән сәлам бирә,

аның көлүен күтәреп ала. Урамнан узучылар да аны ишеткәндә туктап бу якка

борылалар, үзләре дә сизмәстән кушылып көләләр, бик озак елмаеп-көлеп

йөриләр.

Тургай Гөлбакча авылына әнә шундый сихри көлү алып килде. Хәмзә хәзрәт

аны илаһи көлү дип атады, оҗмах фәрештәләре, пәйгамбәрләр, әүлиялар гына

шулай рәхәт итеп көлә ала, диде. Сөйләшә башлавы һәм көлүе белән бергә

аның тагын бер сәер гадәте күренде. Ул барлык җан ияләре белән дә сөйләшә

иде: аларга иң ягымлы сүзләр белән дәшә, нәрсәдер сорый, нәрсәгәдер өйрәтә,

кайчакта үртәшеп тиргәп тә ала. Алар белән сөйләшү, көлү өчен бернинди

сәбәп тә кирәкми. Тургай кош-кортлар кычкырса, эт өрсә дә, бака чурласа да,

кошлар сайраса да, рәхәтләнеп көлә.

Алар барысы да аны таный, аңлый, шундый ук көр тавыш белән җавап

бирә, ишегалды, абзар-кура шау-гөр килә. Тургай каз-үрдәкләр, әтәч-тавыклар,

көтүдән кайткан сыер, сарыклар белән сөйләшә, аларны кочаклый, үбә,

араларында тезләнеп, үрмәләп, тәгәрәп йөри, ашарга сорап интектерсәләр,

өстенә менә башласалар, көлә-көлә бармак яный, пырдымсызланмаска куша,

телен чыгарып күрсәтә дә өйгә кереп югала яисә урамга чыгып йөгерә. Торабара Тургай өйдәге гөлләр, бакчадагы чәчәкләр, агачлар белән, күктәге кояш

белән, яңгыр тамчылары, кар бөртекләре белән дә бик яратып сөйләшкәнен

күрсәтте. Ул үзенең колачын җәеп, бөтен дөньяны үзенең кочагына кысмакчы

була, көн саен күбрәк колачлый, күбрәк аңлаша. Озын көн буе, кичкә кадәр

сузылучы бу илаһи гамәл һәр иртәдә ишегалдыннан башлана...

Җылак Пипи

Тургай йөгереп капкадан керүгә, каршысына бәбкәләр йөгерешеп килде.

— Хәзер ашарыгызга бирәм, — диде ул, аларны кулындагы әрем себеркесе

белән куркытып.

Өйгә керергә барганда, бакчага борылды. Агач күләгәсе астында бабасы

аяклары кыйшайган иске эскәмиядә гәҗит укып утыра иде.

— Бабай, менә моны иснәп кара әле, — дип әремнәрне бабасының борынына

китерде.

Ике кулына ике почмагыннан тоткан гәҗитен аскарак төшереп, бабасы

йөзен аңа таба күтәрде. Әмма себерке борынына якынаюга, аңа әллә ни булды

— күзләре йомылып, кашлары маңгаена күтәрелде, бөтен йөзе ямьсез булып

җыерылды, борын тишекләре чәйнек борыны сыярлык булып киңәйде һәм ул

«һәп-те-чччи-и!» дип төчкереп җибәрде. Төчкергәндә куллары кинәт ике якка

тартылды һәм гәҗите шытырдап ертылды, бабасы эскәмия белән бергә чалкан

авып төште. Тургай көлүеннән эче катып, үлән өстенә тәгәрәде. Бабасы да

рәхәтләнеп көлде, шул арада тагын ике мәртәбә төчкереп алды. Ишегалдындагы

бәбкәләр, төчкерү тавышыннан куркып, сарайга таба йөгереште.

— Әрем себеркең ай-яй зәһәр булды, улым! — диде бабасы, торып баскач.

— Борынга гына кереп калмады, үпкәләрне дә урап чыкты.

Тургай әрем себеркесен әбисенә кертеп бирде, ашыга-ашыга ике чи йомырка

эчте дә, өйалдыннан җим савытын эләктереп, ишегалдына чыкты. Аны күрүгә,

бәбкәләр йөгерешеп килеп җиттеләр. Тургай, улакка җим салды.

Тургай өченче ел бәбкәләрне беренче тапкыр күргәндә кызык булган иде.

Ул йокысыннан уянып башын күтәрсә, сап-сары бәбкәләр уртасында ана каз

басып тора. Тургай, күзләрен угалый-угалый:

— Каз сары чәчкә аткан бит! — дип кычкырып җибәрде.

Өстәл янында чәй эчеп утырган әниләре көләргә тотындылар. «Ни дидең

әле, улым?» — дип шул әйткәнен кабатлаттылар да кабатлаттылар. Аның чәчкә

дигәне казның төнлә генә йомыркадан чыккан бәбкәләре икән. Аңлатып биргәч,

Тургай үзе дә олыларга кушылып көлде. Тик шуннан бирле берәрсе урамда-мазар очраса: «Казыгыз чәчкә атмадымы әле?» — дип сорый торган булды.

Тургай бер дә аптырап калмый: «Казыбыз да, тавыгыбыз да чәчкә атты!» — дип

җавап бирә. Чөнки тавыкның да чебиләре чыккан иде.

Бәбкәләр җим ашаганда бигрәк нык ашыгалар, бетәр дә, ач калырмын,

дип куркалар бугай. Аларның чисталыгына хәйран калырлык. Томшыкларына

ябышкан җимне төшерү өчен әле бер ягын, әле икенче ягын үләнгә ышкыйлар,

кайчакта йә улак, йә су салынган таба читенә кырып төшерәләр. Су эчүләрен

гел карап кына торасы килә. Борыннарын суга тыгып, нидер эзләгәндәй бераз

лыбырдатып торалар. Аннары башларын чөеп, күккә караган томшыкларын

шеп-шеп китерәләр һәм суны йотып җибәрәләр.

«Пип-пип!» дигән кызганыч тавыш Тургайның игътибарын җәлеп итте. Җим

алырга дип улакка якынлашып килүче аксак бәбкәне ике бәбкә ике ягыннан

чукырга тотынган иде. Тургай «Һайт!» диюгә, теге бәбкәләр читкә китте.

Аксакны һәрвакыт кыерсытканнарын белеп, Тургай аңа аерым тәлинкәдә җим

калдыра. Ул арада бәбкә килеп тә җитте, аның учыннан җимне кабаланып

ашый да башлады. Ничек кенә иркәләсә дә, аның алдында гаепле шул.

Бәбкәләрне беренче мәртәбә ишегалдына алып чыккан көн иде ул. Кибеттән

кайткан әнисенең әйберләрен күтәрешергә дип йөгереп барганда, нишләптер

башкалардан читтә йөргән бәбкәгә аягы тиде дә китте. Шул җиткән, саламдай

нечкә аягы сынып чыга язган. Аны бәйләп куйдылар куюын, тик ул читкәрәк

каерылып төзәлде. Аягы аксагач, ул иптәшләренә җитешә алмыйча интегә.

Гел артта йөри, ник мине көтмисез, нигә акрынрак атламыйсыз, мин җитешә

алмыйм бит, дигәндәй елак тавышы белән «пип-пип» килә. Шуңа күрә аны

«Җылак Пипи» дип атадылар. Кайчакларда ул Тургай каршына килеп, син

басмасаң, мин болай интекми идем, дигән төсле зарланып пипелди.

«Җылак» ашап туйгач, Тургай аны тоткан килеш чирәмгә чалкан ятты,

бәбкәне күкрәгенә бастырды. Нинди матур ул! Шундый йомшак, яшькелт-сары йон ничек чыга диген. Кояшта һәр йоны бал сылаган төсле ялтырап

тора. Түгәрәк күзләре кап-кара. Томшыклары да сары, бәләкәч кенә борын

тишекләре бар, шуннан тын ала инде ул. Ул, сары тәпиләре белән атлап,

Тургайның иягенә үк килде, күперенке йоны сизелер-сизелмәс кенә иягенә үк

тиде. Аннары томшыгы белән Тургайның яңагына төртеп алды. Әллә кабып

карамакчы, әллә торырга кушуы. Тургай аның кыланмышыннан рәхәтләнеп

көлеп җибәрде. Җылак Пипи салкынча тәпие белән аның муенына ук басты,

битенә үк менмәкче булды, тик аксак аягы таеп-таеп киткәнлектән, менә

алмады. Тургай аны йомшак кына тотып яшел чирәмгә куйды да торып утырды.

Шушыны гына көтеп торган бәбкәләр, аларның әниләре муеннарын сузып аңа

якын ук килделәр, ишегалды пипелдәү, гыйгылдау тавышлары белән тулды.

Тургай аларның сөйләшүләренә һаман ныграк төшенә бара, алар булып төрлечә

дәшеп карый, кайчакларда аңлап буйсынуларын күреп, шатлыгыннан нишләргә

белми. Ана казга охшатып усалрак итеп: «Кы-кы-кы» — дисә, бәбкәләр дәррәү

йөгерешеп аның янына җыелалар. Тургай аларны буйсындыра алуына шундый

сөенә. Тик сөйләшүен күпме генә тыңласа да, күпме генә аңларга тырышса да,

аңлап бетерә алмый. Озаклап карап торсаң, хәйран калмалы инде алар. Әнә

Җылак Пипи бер үләнне эләктереп тарта да тарта, әмма һич өзә алмый. Ниһаять,

үлән өзелеп тә чыкты, бәбкә арты белән егылып та китте. Ул торып маташканда,

бер олы юан бәбкә кай арада килеп җиткәндер, тегенең томшыгыннан чыгып

торган үләнен тешләп алды да читкә йөгерде. Ул юанша иртәдән кичкә кадәр

иптәшләренең алдына төшеп, аларны куркытып җибәреп, алар турыннан ашап

йөри. Гәүдәсе олы булгач, аңардан барысы да курка, курыкмасалар, Җылак

Пипи ишеләрен этеп кенә җибәрә. Гел бер урында тормый, әле берсенә, әле

икенчесенә барып, бөтенесен бимазалап, көченә масаеп тик йөри. Тургай ана

казның шуңа ачуланып бер сүз дә әйтмәвенә шакката. Бәбкәләрне елатып

йөргәнен күреп, бөтенесенең аңардан зарланганын ишетеп тора югыйсә. Ата

каз да ләм-мим, кисәтергә, тыярга уйлап та карамый. Юаншага ике-өч бәбкә

каршы торып маташса да, калганнары курка шул. Алар курыккан саен, олы

бәбкә азына бара. Аның җим ашаганда кылануын күрсәң! Берсен дә китерми

үзе тирәсенә. Бүксәсе тулгач кына улак яныннан китә, анда да бәбкәләрне

тынычлап ашатмый, улак янына әледән-әле йөгереп барып куып җибәрә. Ул

моны ашыйсы килгәннән дә эшләми, инде бит аның бүксәсе әйләнеп чыккан,

бер кабарлык та рәте юк, ә шулай да үрелеп бер булса да кабып киткән була.

Имеш, ул башкаларны борчыр өчен килмәгән, ашар өчен килгән. Тургай үзе

барында аны бик иркенләтми, тыеп кына тора. Ләкин көне буе аны гына саклап

утыра алмыйсың. Бер ул гына түгел, аның эше болай да муеннан. Тургайның

тагын бер нәрсәгә ачуы килә. Юанша тирәсендә әче тавышлы бер бәбкә

барлыкка килде. Юаншаның кая таба атлавын күрүгә, ул аны узып йөгерә, алда

очраган иптәшләренә әче итеп кычкыра, аларны чукый, этеп җибәрә. Тегеләр

моның артыннан олы гәүдәсе белән Юанша килгәнне күргәч, каршы торырга

куркалар. Хәзер шул әшәке тавышлы бәбкә үзенең иптәшләрен Юаншадан да

әшәкерәк талый, куркыта, җимнән читкә куа. Юанша аның үзе янында булуына

бер сүз дә әйтми. Аның белән янәшә иптәшләренең дә өлешен ашый торгач,

ул башкалардан калкынып та китте, тавышы да бөереннән чыгарга тотынды.

Җылак Пипи кебек нык куркак булганнарына җим дә азрак эләгә ахрысы,

гәүдәләре дә бәләкәй килеш тора бирә.

Тургайның уйларын бүлдереп, бәбкәләр капкага таба йөгереште. Тамаклары

туйды, инешкә төшәр вакытлары җитте. Аларның вакытны шулкадәр төгәл

белүенә хәйран кала Тургай. Төштән соң нәкъ сәгать бердә инешкә икенче

мәртәбәсенә кузгалалар. Ул капканы ачып җибәрүгә, барысы да урамга

сибелештеләр дә инешкә төшү өчен юлны аркылы чыга башладылар. Җылак

Пипи дә алар артыннан иярде. Ата каз белән ана каз: «Ка-ка-ка», — килеп,

аларны гадәттәгечә ашыктырдылар. Шулчак ындыр тыкрыгыннан үкереп

әллә нинди ялык-йолык зур кара машина килеп чыкты һәм бу якка борылды.

Бәбкәләр куркуларыннан әрле-бирле буталыштылар, юлдан читкә чәчелделәр,

Җылак Пипи генә өлгерә алмыйча уртада калды. Машина үкереп үтеп киткәндә,

ул башы яньчелеп канга баткан хәлдә хәрәкәтсез ята иде. Тургай йөгереп

барып аны кулына алды, асылынып төшкән, канга, тузанга баткан башына

коты очып карады:

— «Пип» диген, «пип» диген! Ник дәшмисең?! — дип өзгәләнде ул, күз

яшьләрен йотып.

Әле генә күкрәгендә йөргән, әле генә аның иякләренә үзенең йомшак

томшыгы белән кагылган, матур күзләре белән аңа карап торган, җим ашаткач,

«пип-пип» дип рәхмәт әйткән шушы тере йомгакның хәрәкәтсез калуы Тургайны

куркуга салды. Монда ниндидер башка сыймаслык куркыныч нәрсә, шом бар

иде... Ул арада теге машина хуҗасы да килеп җиткән иде.

— Елама, үскәнем, яңа чеби сатып алырсың, — дип ул яшел акча сузды.

Тургай акчаны алды, әмма ник алганын аңламады. Күз яшьләре аша ул теге

адәмнең кып-кызыл чыраен, ап-ак күлмәген, юан корсагын һәм камырдай

күперенке кулын гына абайлады. Тургай акчаны ачу белән аңа атты:

— Акчаң үзеңә булсын! — диде ул, елавыннан туктый алмыйча.

Ләкин акча үзенең аяк астына гына төште. Ул акчаны алып тагын теге

кешегә атты да бәбкәне тоткан килеш коймага маңгае белән сөялеп үксергә

кереште. Ул арада бабасы чыгып, машина хуҗасы белән сөйләшә башлады.

Теге кешенең:

— Күрмәдем бит, гафу итегез, — дигән сүзләре ишетелде. — Оныгыгыз

алмады акчамны. Мәгез инде...

— Онык алмагач, мин дә алмыйм, — диде бабасы, читкә атлап.

— Вәт ахмаклар! — Кешенең машина ишеген шартлатып япканы һәм

выжылдап кузгалып киткәне ишетелде.

Казлар бәбкәләрен ияртеп инешкә төшеп киткән иде инде. Тургай бабасы

белән бергә Җылак Пипине ишегалдына алып керде. Аны сарайга куйдылар.

— Без аны ындырга алып барып күмик, улым, — диде бабасы.

— Юк, юк, — дип елады Тургай. — Ул бит йоклаган гына, уянгач сөйләшә

ул минем белән.

— Пиппибең үлгән. Үлгәч, беркайчан да уянмый.

— Үлү... — Тургай күп елаудан кызарган күзләрен бабасына төбәде. — Үлү...

Ни соң ул?..

Бабасы бераз уйланып торгач, болай диде:

— Үлгән җан иясе берни сизми, ишетми, күрми. Кыймшана да, йөри дә

алмый. Сөйләшә дә алмый. Аны җиргә күмәргә кирәк.

— Ник?

— Җир өстендә бозыла, исләнә.

— Җир астында нишли?

— Череп бетә.

— Юк, юк, Пиппибем уяна минем!

Бабасы кабат дәшмәде, өйгә керергә борылды.

— Бабакаем, уятыйк инде бәбкәмне! — дип Тургай аңа иярде.

Өйгә кергәч, ул ашыга-кабалана әбисенә нәрсә булганын сөйләп бирде.

— Үлгәнмени? — дип сорады әбисе.

Бабасы бер генә сүз белән җавап бирде:

— Үлгән.

— Үлмәгән, үлмәгән! — диде Тургай. — Уяна ул. Шулай бит, әбием?

Ул өметләнеп әбисенә карады, әмма аның җавабы кискен булды:

— Уянмый, улым...

Тургай өйдән чыгып йөгерде. Сарайга кереп, бәбкәне күтәреп тә карады,

борынына җим дә тидереп карады, тик ул чүпрәк кисәге кебек асылынып тора

бирде. Җылак Пипинең уянмаячагына ышана башласа да, аны җиргә күмеп

куюны күз алдына китерә алмады. Аның өчен бер кызык та калмады. Ул агачлар

арасына кереп, аларны иркәләп чыкты, чәчәкләр белән сөйләште, тик Җылак

Пипи күз алдыннан китмәде, аяклары аны һаман сарайга алып керде, ул озаклап

аңа карап торды. Әбисе «бәлеш пешердем» дип чакыргач та, Тургай «ашыйсым

килми» дип кермәде. Чыннан да, аның бер кабымлык ризык та кабасы килми,

эчен ниндидер бер авыр нәрсә боз кебек туңдырып тора иде. Кич әтисе эштән

кайткач, Җылак Пипине күмәбез, диде. Тургай әтисенә карышып маташса

да, бәбкәнең күзләре ачылмаячагына, сөйләшмәячәгенә ышана башлаган иде

инде. Ындыр артына әтисе көрәк белән чокыр казыды, аның төбенә үлән

йолкып түшәде, үлән өстенә Җылак Пипине салдылар. Бәбкәнең өстен әрекмән

яфраклары белән капладылар. Аннары әтисе балчык ишеп төшерде. Күмеп

бетергәч, эт-мазар казып алмасын өчен, өстенә зур гына таш бастырып куйды.

Таш бастыргач, бәбкәнең гадәттәгечә зарланып, нечкә итеп пипелдәгәне ишетелеп

киткәндәй булды. Тургайның елыйсы килде. Иртәгә аның учыннан җим ашарга

килә алмаячак инде ул. Иптәшләре белән инештә йөзә, башын суга тыгып аннан

нәрсәдер эзли дә алмас. Җылак Пипи томшыгын судан алгач, аны өскә күтәреп,

авызын пәп-пәп итә-итә йотып җибәрә иде. Ул шатлыгыннан «пип-пип» дип

кычкырыр, матур йомры күзләрен елтыратып, әнисенә, иптәшләренә, Тургайга

карар иде. Син аякка басмаган булсаң, мин дә башкалар белән бергә юлдан чыга

идем, машинага тапталмый идем, дип гел янында торган кебек...

 

Бөтенесе мине чакыра...

Быел аның янына иптәш малайлары да җыела башлады. Араларында

Тургайдан олыраклары да бар. Тик барысы да аңа буйсына, аңа иярә. Кайчакта

аларны әти-әниләре көндез чыра яндырып эзләсә дә таба алмый. Чөнки

малайларның елга ярларында, урманда, тауда, әрәмәдә үзләре генә белә торган

яшерен чокырлары, куышлары, биләмәләре бар. Андый урыннарын алар штаб

дип йөртәләр.

Бүген алар ярты көн буе Галимҗан абыйлары янында көтүлектә булдылар.

Дүрт малай — Тургай, Фаил, Рөстәм, Зөлфәт шау-гөр килеп авылга җитеп

киләләр. Тургай юл буе аларга тауда йомраннар белән ниләр сызгырышканын,

Акбай белән ничек уйнаганын, төшендә пәри күргәнен сөйләде. Малайлар

көлделәр дә көлделәр. Күп көлә торгач, Фаилнең кабак тыгып куйган кебек

түп-түгәрәк бүксәсе чак ярылмады. Аның көлүе тамак төбеннән калын булып,

кыркы-кыркы килеп чыга. Ул кыркы-кыркы көлгән саен, йомры бүксәсе

селкенеп тора. Ә сөйләшә башласа, тавышы черкинеке кебек неп-нечкә. Битләре

кып-кызыл, симез. Аны малайлар Бүсмән дип йөртәләр. Кем таккандыр, аның

әтисенең дә кушаматы Бүсмән Әхтәм.

Рөстәм кармак колгасы кебек озын. Һаман «р» хәрефен әйтә алмый интегә.

Аның муены шундый нечкә, шундый озын. Күлмәк якасыннан әллә нихәтле

өскә күтәрелеп тора. Башы да озын, колаклары зур. Башы бик нык артка

бүлтәйгән, ияге алга чыккан. Кара кысалы түгәрәк күзлеген кигәч, кырыйдан

караганда, ул шүкә борынлы чит ил машинасына охшап тора. Тешләре шул

машинаның радиатор турына һава керсен өчен куелган кабыргалы елкылдык

әйберсе төсле сирәк. Теше сирәк кеше ялганчы була, ди Тургайның бабасы.

Хактыр, Рөстәмнең уе гел ялганлауда гына. Ул чын ялганлый. Тургай үзе дә

ялганларга ярата. Ләкин ул бит көлә-көлә ялганлый. Кызык өчен генә. Үзең

көлгәч, юри генә ялганлаганыңны бөтен кеше белә. Ә Рөстәм чын ялганлый.

Ялганын тотсаң да, ялганлавын дәвам итә, үзенекен тукып тик тора. Беркөн

мондый шигырь сөйләде:

Үләннәрдә, тугайларда

Тулган сөт кебек томан.

Чүмеч белән чиләкләргә

Тутырып булыр сыман.

Күзлеге аша туп-туры карап, үзем укып ятладым, дигән була. Аның укый

белмәгәнен белмиләр ди бугай. Шуннан Бүсмән файдаланганнан артып калган

язулы кәгазьне кесәсеннән чыгарды.

— Яле укып күрсәт! — дигәч, Рөстәм кып-кызыл булды.

— Бу бит кытайча, — дигән була.

— Син үзең кытайча! — дип көлделәр бөтенесе бергә.

Шуннан кушаматы Кытай булып китте.

Арада иң бәләкәе Зөлфәт. Кызулабрак барганда, Тургайларның теге аксак

бәбкәсе шикелле җитешә алмыйча интегә. Зөлфәтнең ике бармагы авызыннан

сирәк чыга. Дөньяда алай тәмләп конфет суырган кебек бармак имгән берәү

дә юктыр. Аның ул ике бармагы туктаусыз суырганлыктан әле генә биш кат

сабынлап юган төсле ап-ак һәм юеш. Бармагы гел авызында булганлыктан,

Зөлфәт аз сөйләшә. Күп вакытта сөйләшкәндә дә бармакларын авызыннан

чыгармый. Ә нигә аны чыгарып мәшәкатьләнәсең? Барыбер кире кабасы бит.

Тургай түргә узганчы ук кулларын як-якка җәеп җибәрде.

— Галимҗан абый бүген менә шушының буе җәен каптырды! — диде

тантаналы төстә.

Бу сүзләрне ишетүгә, бөтенесе аның янына килеп җитте.

— Йә, йә, сөйлә әле, улым, — диде әнисе.

— Ул кадәр үк олы балык безнең Ыкта булмастыр ул, — диде бабасы,

хәйләкәр елмаеп.

— Тау башында булса гына инде, — диде әтисе, төрттереп.

Тургай бер сүз әйтмичә тышка чыгып китте дә малларны көтүгә куа торган

бәләкәй чыбыкны алып керде.

— Ул иң элек менә болай итте, — дип, Тургай кече яктан бер савытны

эшләпә итеп башына киде.

Аннары Галимҗан абыйсы булып, банкадан суалчан алды, аны учына салып

шапылдатты, иреннәрен бөрә-бөрә бик тырышып, бик җентекләп кармакка

«саплады». «Тфү, тфү, балык кап, яр башында ялтырап ят», дип кармагына

төкергәч, теге мал куа торган чыбыгын тәрәзәгә таба селтәде, балык чирткәнен

көтә башлады. Шуннан телевизор янындагы ярты карандашны авызына

тәмәке итеп капты, аны кабызып, авызының әле бер ягына, әле икенче ягына

күчерде, «пуф-пуф» дип, имеш тә төтенен чыгарды, төтен кергән төсле итеп бер

күзен кысты, «печт» итеп төкереп куйды. Кинәт ул сикерергә әзерләнгәндәй

тезләрен бөкте, бер аягын алга, икенчесен артка күчерде, күзләре «калкавыч»ка

төбәлде, авызы яртылаш ачылган кебек калды. Шуннан күзләрен уйнатырга,

кашларын сикертергә, иреннәрен кыеш-мыеш китерергә тотынды — имеш

тә черки кунды. Сул кулы белән чап итеп битенә сукты да уч төбенә карап

торды. Аннары ботын кашып алды да арттан билдән түбән йомшак җирен

баш бармак очы белән тиз-тиз кашырга тотынды. Өйдәгеләр көлә-көлә хәлдән

тайдылар, бабасы эчен тотып караватка ук тәгәрәп китте. Тургай алар көлгән

саен җитдирәк була барды, ачулы карап бармак селкеде. Шул арада тиз-тиз

генә тагын бот, касык тирәләрен кашып алды. «Җитте, улым, тукта, көлдереп

үтерәсең», — дип ялындылар аңа. Ә ул алар ялынган саен Галимҗан абыйсын

дәртләнебрәк күрсәтте. Ахырда тезләнә язып колганы күтәреп җибәрде һәм

Галимҗан абыйсы тавышы белән:

— Ах, анаңның сыер койрыгын тартып өзим! — дип кычкырды.

Башындагы савытын да салып ташлады, чыбыгын да идәнгә болгап ыргытты.

Аннары тагын кочагын җәеп күрсәтте:

— Менә шушының хәтле балык кармакка кабып су өстенә чыккач, шопырдап

төште дә китте! Авызы, авызы... — ул бабасының чөйдәге эшләпәсен алып күрсәтте.

— Авызы менә шушының кадәр бар иде! Күзләре, күзләре, — ул кече яктан ике

кулына ике тавык күкәе тотып чыкты. — Күзләре менә шушының кадәр иде!

— Галимҗан абыең балыгы ычкынгач нишләде соң?

— Сыер янына китеп, бик озак мыдыр-мыдыр ачуланып йөрде, пыш-пыш

тәмәке тартты, төкеренде. «Барыбер тотам мин аны!» дип кармагын яңадан

салган иде, теге балык килмәде шул...

Тургайның Галимҗан абыйсын шулкадәр охшатып күрсәтүеннән көлә-көлә

барысы да табынга утырыштылар. Тургай башта әтисе белән әнисе янына килде,

әнисенең җылы, йомшак беләгенә маңгае белән кагылып алды. Аннары әбисе

белән бабасы янына күчеп, аларның әле берсенең, әле икенчесенең сыпыруына,

аркасыннан, иңбашларыннан сөюенә рәхәтләнде. Соңыннан күчеп, әтисенең алдына

ук менеп утырды. Әнисе табын уртасына кайнар бәлеш китереп куйды. Капкачын

ачкач, аксыл бу күтәрелде — бөтен өйгә тәмле бәлеш исе таралды, борыннарны

кытыклады, авыз суларын китерде. Әллә колакка да керде инде дип, агач кашыгының

сабы белән колак тишеген дә тикшереп карады хәтта. Бәлеш бик тәмле иде.

Бәлешен ашап бетергәч, Тургай, рәхмәт әйтеп, ишеккә атлады.

Ул чыгу белән ишегалды уртасына чирәмгә чалкан ятты. И, рәхәтлеге бу

чирәмнең! Йомшак юрган өстендә кебек. Аны әтисе әллә кайчан болыннан кәс

ташып җәйгән. Кояш битләрне өттерә, болыт әсәре юк. Әнә Баһадир килеп җитте,

Тургайны куркытырга теләгәндәй, корт-корт килеп йөри. Чебиләре дә абзарга

күләгәгә кереп тулганнар бугай. Ул чебиләр хәзер тавык булып җитеп киләләр.

Тавык йомыркасыннан да бәләкәйрәк нәрсәләр иде, үстеләр дә җиттеләр. Бозау

да, Галимҗан абыйсы Чаптарының колыны да үсте. Тургай гына бәләкәй. Менә

шуңа эче поша инде аның. Ул сикереп торды да агач бакчасына керде, тәрәзә

каршындагы алмагач янына килде. Аны әтисе Тургай тугач утырткан. Аларны

икесе бер яшьтә дип кем әйтә. Алмагач хәзер тәрәзәдән дә биек. Быел ап-ак

булып чәчәк атты, хәзер күп булмаса да, алмалары күренә. Әнә теге чияләрне

әтисе белән бергә утыртканнар иде. Ике кыш үтүгә, Тургайны узып киттеләр.

Ул гел алар янында югыйсә, нишләптер үзләренә ияртеп үстермиләр. Ул яшелчә

бакчасына күз атты. Кара инде көнбагышларны. Аларны яз көне әбисе белән

җиргә төртеште бит Тургай. Хәзер Тургайны узып китеп, сап-сары чәчәкләре

белән кояшка карап утыралар. Кыяр-помидор, кабаклар да күзгә күренеп зурая.

Бәләкәй генә орлыктан ничек шулай була ала ул? Мал-туарлар да тиз үсә.

Ул тагын бер нәрсәгә аптырый. Барлык җан иясенең тиресе, йоны, каурые

бар. Хәтта менә бу агачларның да кайрылары, яфраклары бар. Кеше генә шәпшәрә. Өстенә кияргә әллә нинди киемнәр кирәк. Киемен сатып алып була, ә

менә үсмәгән гәүдәне каян аласың? Шушыларны уйлап, Тургай алмагачның

яфракларын битенә тидерде, чия, карлыган яфракларын куллары белән иркәләп,

иреннәрен каплады.

Арышлар һәм йолдыз кыйпылчыгы

Беркөн сыерлары көтүдән кайтмаган иде. Тургай әтисе белән шуны эзләп

алып кайтканда, арыш басуын күреп хәйран калды. Әле кайчан гына тездән

түбән торган сабаклар аның баш очыннан да биеккәрәк сикергәннәр! Тургай

гел үсмичә торган шикелле. Бабасы үсемлекләрне кояш колакларыннан тартып

үстерә, ди. Нишләптер Тургайның колагыннан тартып үстерми шул. Бүген ул

арышларны күреп кайтырга булды. Өч мәртәбә су кереп, өч мәртәбә комда

тәгәрәгәч, малайлар дәррәү тагын суга чумдылар. Ә ул тиз генә шортыен киде

дә ындыр артлап арыш басуына йөгерде.

Нинди матур! Күк зәп-зәңгәр. Арыш басуы әллә кайларга аксыл-яшькелт

су кебек җәелгән. Юл кырыннан биек булып, куе булып өскә күтәрелә. Кисеп

тигезләгән төсле тип-тигез, үзе биек, акрын гына чайкалып, дулкынланып тора.

Кояш көн саен кич басуның зәңгәр күккә тоташкан әнә теге очына тәгәрәп

барып төшә. Тургай басу өстеннән күзен ала алмыйча бик озак басып торды.

Арышлар аңа таба йөгереп килсеннәр дә юлның теге ягыннан шулай тип-тигез

торган килеш кенә бу ягына чыксыннар, аны күтәреп алып китсеннәр иде. Ул

күзләрен йомып бераз көтеп тә торды. Килмәсләрен белсә дә, көтте, шулай

көтүе дә рәхәт иде.

Уртасына бәбкә үләне үскән, ике ягында тузанлы тәгәрмәч эзе салынган юлны

аркылы чыгып, Тургай арышларга якын ук килде. Ниләр бар икән моның эчендә?

Бер дә керер җире күренми. Ул кулы белән сабакларны аралагандай бер-ике

адым атлады да кире чыкты. Тезләрне, кулларны сыдыра бит. Туктале, Галимҗан

абыйсы Чаптарны арбага җиккәч, шушы тирәдән кереп китте бит арыш эченә.

Әнә тегендәрәк бугай ул урын. Менә бит ачык җир. Арба салган юлы да бар.

Тургай шул юлдан эчкә атлады. Ике яклап бөгелеп төшкән башаклар битенә,

маңгаена, иңбашларына тиеп калалар, юлдан атлавы шундый рәхәт. Ике якта

койма кебек биек арыш бер-берсенә бәрелгәләп тора, мыекларын тырпайтып,

зәңгәр күккә караганнар, кыштыр-кыштыр үзара нидер пышылдашалар. Туктале,

монда бит бөтен яктан нәрсәдер чер-чер черелди, цыкы-цыкы килә. Әз генә дә

туктап карамый ичмасам. Бабасының чалгы чүкүенә дә охшаган үзе, тик монда

чүкечләр шулкадәр күптер, бәләкәйдер, туктаусыз бәреп кенә торалардыр. Як-ягына карап аларны күрергә теләсә дә, беркем дә күренмәде. Цыкы-цыкы,

цыкы-цыкы, чер-чер... Әз генә дә туктамый. Сабаклар төбендә бугай ул. Тургай

тезләнде, туфрак җылы иде. Әнә кызыл тараканнар йөри, вак чикерткәләр

сикереп куя. Абау, нинди матур зәңгәр чәчәк! Арыш күләгәсендә рәхәтләнеп

үсеп утыра. Тургайны күргәч, йөзе ачылып китте, елмайды бугай. Ул иелеп

чәчәкне иснәде, аннары иреннәрен тидереп, «исәнме» дип пышылдады һәм

көлеп җибәрде. Чәчәкне ул өзеп алмакчы булды да, кызганып, бу уеннан кайтты.

«Утыр, яме», диде ул пышылдап. Шулчак муенында нәрсәдер йөрүен сизде.

Кулы белән үрелеп алып, уч төбенә салса, әллә нинди яшькелт-көрән бөҗәк.

Талпанмы соң бу? Үзе шакмаклы, үзе юка, сыртына яткан, вак кына аяклары

селкенгәләп тора. Кыймыл-камыл килә торгач, бөҗәк корсагына әйләнде. Тургай

бармак очы белән аның сыртына басып караган иде, шундый каты, агач кайрысы

кебек. Шул арада борынына тия язып әллә чикерткә, әллә бүтән әйбер сикереп

үтте. Монда әллә ниләр бар, мыжгып тора икән бу арыш арасы. Һава гына юк,

шундый бөркү. Күлмәксез килеш тә аркалары тирләп чыкты. Их, җил булса!

Тургайдан куркып ята микәнни? Ул үзенең бу уеннан елмаеп куйды. Чакырыр

иде, моннан ишетәмени ул аны. Тукта, әнә бит башаклар ныграк селкенеп куйды,

тәнгә рәхәт җиләслек кагылганы сизелде. Җил аның уен аңлады ич! Юк, алай

ук әшәке түгел икән бит җил. Әнә, ничек рәхәт, талгын гына, йомшак кына

битләренә, муенына, тәпиләренә кагылып үтә. Ник менә шулай гына исми икән

ул? Нигә кызып китә, артыгын кыланып ташлый? Минем көчемне күрегез, дип

мактана микән? Чү, туктады түгелме соң?! Аның турында Тургайның бу уйларын

сизеп, үпкәләде бугай. Элеккедән дә тып-тын калды арышлар. Бер генә башак та

селкенми. Ә кояш шундый нык кыздыра! Тургай арткы якта сызгырган тавыш

ишетте. Ул арыш сабакларын аралап шул якка атлады. Әнә тагын, тагын, тагын

сызгырды. Йомран инде бу. Тауда күп алар. Монда Тургай артыннан килгәнме

әллә? Менә йомран үзе дә күренде. Ул төп-төз баскан, ал аяклары белән арыш

сабакларына ябышкан кебек тора. Тургай хәтта аның алгы ике озын тешен дә

күреп өлгерде. Өлгерде генә шул. Йомран шундук юк булды. Оясына качты

бугай. Тургай тәннәренә каты булып ышкылган, сыдырган сабакларны аралап

та тормыйча йомранга таба атлады. Оя тишеген эзләде, әмма аның эзе дә

калмаган иде. Басудан үзләренә ашарга азык ташыйлар ди бит алар. Тургай аяк

очларына басып карагач, басуның биегрәк өлешен күрде, үзенең түбәндәрәк

икәнен шәйләде. Ул биеккә таба атлый башлауга, аяк астыннан бер бәләкәй

кош фырылдап очып чыгып китте. Тургай аның ни төсле икәнен дә күрә алмый

калды. Чак кына аның оясына китереп басмаган икән. Оя әбисе пешерә торган

бәләкәй йомры пәрәмәч кадәр генә, сабаклар төбенә соры үләннәрдән чорнап

ясалган. Тургай ояның эченә үрелеп карагач, тын алудан туктады: анда бәләкәй

генә соры өч күкәй ята иде. Шуларның эченнән кош чыга бит инде. Бәбкәләр,

чебиләр дә шулай чыга, Тургайның үз күзләре белән күргәне бар. Ул күкәйләргә

кагылырга ярамый ди, юкса әниләре ташлап китеп, эчендәге балалары чыкмыйча

калырга мөмкин ди.

Кинәт туфракта энә очы кадәр генә нидер ялтырап алды. Тургай иелеп тә,

башын кыйгайткалап та карады, әмма ялтырау юкка чыкты. Ул шул урынны

чамалап, оя кырындагы туфракны бармаклары белән казырга, араларга тотынды

һәм теге ялтыраган әйберне күреп алды. Ул балчыкка күмелгән, очы чак-чак

кына чыгып тора икән. Ояның гел астында диярлек. Тургай ояга кагылмыйча

гына ул әйберне бармаклары белән балчыктан аралап алды. Бу күгәрчен каурые

төсендәге таш иде. Ярымай кебек бөгелеп тора, төче коймак калынлыгы гына,

зурлыгы әнисенең күкрәгендәге брошканың яртысы кадәр. Кояшта елтырый

торган бер бәләкәй генә урыны бар икән, калган җирләре ул кадәр шома

түгел. Авырлыкка нык авыр үзе, әллә тимердән дә авыррак тагын. Тургай аны

шортыеның иң тирән кесәсенә салып куйды.

Бер божан башакка килеп кунган иде, башак әллә ни кадәр түбән бөгелде,

божан урманның бер өлешен каплады. Шундый кызык! Ул урманга әтиләре

белән барганы бар бит Тургайның. Шундый биек, зур! Шаулап утыручы

урманның яртысын божан белән башак каплады да куйды. Ни эзли инде ул

башактан? Аякларын, мыекларын әллә ниләр кыландыра, кабалана. Божан

йонлач икән, кояшта керфектән дә кыска булып аермачык күренә сап-сары

йоннары. Тотып та карар иде дә, тешләвеннән курка. Аягын тешләгәне бар

шул. Ай-яй авыртты, аягы гына түгел, бөтен тәне сызлады. Божан очып китте,

курыкты бугай.

Кинәт җил исеп куйды. Әллә Тургайның тирләгәнен белә инде. Бу юлы ул

туктамады, акрын гына башакларны селкетергә тотынды. Башаклар сөйләшергә

керештеләр, Тургайның колак-битләренә, маңгаена, җилкәләренә кагылдылар.

Ул берничә башакны берьюлы тотып аска бөкләде. Кылчыклары шактый

озын икән боларның. Әйтәм җирле кагылганда тәнне кычыттыра. Ул аларны

борынына терәде. Шунда аңа әллә ни булды: бөтен гәүдәсенә, эченә ниндидер

җиңел нәрсәнең рәхәт итеп, һәр күзәнәген кытыклап керә башлавын сизде.

Аңа беркайчан булмаганча рәхәт иде, берни кирәкми иде, башаклар исе аны

татлы итеп изрәткән, барлык авыр нәрсәләрдән аерып алган иде...

Бервакыт җил дә тынды, башаклар да хәрәкәтсез калдылар, рәшә дә юкка

чыкты. Кай арададыр кып-кызыл булып зурайган кояш башта яртылаш, аннары

бөтенләй арыш эченә төшеп батты. Тургай аны да кызыл түбәтәе юкка чыкканчы

баскан килеш озатып калды. Бөтен дөнья кызыл шәфәкъ нурына чумды. Зәңгәр

һава да уртадан тоныкланды, кояш төшкән якта алсу-кызыл төскә буялды.

Авызга, күзләргә керә язып безелдәгән бөгәлчәннәр, шөпшә-божаннар да

юкка чыкты. Тургайның әз генә утырып хәл аласы килде. Утыру белән ятып

торырга уйлады һәм башы җиргә тигәнче үк йоклап та китте. Ул төшендә

тагын сакалыннан бәйләп куелган җилне күрде. И тартыша җил, и тартыша,

ләкин һич тә ычкына алмый. Шуңа күрә Тургайга якын килеп исә алмаган

инде ул. Кесәсендәге теге ташының очлы башы белән җилнең сакалын каезлап

чишеп җибәргән иде — җил очты гына! Шунда, артына кемдер килеп басуын

сизеп борылып караса, бер ап-ак бабай тора. Ул ташка бармагы белән төртеп

күрсәтте:

— Бу әйберне югалта күрмә, балам...

— Ни соң ул?

— Йолдызның атылган кыйпылчыгы. Сакласаң, бәхет китерер. Атылчык,

диләр аны.

Шул арада ак бабай эреп юк та булды... Тургай куркырга уйлап та карамады

һәм курыкмавы бик гаҗәп иде...

Ул туңып уянып китте. Бөтен дөнья караңгылыкка чумган, күктә йолдызлар

җемелди, шул җемелдек уртасында башаклар шәйләнә. Аңа курку төште.

Нәрсәдер чыштырдаган кебек булды. Сабаклар арасыннан бер-берсеннән күз

ераклыгындагы арада ике яшькелт ут күренә. Бу утлар нәрсәгәдер беркетеп

куйган кебек, аерылмыйча, икесе бергә селкенәләр иде. Бүре йә төлкедер, дип

уйлады Тургай. Ул торып басуга, парлы ут юкка чыкты, җәнлекнең сабакларны

кыштырдатып чабып киткәне ишетелде. Ничек кайтырга? Тургайның эчендә

нидер өзелеп төшкән шикелле булды һәм ул елап җибәргәнен сизми дә калды.

— Әти-и-и, әни-и-и! — дип кычкырды ул, елый-елый.

Бераз елавыннан туктап тыңлап та карады, әмма җавап бирүче ишетелмәде.

Авыл бик еракта калды бугай шул, кайсы якка барырга икәнен дә чамаларлык

түгел. Шулчак кулы кесәсендәге теге кыйпылчыкка тиде. Ярдәм итәр, диде бит.

Тургай ташны колагына китерде, ул җиңелчә генә чеңләде һәм чеңләве уң якка

киткән сыман тоелды. Тургай тотты да шул якка йөгерде. Йөгергән саен артыннан

әллә нәрсәләр куа киләләрдер кебек тоелды. Бабасы сөйләгән җен-пәриләр,

аждаһалар, усал бүреләр исенә төште, алар төрле яклап аңа якынлашалар кебек

тоелды. Ул инде кычкырып елавыннан да туктады, авызыннан ниндидер гүелдек

тавыш кына чыга иде. Тургай, түзә алмыйча, бер мәртәбә кинәт туктап тыңланып

та карады, йөрәгенең «дөп-дөп» тибүеннән башка берни дә ишетелмәде. Шуннан

соң ул бар көченә ярсып чабарга тотынды, арыш сабакларының аякларын,

кулларын, җилкәләрен, битләрен сыдыруын да сизмәде. Кинәт еракта: «Кикриик-ү-үк!» дигән тавыш ишетелде. Тургай үз колакларына үзе ышанмады.

— Безнең әтәч! Баһадир! — дип кычкырып җибәрде ул һәм шатлыгыннан

сикергәли-сикергәли йөгерергә тотынды.

Озак та үтмәстән, электр утларының җемелдәве күренде һәм Тургай авыл

башына килеп тә чыкты. Ул авылда! Ул өйдә булачак! Аның йөрәге шатлыктан

күкрәгеннән чыгардай булып типте. Караңгы куркыныч еракта калды. Баһадир,

аны сәламләгәндәй, бер-бер артлы өч мәртәбә кычкырды. Тургай урам башыннан

өйләренә кадәр ничек кайтып җиткәнен сизмәде дә. Аны үзләренең капкасы

төбендә кешеләрнең күплеге генә гаҗәпләндерде. Ул авыл кешеләренең аны бик

озак Ык суыннан эзләгәннәрен, таба алмагач, кайгырышып кайтып килгәннәрен

белми иде... Тургайны күргәч, кешеләрнең шатланулары, әтисе белән әнисенең,

әбисе белән бабасының, Галимҗан абыйсының күтәреп алулары, елый-елый

сөюләре, үбүләре әллә нинди могҗизалы төшне хәтерләтте. Алар елашсалар

да, Тургай көлде дә көлде, аларның бөтенесенең шатлыгын бергә җыйсаң да,

берничек тә аның шатлыгына җитәрлек түгел иде...

 

Тизрәк, биеккәрәк!

Тургай капка төбендә Галимҗан абыйсын көтеп шактый басып торды. Әллә

бүген кайтмый микән? Ул ни дә булса алып кайта. Яз көне юа, кузгалаклар

белән сыйлады. Әллә ничә мәртәбә җир җиләге, кызыл карлыган алып кайтты.

Шундый тәмле булды, барысы да рәхмәт әйтеп ашадылар. Беркөн көлә дә көлә,

үзенең ике кулы кесәсендә.

— Нәрсә алып кайтканымны әйтә аласыңмы? — дип Тургайны аптыратып

бетерде.

Бик озак кызыктырды, Тургай инде тәмле әйбер ашарга тәмам әзерләнеп

беткәч кенә, ике кесәсеннән ике бака алып чирәмгә куйды. Көлеп үлә яздылар

шул бакаларның сикереп йөрүеннән. Акбай килеп борынын тигереп караган

иде, төчкереп җибәрде. Киткәндә бакаларын Галимҗан абыйсы кесәсенә салып

алып китте. Елга бакалары ихатада яши алмый, ди. Тургай бәхәсләшеп тормады,

Галимҗан абыйсы белә инде. Карале болытларны, өеп куйган ак мамык төсле.

Алар бүген авыл өстендә Тургайга карап тик кенә торалар. Җил өскә күтәрелә

алмый, аста агач яфракларын сизелер-сизелмәс кенә лепердәтеп йөргән була.

Аның исәбен белә Тургай. Ул, бер өскә күтәрелсә, нишләгәнен оныта. Галимҗан

абыйсы үзенең сыерларын куып алып киткән кебек, болытларны әллә кайларга

алып китә, агачлар яшел кулларын болгап кала.

Әһә, әнә урамнан дөп-дөп ат чапкан тавыш ишетелде, алмагач, чия ботаклары

арасыннан Чаптарның, аның өстендә утыручы Галимҗан абыйсының башы

үтеп киткәне чамаланды. Әнә, Чаптар капка төбенә килеп туктады, Галимҗан

абыйсы җиргә сикереп төште. Хәзер тезгенен капка баганасына бәйли дә чәй

эчәргә керәчәк. Галимҗан абыйсы аның шорты кесәсенә шоколад тыкты.

Аннары аны ике кулына алып күтәрде дә тезләрен, бүксәсен, күкрәкләрен

үбәргә, иреннәре белән кытыкларга тотынды. Аның киң читле эшләпәсеннән,

зәңгәрсу костюмыннан, көрәктәй кулларыннан, әллә нинди үлән, төтен, ат

тирләве исе килеп башны әйләндерә. Ул арада Галимҗан абыйсы аны «ап-па,

ап-па», дип өскә чөя башлады. Тургай ике кулын өскә сузып, зәңгәр күккә,

теге ак болытларга таба оча, ул болытларны эләктермәкче булып бармакларын

суза, тик әздән генә эләкми, болытка инде барып җитте дигәндә, кире аска

оча. Абыйсының көчле кулларына «тып» итеп төшеп утыра да алар аны тагын

да биеккәрәк чөяләр. Тургайның йөрәге әллә кая ашкына, ярсый, гәүдәсенең

авырлыгы бөтенләй югалгандай була.

 

Шатлык

Ул өйгә кереп киткәч, Тургай җирән Чаптар янына чыкты. Нинди биек

ул! Урамның теге башындагы мәктәпне, ул яктагы агачларны яртылаш каплап

тора, корсагы астыннан мәктәпнең коймалары гына күренә. Чаптар зур шәмәхә

күзләрен тутырып аңа карады һәм кешнәгәндәй итте. Янында колыны бөтерелә,

аның да борын турлап маңгаена кадәр нәкъ әнисенеке төсле ак юл сузылган.

Аякларының, бөдрә ялларының, койрыгының матурлыгы! Елтыравык кәгазен

сүтеп, Тургай колынга шоколадын сузды. Ул Галимҗан абыйсыннан курыкмый,

учыннан теләсә ни ашый. Тургайдан бераз шикләнә. Колын бик ерактан гына

үрелеп, шоколадны иснәп карады да, борынын җыерып, өске иренен күтәрде, апак аскы тешләре күренде, борын тишекләре киңәйде. Аның бу кыланмышыннан

Тургай тыела алмыйча көлеп җибәрде. Колын артка чигенеп әнисен урап үтте дә,

икенче яктан килеп, аны имәргә тотынды. Тургай шоколадын сындырып атка

каптырмакчы булган иде, ул үзе сузылып шоколадны эләктерде. Тик чәйнәргә

 өлгермәде, шоколад җиргә төшеп китте. Тургай аны иелеп алды да сындырып

берничә мәртәбә каптырды. Чаптар шоколадны теле белән әвәли-әвәли көч-хәл

белән чәйнәп йотты. Тургай, аның корсак турына чүгәләп, колынның имгәнен

карап тора башлады. Янбашы тирләгән, үзе туктаусыз койрыгын болгый, корсак

астына, ботына җыелган чебен, кигәвеннәрне куа. Тургай абзар артыннан берничә

әрем сындырып алып чыкты. Чаптарның бот, корсак тирәләренә, янбашына

әрем белән суккалады. Газизҗан абыйсы янына көтүгә баргач та шулай итәләр

алар. Чаптар рәхәтләнеп кенә тора. Ул әнә хәзер дә башын Тургайга борып

рәхмәт әйтә. Әрем белән кигәвен-чебеннәрне куа-куа, ул атның корсак астына ук

кереп киткәнен сизми дә калды. Чаптар нинди зур икән! Тамырлары юан булып

бүртеп тора. Капка шыкылдаганга борылып караса, Галимҗан абыйсын әбисе

белән бабасы озата чыккан. Тургайның әрем белән селтәнеп ат аягы астында

йөрүен күреп, алар өнсез калдылар. Әбисе белән бабасы җилкенеп Чаптарга таба

ыргылганнар иде, Галимҗан аларны шып туктатты.

— Сез нәрсә?! — диде ул, пышылдап. — Якын барырга ярамый. Чаптар ул

бик хәтәр ат... Пырдымсызланып өстенә басуы бар.

Галимҗан җиргә чүгәләде дә, Тургайны үзенә чакырды:

— Кил әле, балам, «үчтеки-үчтеки» итәм...

Тургай елмаеп башын гына чайкады. Өчесе дә нишләргә белмәде. Якын

килсәң, атның кузгалуы бар иде. Галимҗан аякларын җирдән сизелер-сизелмәс

кенә аңа таба шудырып барырга кереште. Чаптар, аның ниятен аңлагандай,

коймага таба бер адым атлады һәм арткы тоягы белән чак кына Тургайның

аягына китереп басмады. Ә Тургай аска карамады да, әрем белән селтәнде дә

селтәнде. Әбисе белән бабасы, Галимҗан абыйсы аны сулышлары белән тартып

алырдай булып тора бирделәр. Әбисе куркудан мышык-мышык еларга кереште,

аяк-куллары дер-дер килде. Галимҗан җиргә тезләнде һәм:

— Чаптар, зинһар, баса күрмә!.. — дип пышылдады.

Чаптар, аның әйткәнен аңлагандай, Тургайны урынында калдырып, гәүдәсен

коймага таба күчерде. Галимҗан ат артыннан атлый башлаган Тургайны озын

куллары белән эләктереп алды да югары күтәрде. Барысы да җиңел сулап

куйдылар. Ә Тургай рәхәтләнеп көлде, әрем сабакларын әле уңга, әле сулга

селтәде. Галимҗан абыйсы кулыннан төшкәч, өчесе дә аны сөйделәр, атка

алай якын килмәскә кирәк, тибәргә мөмкин, диделәр. Шуннан соң Галимҗан

абыйсы аны атка атландырды.

— Кара аны, ялын ныгытып тот, — диде

Нык тотарга икәнен белә инде ул, көтүлектә әллә ничә атланганы бар.

Галимҗан абыйсы Чаптарны тезгененнән тотып, урам буйлап алып китте.

Моннан кешеләрнең ишегаллары, бакчалары да күренә икән. Тәпиләп йөргәндә,

койма белән капкадан, агачлардан бүтән нәрсә күренми бит. Галимҗан абыйсы

аны, тыкрыктан менеп, ындыр артыннан ук әйләндерде.

Әтисе эштән кайткач, үзенең атта йөргәнен сөйли-сөйли, аның колагын

тондырып бетерде. Тондырганын белмәс иде, әтисе үзе әйтте. Әнисе район

үзәгенә барган булган икән, Тургайга зәңгәр күлмәк белән чалбар алып кайтты.

Аны кигәч, барысы да шаккаттылар, нинди зур булып үскәнсең, диделәр, көзге

каршына алып барып, үзен күрсәттеләр. Сиздермәсә дә, Тургай үзе дә эченнән

генә «үскәнмен икән шул», дип уйлады.

Яңа күлмәк-чалбарны кигәч, бабасы:

— Улым, яле Баһадир булып күрсәт, — диде.

Тургай, бер дә ялындырып тормыйча, аякларын әтәч кебек күтәреп-күтәреп

атлап, борыннарын чөеп, ике битен кабартып, һәрберсенә ачулы карый-карый,

өй эчендә әйләнде, үзе туктаусыз «кыт-кыт-кыт» итте. Бергәләп көлешкәч,

күршеләре Салих бабай булып йөрергә куштылар. Бусында Тургай бабасының

эшләпәсен киде, верандадан бер таяк алып кереп, кулына тотты һәм бөкрәеп,

аякларын акрын гына шудыра-шудыра алга атлады. Аннары туктап, бер кулын

биленә салды, кых-кых ютәлләде. Шуннан соң бабасы тальян гармунын алып

килде һәм бию көе уйнап җибәрде. Тургай дөбер-шатыр очына-очына биергә

тотынды. Аңа әтисе белән әнисе, әбисе кул чапты һәм такмак әйтеп торды:

Балам бии, багыгыз,

Кесәгезне кагыгыз,

Кәнфитегез булмаса,

Сатучыдан алыгыз.

Бу кем улы, кем улы –

Якалары каюлы,

Ятса, урыны җәюле,

Торса, урыны җыюлы.

Тыпыр-тыпыр биидер,

Аягы җиргә тимидер,

Очкан коштай талпынып,

Канатларын кагынып,

Һәп, һәп, һәп!

Тургай биеде дә биеде, биегән саен аяклары тизрәк хәрәкәтләнде, гүя алар

идәнгә юньләп тимиләр иде. Аның ике бите ут кебек янды, гәүдәсе җиңеләеп,

әллә күккә күтәрелде, әллә җиргә төште: ул әниләрен күрде дә, күрмәде дә;

такмаклаган тавышларын ишетте дә, ишетмәде дә; ул үзе дә, үзе дә түгел иде.

Кинәт ул сикергәләп биегән җиреннән, кулларын чайкый-чайкый, әллә нинди

моңлы тавыш белән җырлап җибәрде:

Чаптар бара, аһа-һай!

Мин дә барам, аһа-һай!

Тирәннән бәреп чыккан бу ашкынулы моңны бернинди көй белән дә

чагыштырырлык түгел иде. Бу тылсымлы аваз каяндыр бик ерактан, җиһанның

иң биек катламнарыннан килә һәм бик еракка китә иде шикелле. Өйдәгеләрнең

һәркайсы таң калып аңа карады. Шунда Тургай җырлавыннан да, биюеннән

дә туктады да тавышсыз гына үксеп елап җибәрде. Аны шундук:

— Улым, ни булды?! — дип уратып алдылар.

Тургайның елмаеп-көлеп торган йөзе шул арада танымаслык булып үзгәргән

иде. Кашлары туктаусыз җыерыла, сикергәли, аларда әле газап, әле шатлык

шәйләнә, яшь каплаган күзләре аңлаешсыз, ә иреннәре бер елмая, бер көлә.

Ул, нидер әйтергә теләп, әле әнисе, әле әтисе, әле әбисе белән бабасы каршына

килеп, шактый иза чиккәч, ниһаять, авызын ачып сүз әйтә алды:

— Миңа... миңа... сезнең янда рәхәт! — диде ул, сүзләрен бүлә-бүлә. — Миңа

рә-хәт!!! Әнием, әтием, әбекәем, бабакаем!.. Сезнең белән!..

Сөмбел
Иртән тәмләп кенә чәй эчеп уянганда, әбисе сикереп торып календарьга карады да:
– Бүген Шәмседохаттига сиксән яшь! – диде.
Шау-гөр килеп бу хәбәрне тикшергәч, аны котларга әбисе белән Тургай барырга тиеш булды. Әтисе белән әнисе эшкә китте, бабасының гадәттәгечә башы белән йөрәге авырта. Мондый эшкә шортыдан барырга ярамый дигәч, Тургай яңа күлмәк-чалбарын киде. Күчтәнәчкә гөбәдия, чәй, җимешләр, тагын әллә ниләр төреп алдылар.
Ындыр артлап кына бик тиз барып җиттеләр. И, сөенеп тә куйды инде Шәмседоха әби алар килгәнгә! Кендек әбисе Тургайны туйганчы сөйгәннән соң:
– Сиңа ничә яшь инде, улым? – дип сорады.
Тургай юри бер сүз дә дәшмичә, биш бармагын тырпайтып күрсәтте.
– Биш яшең тулгач, син егет кеше булгансың инде, улым, – диде Шәмседоха
әби. – Ә менә миңа бүген сиксән яшь.
Тургай аларны ничек көлдерергә микән, дип уйлап кына тора иде, теленә килгән
беренче сүзләрен әйтте дә салды:
– Беркая да бара алмыйсың инде, Шәмседоха әби, картаябыз!
Бу сүзләрне ишетүгә, әбиләр, кигәвен куарга теләгәндәй, кулларын селти-
селти көләргә тотындылар, диванга барып чүмәштеләр, әлеге сүзләрне туктаусыз кабатлаттылар, Тургай үзе алардан да ныграк көлде.
Шәмседоха әби чәй әзерли башлауга, ишегалдыннан кереп килүче таза гына апа күренде. Ул бер кыз җитәкләгән иде.
– Карамалыдан Хәнифә бу, – диде Шәмседоха әби, тәрәзәдән карап.
Ул арада алар өйгә дә килеп керделәр. Кызның күлмәге Тургайларның ишегалдындагы әнисе утырткан чәчәкләр төсле ал иде. Хәнифә исәнләшкәч, алар өчесе дә, ачыгып кайткан казлар кебек, бер-берсен бүлдерә-бүлдерә сөйләшергә тотындылар. Кыз бер кулы белән әнисенең итәгенә ябышкан килеш Тургайдан күзен алмады. Тургай аңа якынрак килде. Кызның күзләре зур, зәп-зәңгәр, бераз куркыбрак карыйлар иде. Ул курыкмасын өчен, Тургай, елмаеп, кызның битен йомшак кына сыпырып алды. Аның бите йомшак, җылы , күлмәге төсле алсу иде. Аның бераз ачылыбрак торган кызыл иреннәре сөт имүдән әле генә туктаганнар, шуңа сөт исе киләдер кебек тоелды. Битенә кагылгач, кыз, башын читкә борып, әнисенә ныграк елышты. Тургайның нишләптер шул мизгелдә аны күтәреп алып йөгерәсе килде. Ул елый башлар, әнисе артыннан куар, ә Тургай юри туктамас, үзләренә кадәр йөгереп кайткач кына, ишегалды чирәменә «тып» итеп бастырыр да: «Менә безнең ихата!» дияр, өйне, әти-әниләрен, әби-бабасын күрсәтер, песи, Акбай, бәбкәләр янына алып чыгар, агачлар, чәчәкләр белән сөйләшергә өйрәтер... Шунда әнисе кызга иелеп:
– Сөмбел кызым, әнә Тургай белән уйнагыз, – диде, кызның кулын итәгеннән ычкындырды һәм алар өчесе, өстәл янына утырып, күгәрченнәр кебек гөрләшергә тотындылар.
Сөмбел зәңгәр күзләрен түгәрәкләндереп аңа карап тора бирде. Шунда ул аның беләгенең кабарынкылыгын, беләзек турыннан җеп белән кысып куйган шикелле батып торуын күрде. Нишләптер кызның шул күперенке беләген чеметеп аласы, алсу битеннән кысып тотасы килде. Тик болай эшләргә ярамый. Аны көлдерергә кирәк, аның шикләнүе йөзенә чыккан. Ул кесәсеннән иң элек теге йолдыз кыйпылчыгын чыгарып аңа сузды. Әмма Сөмбел ташка кагылып та карамады. Тургай кесәсендәге шоколадлы ике конфетның берсен бирергә теләде, Сөмбел аны алмады, әмма ымсынган төсле карап торды. Тургай аңа якын ук килде, кыз чигенмәде. Кызның маңгае тирләгән, кара бөдрә чәчләренең бер учмасы тир белән маңгаена ябышкан. Тургай шул ябышкан чәчтән күзен ала алмады. Ул Сөмбелне кызганып куйды. Әнисе аны әнә шул матур кулларыннан җитәкләп, кызу-кызу атлагандыр, ә ул җитешәм дип терек-терек йөгергәндер, шуңа тирләп чыккандыр. Тургай нишләптер курка-курка гына аның кулын тотты. Сөмбелнең кулы үзе кайнар, үзе тирләгән иде.
– Әйдә чыгабыз, – диде Тургай, аңа якын ук килеп.
Ул Сөмбелнең озын керфекләрен аермачык күрде, тын алганын ишетте. Сөмбелнең моңа кадәр зур булып ачылган күзләре кысыла төште, иреннәрендә елмаю күренде. Ул, телен чыгарып, өске ирененең бер читен каплады. Аның тел асты әллә ничә тамырлы, бик кызык иде. Тургай да көлә-көлә аңа охшатып телен чыгарды һәм нишләптер тел очын аның битенә тидерде. Шулчак:
– Сезнең егет минем кызымны үбә түгелме соң?! – дип көлеп җибәрде Сөмбелнең әнисе.
Тургай шундук йөгереп китте дә, әбисенең тезенә аркасы белән терәлде.
– Хәзерге балалардан барысын да көтеп була, – диештеләр өстәл янындагылар. Тургай тагын кыз янына килеп, конфетын сузды. Ләкин Сөмбел күзләрен ике
кулы белән каплап өлгерде.
– Ояла ул, аңа өч яшь кенә бит әле, – диде әнисе аклангандай.
Тургай Сөмбелнең ике бармак арасыннан бер күзенең елтыр-елтыр килүен
күреп торды. Ахырда ул конфетны алды. Тургай аны җитәкләде, Сөмбел карышмады, алар ишеккә атладылар.
– Син сөйләшә беләсеңме? – дип сорады Тургай, ишегалдына чыккач.
– Тук, – диде кыз.
Тургайның аны уйнатасы, көлдерәсе килде. Их, өч тәгәрмәчле велосипедын
алып килгән булса! Йөреп тә күрсәтер, аны да өйрәтер иде.
– Конфетыңны аша, – диде Тургай.
Ләкин ул басып тора бирде. Тургай кесәсеннән калган конфетын алып, кәгазен
сүтте дә Сөмбелнең авызына китерде. Ул аны борчак кадәр генә тешләп алды. Тургай да аның кебек итте. Шулай әле берсе, әле икенчесе вак-вак тешләп, конфетны ашап та бетерделәр. Сөмбелнең иягенә көрән булып конфет буялып калган иде.
– Битеңә конфет тигән, – дип Тургай аның ияген кулы белән сөртте.
Аннары нишләптер битен дә сыпырып аласы итте. Бу вакытта Сөмбел гел елмаеп торды. Тургай тагын аның кулын тотты. Хәзер аның кулы май кебек йомшак, әллә ничек аңа тартылып тора иде. Тургай аны җитәкләп абзар ягына алып китте. Сирәкләп коелган койма артыннан Шәмседоха әбинең Ристан исемле ак кәҗәсе күренә иде. Тургай конфетларны Ристанны сыйларга дип алган иде. Сыйлый алмады инде. Кәҗә аның буш кул белән килмәвенә күнегеп беткән. Бүген дә, койма ярыгыннан борынын тыгып, телләрен сузып-сузып алды. Сөмбел чырык- чырык көлеп куйды һәм Тургайны шаккатырып:
– Кәзә! – диде.
– Сөйләшә беләсең икән бит, – диде Тургай.
– Тук, – диде кыз өметсез тавыш белән.
Тургай: «Әйдә синең конфетыңны аңа бирик», — димәкче булды да, тыелып калды. – Мин синең янга яңадан килермен әле, – диде ул, Ристанның борын өстен
сыпырып. Аннары: – Әнә сакалын күрәсеңме? – дип сорап куйды. Кыз берни дә әйтмәде, кәҗәгә төбәлгән килеш тора бирде.
– «Сакал» диген әле, – диде Тургай.
– Такал, – диде кыз.
– Сезнең сыерыгыз бармы?
Сөмбел «әйе» дип баш селкеде.
– Сыер белән кәҗә икесе дә бозау булган, – дип аның игътибарын яуламакчы
булды Тургай. – Берсе әйбәтләп ашаган, икенчесе киреләнгән, юньләп ашамаган. Шуннан ул менә шулай бәләкәй булып калган. Әнә бит койрыгы да бәләкәй, өскә күтәрелеп тора. Сыерның койрыгы җиргә тия язып йөри.
Сөмбел чыркылдап көлеп куйды. Ышанмый, шуңа көлә, дип уйлады Тургай. Үзе биргән конфетны бик тә ашатасы килә иде аның.
– Әгәр ашамасаң, синең дә кулларың, аякларың үсмичә бәләкәй калачак. Сөмбел тагын көлеп куйды да:
– Минем койрык тук, – диде ике кулы белән арка яклап билен тотып.
– Койрыгың булмаса, менә бу төшеңә сакал чыга, – диде Тургай, бармагы белән
аның ияк астын кытыклап.
Сөмбелнең ияк асты шундый йомшак, җылы иде.
Тургай аны җитәкләп, Шәмседоха әбинең ишегалдын күрсәтеп йөрде. Аннары
чиләкләр, чүлмәк, савыт-саба каплап куелган киң эскәмия янына килделәр. Шунда Сөмбел кесәсеннән нидер алды да, бер чиләккә чыкы-чыкы суга башлады.
– Ни ул? – дип кызыксынды Тургай.
Сөмбел учын ачты. Бу тимер акчадан шактый зур бер түгәрәк нәрсә иде. Аңа чабып барган канатлы ат төшерелгән, үзе күзләрне чагылдырырлык ялык-йолык килә. Тургайның аны тотып карыйсы килде, әмма Сөмбел учын йомды. Ул аны йомып бетерә алмады, теге әйбер елтырап күренеп тора иде. Тургай ике кулы белән Сөмбелнең учын ачты да әйберне кулына алды. Сөмбел аның алуына ачуланмады, «Ярар, сиңа булсын», дигәндәй көлеп куйды.
Ул арада әбиләр дә килеп чыктылар. Сөмбел әнисе белән бер якка, Тургай белән әбисе икенче якка киттеләр. Тургай шактый вакыт кулын теге түгәрәк әйберне салган кесәсеннән чыгармыйча барды, артына да караштырып алды. Көмеш ат сурәте аның күз алдыннан китмәде, ул аның өчен бик тә кадерле әйбергә әверелде. Әнисе арттан килеп, ул әйберне алып китәр кебек тоелды. Әллә шуңа, әллә башка сәбәптән, аңа әбисе белән атлау бик акрын тоелды. Һәм ул: «Мин кайта торам», — диде дә өйләренә очты гына...

Шәһәрдән кайткач
Кичә ашыга-кабалана шәһәргә барырга әзерләнергә тотындылар. Тургай моңа куанып туймады. Шәһәрне телевизордан күреп кенә белә ич ул. Җитмәсә бик еракка, Чиләбе якларына ук барасылар икән. Әтисе ак «жигули»ен ялт итеп юды, аның багажнигына әллә ниләр тутырдылар. Тургайга өр-яңа күлмәк-ыштаннар, аягына сандалилар кидерделәр. Бу киемнәр аңа гәүдәсен калай белән төргән кебек итте. Теләсә дә, теләмәсә дә, карыша алмады. Шәһәргә трусиктан, яланаяк барырга ярамаганны белә ул.
Алар иртән, ашап-эчү белән үк, кузгалдылар. Әбисе белән бабасы хәерле юл теләп, Тургайны кочаклап үбеп калдылар. Ул шәһәр бик ерак булып чыкты. Урман эченнән әле болытларга таба күтәрелеп, әле түбән төшеп баручы юлның азагы беркайчан да булмас кебек тоелды. Алар чокыр эчендә диярлек урнашкан ул шәһәргә кояш сүрелә башлаганда гына барып җиттеләр. Әнисенең апасы Сабира өстәлләр әзерләп көткән иде, ул көнне шәһәр күрергә вакыт булмады. Икенче көнне Сабира апалары белән Рәсүл җизниләре шәһәр күрсәтергә алып киттеләр. Машина белән чыкмадылар, автобус, троллейбус, такси белән йөрделәр. Тургайга иң кызыгы аттракцион булды. Ул анда коточкыч зур тәгәрмәчкә әтисе белән янәшә утырып, болытларга кадәр күтәрелде, бөтен шәһәр уч төбендәге кебек күренде. Бу Галимҗан абыйсының һавага чөюе ише генә түгел иде инде! Тургайны шәһәр урамнарында кешенең күплеге шаккатырды, барысының да каядыр бик ашыгуы, хәтта терәлеп үткәндә дә бер-берсенә күз салмаулары, исәнләшмәүләре мәзәк иде. Борынга әледән-әле кайнар асфальт, таш, машина исе бәрелә. Урамдагы агачларны ул кызганып карады. Алар бу шау-шуга аптырап, туктаусыз ашыгучы халыкка үпкәләп басып торалар кебек тоелды. Автобус көткәндә, Тургай бер юкәнең астагы ботагын иеп, очындагы яфракларын үпмәкче булган иде, сыбызгысын сызгырта- сызгырта зур гәүдәле бер полицейский килеп тә җитте. Аның сары калын мыегы, эре ак тешләре арасыннан тавышы күкрәп чыкты:
– Почему ломаешь?!
Тургай ботакны ничек чиерттереп җибәргәнен сизми дә калды. Ул куркуыннан әтисенең артына качты. Әтисе русча ниләрдер аңлаткач, полицейский китеп барды.
– Нигә ачуланды ул? – дип сорады Тургай.
– Сине агач ботагын сындыра дип уйлаган.
– Нишләп алай уйлаган?
– Шәһәрдә хулиганнар агач ботакларын сындыралар, ди.
– Мине хулиган дип уйлаганмыни?
– Полицейский тәртип сакларга тиеш. Ул бусы әйбәт кешедер, тегесе начардыр
дип уйлап тора алмый.
Алар курчак театрында булдылар. Бик кызык икән. Зоопаркта әллә нинди
җәнлекләр күреп бетерде. Аларга дәшеп-дәшеп караса да, берсе дә җавап бирмәде. Кыр кәҗәләре янына килгәч, бик кызык булды. Шәмседоха әбисенең кәҗә бәрәне кебек кызганыч итеп кычкырган иде, берсе Тургай турына килеп басты. Әти- әниләре генә түгел, алар белән янәшә торучы башка кешеләр дә моны күреп шаккатты. Алар «Давай, парень, ещё раз», дип аны кыстый башладылар. Әтисе рөхсәт иткәч, Тургай тагын берничә мәртәбә кызганыч тавыш белән «мә-мә-мәә», дип сузуга, теге кыр кәҗәсе борчылып читлегендә арлы-бирле йөрергә кереште. Тургайны барысы да «молодец» дип мактады. Аның сыер, сарык, каз, әтәч, тавык булып та кычкырасы килгән иде дә, зоопаркта ул хайваннар юк иде.
Тургайны әллә ни шаккатырган нәрсә күренмәде яңадан. Кәҗә булып мәэлдәсе дә булмаган ахрысы. Кычкырып туктарга өлгермәде, кәҗә саклау урыннары, Бормалы инеше, Ык буйлары, Нух тавы күз алдына килде дә басты. Эчендә нәрсәдер ачы итеп тешләгәндәй авырттырып алды. Авыл ерак! Авыл бик тә, бик тә еракта! Әбисе белән бабасы хәзер нишли икән? Малайлар су коенадыр. Инде шәһәрнең матурлыгы кызыксындырмый иде. Кич табын янында аны кыстадылар да кыстадылар, алдына гомер күрмәгән әллә нинди тәмле ризыклар, авыз суларын китерердәй җимешләр куйдылар. Тик нишләптер аның юньләп ашыйсы килмәде. Капкалап утыра торгач: «Иртәгә кайтабызмы инде?» – дип әле әтисенә, әле әнисенә карады. Иң элек Сабира апалары белән җизнәләре «Нинди кайту әле, шул кадәр җирдән бер җитешеп килгәч», дип аның соравын юкка чыгарды, аларга әтисе белән әнисе кушылды. Әмма Тургай «кайтыйк, җитте», диде, йөзенә канәгатьсезлек чыгарып. «Бездә ошамыймыни сиңа?» диде җизнәләре. Тургай дәшмәде. «Әле иртәгә җизниләренең энеләренә кунакка барасы бар, аларның кызлары, малайлары белән рәхәтләнеп уйнарсың», дип әллә ниләр белән кызыктырдылар. Тик Тургайга ул сүзләрнең берсе дә тәэсир итмәде. Ул телен тешләп, үзе йокларга тиешле бүлмәгә кереп караватына ауды. Рәхәт түгел иде, ай, рәхәт түгел иде. Нишләп болай икән соң бу, дип баш ватты ул. Ел буе «шәһәр», «шәһәр» дип кызыктырдылар бит югыйсә. Монда җаның ни тели, шул бар. Бернинди эш юк. Казларны инешкә куасы да, бозауны ашатасы да, яшелчәләргә, агачларга су сибәсе дә юк. Ашап, кикереп тик ят. Телевизорлары да тәрәзә чаклы. Ә менә әллә нәрсә тарта да тора. Ул тарткан саен, эч яна, эч янган саен, кайтасы килә, кайтасы килгән саен, шәһәрнең матурлыгы каядыр китеп юкка чыга... Бөтен нәрсә тавышсыз җыр төсле.
Җизниләренең энеләренә кунакка баргач та, андагы бер көтү бала белән әллә ни кызык тапмады Тургай. Күбесе татарча әз-мәз генә пупалый икән. Ул татарча сораса, русча җавап бирделәр. Алар русча дәшсә, Тургай татарча дәште. Ул әллә нинди тар урынга кысылгандай бәргәләнде. Сүз әйтергә оялып, кыенсынып кына уйнар-уйнамас вакыт үткәрде шунда.
«Кайтыйк, кайтыйк», дип туйдырып бетерсә дә, әти-әнисе ашыкмады. Аны һаман шәһәрнең әллә нинди урыннары белән кызыктырырга тырыштылар. Суыткычны мороженый белән тутырдылар, өстәлләр җиләк-җимештән, әллә ничә төрле сулардан сыгылып торды. Быҗырдап кайнап торган әчкелтем-төчкелтем ул суларны эчкәндә, вак күбекләренең тамчылары битләренә кадәр килеп җитеп, борын эчләрен кытыклап рәхәтләндерсә дә, ул үзләренең тау чишмәсенең суын сагынды. Алдына китереп куйган йогыртны капкач, үзләренең ачкылт катыгы искә төште. Йокларга яткач, чикерткә сайравын тыңлыйсы килеп бик озак көтте, ләкин бернинди чикерткә тавышы ишетелмәде. Бүлмәгә урамдагы машиналар гөжелдесе генә тулды.
Дүртенче көнне кайтырга кузгалгач, Тургайның эченә җылы йөгерде. Әле кайтасы да кайтасы, юлның очы да, кырые да юк, ләкин кайту шатлыгы бөтенесенә дә түздерде. Район үзәгенә җиткәч, бөтен гәүдәсенә шатлык уты йөгерде. Авыл белән ике арадагы юлның һәр метры аның йөрәге аша үтте. Ниһаять, машина тау башына килеп җитте, авыл күренде.
– Әтием, тукта! – диде Тургай, сулышы кабып.
– Нәрсә булды?
– Туктат, йөгереп кайтам!
Ул сандалиларын, оекбашларын әллә кайчан салып куйган иде инде. Әтисе
белән әнисе мәгънәле елмаешып бер-берсенә караштылар да аны төшереп калдырдылар. Юлның кайнар туфрагына китереп басуга, гәүдәсе дерт итеп китте, табан астыннан күтәрелгән ниндидер җылы бөтен гәүдәсен чолгап алды. Барлык үлән, барлык чәчәк аңа төбәлгән. Нинди тәмле исләр! Чабыр үләненең исе бөтенесен кысрыклап борынга тула. Һәрберсе аңа сәлам бирә, һәрберсе җырлый! Тургай сикергәләп-сикергәләп торды да, өч мәртәбә тауга түбән мәтәлчек атты. Аннары йөгерә-атлый авылга томырылды. Карале, гел бәйләнеп интектергән җил дә аны сагынган инде әллә? Шулай булмаса, битләреннән, муеннарыннан йомшак итеп сыйпамас иде.
– Сагындыңмы, апай?! – диде ул көлә-көлә. – Сагынгансың шул, кычкырып әйтәсең генә килми. Эре бит син!
Ул ике кулын тегермән канаты кебек кызу-кызу әйләндереп җилгә каршы торды. Өстендәге төркем-төркем болытлары белән бергә авыл да аңа таба йөгерә икән бит. Җил йомшак канатлары белән ромашка, кыргый бөтнек, җиләк, алсу тукранбаш, кыңгырау чәчәк, тәбәнәк әрем исләрен тургайга бөркеде... Зәңгәр чәчәкле һиндыбалар, ак мәтрүшкәләр, сары чәчәкле кандала үләннәре үрелеп каты сабаклары белән аны туктатмакчы булдылар. Әмма ул аларга «иртәгә, иртәгә, бүген вакыт юк!» дигәндәй көлә-көлә йөгерүен дәвам итте.
Тургай, кулларын югары күтәреп авыл ягына сәлам бирде, аннары тезләнеп ромашка, меңъяфрак, кәрешкә, кыңгырау чәчәкләренә иреннәрен тидерде, кочагына җыярга теләгәндәй, куллары белән үзенә таба сыпырды. Әз генә уңдарак бүректәй күпереп утырган чабыр үләненең исенә түзә алмыйча, аның күкшел- алсу чәчәкләренә битен терәде. Шулчак күз читен авырттырып корт чагып алды.
– Әллә-лә-лә! – дип сикереп торды ул һәм төкереге белән шул урынны ышкыды. – Күргән идем бит мин син усалның шунда утырганын. Әз генә кагылырга да ярамый үзеңә.
Шактый түбәнәйгән кояш аны үртәп күз кысты. Каяндыр килеп чыккан бер саескан, өч карганы ияртеп, Тургайны корт чакканын сөйләргә авылга очты. Каршысында басып торган йомран бер генә мәртәбә сызгырды да оясына чумды.

 

Ник сукты?
Тургай иртән уянуга шаккатты: уң як бите күпереп шешкән, уң күзе бөтенләй ябылып беткән! Кулы белән сыпырып-сыпырып караган иде — шоп-шома, кайнарланып тора. Ул сикереп торып көзге каршына килде һәм, үзенең танымаслык булып үзгәргән йөзен күргәч, тыела алмыйча кычкырып көлеп җибәрде. Әти- әниләре, әбисе белән бабасы кече якта чәй эчеп утыра иде, алар да, аның йөзен күргәч, елмаешып-көлешеп алдылар.
– Ай-яй, нык симереп кайткансың шәһәрдән, улым, – диде әтисе, эчә торган чәен өрә-өрә.
Тургай ашык-пошык юынып, ике кабып бер йоткач, чыгып йөгерде. Әле малайлар торырга иртә. Кеше күбрәк җиргә барырга кирәк. Бу вакытта алачык тирәсендә механизаторлар җыела, шеш беткәнче авылны әйләнеп чыгарга кирәк.
Алачык тирәсендә кеше күп иде. Тургайны күргәч, елмаешып аның тирәсенә җыелдылар. Автобус шофёры Әнәс Тургайның каршына ук килеп чүгәләде.
– Кем белән сугыштың, үскәнем? – диде ул, аны үртәп.
– Мин бит син түгел сугышырга...
Алачык буе бердәм көлү тавышыннан дерелдәп куйды. Ник дисәң, Әнәснең
салып кешегә бәйләнә, сугыша торган гадәте бар иде.
Тургай исән күзен акайтып, кашларын сикертеп, авызын кыеш-мыеш китерә-
китерә, телен чыгарып дерелдәткәч, барысы да рәхәтләнеп көлделәр. Ул сикерә- сикерә инешкә йөгерде, тар басмадан чыккач туктап калды.
Ничек кызыграк итәргә соң моны? Кесәсеннән бәләкәй көзге чыгарып йөзен әле тегеләй, әле болай кыландырып карагач, ләм белән калынайтып, кашларын уртадан тоташтырып та куйды, борын очын да каралтты. Болай кызыграк икән бит! Тыкрыктан күтәрелеп, урам буйлап йөгерде. Кибеткә кергән иде, сатучы Тәскирә апасы да, әйбер алырга килгән кешеләр дә көлештеләр.
Кибеттән чыккач, культура йортына йөгерде, җирле Совет бүлмәсендәгеләрне көлдереп чыгып китте. Аннары ул әллә ничә урамны буйлады, кемне күрсә, шуңа барып, йә бал корты белән үбешкәнен, йә сугышканын сөйләде. Ниһаять, Шәмседоха әбисенә килеп җитте. Кендек әбисе дә башта куркуга төшкән иде, аннары рәхәтләнеп көлде. Тургай монда кәҗәне ашатырга дип килгән иде. Башына Шәмседоха әбисенең иске яулыгын бәйләп, бер як пыяласы төшкән хан заманындагы күзлеген кигәч, кәҗә янына чыкты. Ристан башта гаҗәпсенеп карап торса да, Тургайны таныды, йөгереп килеп борынын кесәсенә төртте, кулын ялады. Кәҗәне аптырата алмавына бераз кәефе кырылса да, Тургай аңа дип кесә тутырып алып килгән печеньеларын ашатты. Шәмседоха әбисе биргән бер йомры сөтне эчкәч, ул рәхмәт әйтеп капкага таба юнәлде.
– Улым, маңгаеңдагы ул сызылган кашларыңны сөртик әле, – диде Шәмседоха әбисе, кулына юеш чүпрәк алып.
– Әйем, кирәкми, алайса кызык булмый! – дип Тургай капкадан чыгып йөгерде.
Тизрәк малайларның күңелен күтәрергә, аннары бергәләп Галимҗан абыйсы янына көтүлеккә төшәргә уйлады. Кем очраса да, көлә, аның иңбашыннан коча. Юк, мең шәһәргә дә алыштырасы юк Тургайның үз авылын! Шәһәрдә болай итеп йөри алмыйсың, сине полицейский тотып алып китәргә мөмкин. Ә авылда менә бу койма буендагы кычытканнар да сиңа тыныч кына карап тора, чагарга үрелми. Ул кычытканнар алдында сикергәләп, бөтерелеп алды, тик алар көләмени? Үзе генә гөлдерәп көлеп куйды. Җыелсын иде хәзер бөтен авыл! Менә рәхәтләндерер иде ул аларны! Биер дә, җырлар да, сөйләр дә, мәтәлчеген дә атар иде. Тукта, әнә капкасыннан Госман абзый чыкты. Тургай аның янына йөгереп килде.
– Исәнме, Госман абзый! – диде ул елмаеп.
Ләкин Госман хәрәкәтсез карап тора бирде. Аның колакка каты икәнен белә Тургай. Госман абзыйның бер күзе дә сукыр. Тургай аңа иреннәрен әллә ниләр кыландырып, телләрен чыгарып, бал корты белән үбешүен сөйләде. Тик Госман абзый нишләптер көлмәде, аңа сыңар күзе белән зәһәр карап торды да:
– Син генә җитмәгән идең! – дип яңагына чабып җибәрде.
Тургай телсез-өнсез калды. Башын иде дә Бормалы буена йөгерде. Оя-оя булып тезелешеп утырган каз-үрдәкләрне куркытып үткәч, кәүсәсе урталай ярылып төшкән тирәкнең төбенә барып капланды. Бары шул чакта гына аның кайнар күз яшьләре бәреп чыкты. Ул әллә ничек көйли-көйли бик озак елады, күз яшьләре чишмә кебек акты, башы берни уйлый алмады...
Күпмедер вакыттан, инде елап тәмам арыгач, башына бер сорау килде: «Ник сукты?» Суккан яңагы авыртмады да бугай, ул аның авыртуын сизмәде. Үксүенә буылып, шул хәтәр сорауга җавап эзләде. «Госман абзый ник сукты?» Аның маңгаен-йөзен, терсәкләрен мең мәртәбә ташка, агачка бәргәне, пыялага басып табанын ярганы бар. Беркайчан елап та карамады. Шыңшып алса да, шундук онытты. Ә бу? Ни соң бу? Аның өстенә тын да алдырмаслык авыр тау ятты. Бу тауны ничек булса да алып атарга кирәк, ләкин Тургайның җеп өзәрлек хәле дә юк иде. Күз яшьләре белән бергә аның барлык көче чыгып беткән иде... Баштарак, ярсып елаганда, ул Госманны зәхмәт сугуын, өе-ние белән давыл очырып алып китүен теләде, аның акыра-бакыра очып киткәнен, өенең түбәләре, бүрәнәләре таралып һавада бөтерелүен күз алдына китерде. Тик бу Тургайга бернинди тынычлану бирмәде, киресенчә, үзендә шундый явыз уйның тууы елавын көчәйтте генә. Ахырда бу тауның ни икәненә төшенә башлаган кебек булды ул. Моңа кадәр Тургайны бөтен авыл елмаеп-көлеп, иркәләп-сөеп кенә йөртте, һәрберсе мактады. Аның өчен бөтен авыл әтисе белән әнисе, әбисе белән бабасы кебек иде. Ул һәр өйнең яраткан баласы иде. Аңа ни кыланса да килешә иде һәм ул ни тели шуны кылана иде. Өйдә дә, урамда да, кибеттә дә, башка җирдә дә. Тик аны яратмый торган Госман абзый да бар икән бит! Тургай өчен иң коточкыч әйбер шушы иде. Ул барлык кешеләр гел сөенешеп-көлешеп кенә яшиләр, алар арасында бер-берсенә яхшылык кылудан башка нәрсә була алмый, дип саный иде.
Ул нишләптер тагын көзгесен чыгарасы итте, әмма елаудан шешенеп беткән йөзен күрәсе килмәде. Шулай да бер генә мәртәбә күз төшереп алырга булды. Карады да кабалана-кабалана көзгесен кулы белән каплады. Көзгедәге кыяфәтендә ниндидер коточкыч нәрсә бар иде бугай. Ул аның ни икәнен аңлап бетерә алмады, кабат карарга курыкты. Күпме генә тыелса да, түзә алмады, тагын көзгесен йөзенә күтәрде һәм тәне эсселе-суыклы булып китте: аның ләм сылап ясаган кашлары нәкъ Госман абзыйныкы төсле иде! Хәтта борын турында ике кашының кушылуына кадәр шуныкы иде! Ниндидер аңлаешсыз көч Тургайны кинәт торырга мәҗбүр итте. Ул дүрт-биш сикерүдә инеш ярына барып җитте һәм, тездән суга кереп, битен ашыга-ашыга юды. Кабат тирәк төбенә утырганда, ул тагын әллә нишләде. Тургайның бөтен барлыгын аптырау биләгән иде. «Ничек булды соң инде бу?» дигән сорау аны туктаусыз эзәрлекли башлады, әлеге эзәрлекләүдән ул туктаусыз качарга теләде. Госман абзый дөрес суккан булса? Ул, кесәсеннән йолдыз кыйпылчыгын алып, көзгесе өстенә куйды һәм икесен дә шактый вакыт кайнар учларына кысып торды. Нух тавы ягыннан талгын җил исеп куйды, каз мамыгыдай йомшак кагылып, битләрен сыйпап үтте... Тирәк, тал, җирек яфраклары лепердәшеп нидер серләшә башлады. Зәп-зәңгәр күк үзе дә, кояш та аның баш очында юатырга теләгәндәй карап тора, эремчек болытлар төркеме дә нәкъ аның турында туктап калган. Уң яктагы талда инде күптән тыныч кына сайраган сандугач Тургай утырган тирәккә күчте дә чут-чут килеп өзгәләнергә тотынды. Сандугач үзенең иптәшләрен югалткандыр кебек тоелды Тургайга. Әзрәк үткәч, сандугач аны юатырга килгәндер, дигән өмет тә уянып куйды. Тургай тирәкнең аска бөгелеп төшкән яшь ботакларын, яфракларын кочагына җыеп, аларга йөзен терәде. Сусыл яфраклар битләрен, колакларын кытыклады, таныш исе борыннарына тулды. Шушы яфраклар арасыннан яшеллеккә күмелгән бөтен җирне, ак болытлар йөзгән күкне, кояшны күрде. Барысы да урынында, бүген дә, иртәгә дә шулай булачак, сөенечләр белән мөлдерәмә тулы һәр көнне малайлар мичтән яңа пешеп чыккан хуш исле ипи кебек кабул итәчәкләр. Кояш баеганда, бүгенге көн белән рәхмәтләр әйтеп хушлашачаклар, иртүк яңасын каршылаячаклар. Дөнья дигән бу могҗизаның бер татлы тамчысы, аны татып карау зур куаныч. Бер генә җан иясенең дә моннан туйганы юк, беркемнең дә моны бозарга хакы юк. Тургайның бүген Госман абзый янына барып чыгуы да бозарга тиеш түгел аны. Әйе, кайсыдыр төшендә ялгыш киткән. Ул Госман абзыйларга йөгерде, ләкин аның өенә якынайган саен аяклары авырайды һәм барып җиткәнче үк туктап калды. Юк, аның күзенә карый алмый иде ул. Аның аңа әйтер сүзе әзер түгел иде. Аңа үзе өчен дә, Госман абзый өчен дә оят иде кебек. Һич тә болай була алмый, әмма бу шулай һәм моның ник шулай икәнлеген ул аңламады, сизенде генә...

 

Биштирәк
Гөлбакча авылының иң серле урыны – Нух тавы. Аңа халык ярым табынып, ярым шомланып карый. Чөнки анда менү тыелган, бик тәвәккәлләр генә менмәкче була, ниндидер серле сәбәпләр, көтелмәгән хәлләр аркасында менә алмый калучылар да күп...
Тагын шундый серле урыннарның берсе – Биштирәк үзәне. Борын заманнарда Ык уртасында озынча утрау булган ул, яр белән тоташмаган булган. Утрау әйләнәсендә очлары болытларга тиеп торган биш тирәк һәм колач җитмәс имәннәр үскән. Болгар дәүләте яшәгән дәверләрдә биредә хан сарае һәм асылмалы бакча булган, ул бакча әлеге биш тирәккә асылган булган, дип сөйлиләр. Яшь хан үзенең кәләше белән шул бакчада ял итә торган булган, өйләнешүче яшьләр шул бакчада мәңге бер-берсенә тугры булырга ант иткәннәр. Хан сараен Нух тавыннан алып кайтылган затлы ташлар белән төзегәннәр. Ул ташлар мең төсле нурлар сибеп уйнап торган, аларга кагылу түгел, якын гына килгән кешеләргә дә биниһая көч иңгән. Бакча уртасында көмеш фонтан атып торган. Хансарайны ак яллы бүре саклаган, диләр. Ул бүренең йөзе кешенеке төсле булган, имеш тә кеше кебек көлә дә, елый да, сөйләшә дә белгән. Хан белән берлектә гаделлек урнаштырып торган. Берәр җан иясе икенчесен рәнҗетсә, Нух тавыннан рәнҗетүчегә җәза сораган. Җәза бик каты булган, кешеләрнең кечкенә гаделсезлеге дә гафу ителмәгән. Ак бүре йолдызлы төндә Нух тавына таба авызын күтәреп улап, җәза сораган. Рәнҗетүчене көчле давыл чыгып күтәреп алып киткән, яисә яшен суккан.
Ул заманнарда кешеләр Нух тавындагы изге чишмәгә салу өчен алтын-көмеш акчаларын шунда йөрүче аерым кешеләр аркылы биреп җибәрә торган булганнар. Шушы вазыйфаны башкаручы бер егет кешеләрдән җыелган акчаларга кызыккан да, бер өлешен яшереп, бакчасына күмгән. Калганын Нух тавына алып килгән һәм чишмәгә салырга ниятләп торганда, үзе таш баганага әверелгән. Чишмә янында хәзер дә торучы таш багананы шул егет, диләр. Кемгәдер зарар салу, урлашу, алдау, кемнедер рәнҗетү рәхимсез җәзага тартылганлыктан, кешеләр гадел яшәгәннәр, бик тә бәхетле булганнар. Әмма кемнәргәдер бу ошамаган, алар хансарайның нурлар чәчеп торучы ташларына кызыккан. Аңа керү юлын көне-төне саклаган ак бүрене үтерү өчен дошманнар иң усал сихерчене эзләп тапканнар. Бер пот алтын хакына ул сихерләнгән җиде көзге һәм тартмага ябылган җитмеш кара елан биргән, ак бүрене ничек юк итәргә икәнен өйрәткән. Күкне кара болытлар каплаган йолдызсыз төнне сайлаганнар. Хансарай капкасына теге җиде көзгене җиде яктан юнәлткәннәр. Ул көзгеләр яшен утыннан да яктырак нур чәчкән, ди. Ак бүре аларның берсен дә күздән ычкындырмаска тырышып күзәткән, әле берсенә, әле икенчесенә ыргылган. Тик бераздан бүренең ике күзе дә сихерле нурлар тәэсирендә агып чыккан. Бүренең күзләре сукыраю белән, тартманы ачып җитмеш еланны аның тарафына селкегәннәр. Ак бүре сизенеп өлгергәнче, аны дистәләгән елан берьюлы чагып алган. Ул шундук җан биргән. Дошманнар капкадан ташкын кебек эчкә бәреп кергән. Аларның саны хан гаскәреннән ун мәртәбә күбрәк булган. Җиде көн, җиде төн дәвам иткән сугыш болгарларның соңгы кешесе аугач кына туктаган. Дошманнар хансарайны җимереп, аның ташларын алып китәргә олауларга төйи башлауга, Нухның маңгае ачудан җыерылган, күзләреннән яшен уты чәчелгән. Шундук утлы өермә күтәрелеп, хансарайны басып алган дошманнарның берсен дә калдырмыйча яндырып көлгә әйләндергән. Бу урын бик күп еллар буе күмер кебек кап-кара булып яткан, диләр. Агачлар да яфрак ярмыйча күмерләнгән хәлдә утыра биргән. Нух беркайчан да әшәкелекне гафу итмәгән. Күп гасырлар узгач кына, Нух ничектер күңеле бераз йомшап, бирегә шифалы яңгырын җибәргән һәм шул яңгыр яуганда ук яшел үләннәр дәррәү борын төртеп чыкканнар, агачларны яфраклар каплаган. Бу тирәләрдә бөтенләй күрелмәгән чәчәкләр – кара тюльпаннар үсә. Алар ак бүренең күзе агып тамган урыннарда шытып чыккан, диләр. Тюльпаннарны бакчага да, болынга да күчереп утыртып караганнар, әмма беркайда да үстерә алмаганнар, алар ап-ак төскә кереп корыганнар...
Гөлбакча кешеләре бу хикмәтләрне гел күңелләрендә саклый, Нух тавына, аның маңгаена бераз куркыбрак та, янәшәсендә үзен саклаучы көч итеп, горурланып та карый. Әмма халык гел шушында тартыла, үзенең иң матур бәйрәмнәре вакытында Биштирәккә юнәлә. Өлкәннәр шушында булганнан соң, тәннәренең сызлавы басылуы, ниндидер көч иңүе турында үзара бик җитди итеп сөйләшәләр.
Хансарай ташлары тылсымлы көч таратканын белгәнгә күрә, Нух тавы кешеләрне бик кызыктырган. Тауның эче шундый ташлардан тормый нәрсәдән торсын инде. Тәвәккәл, батыр йөрәкле кешеләр төрле дәверләрдә Нухка таш сорап барганнар, имеш. Ә шулай да Гөлбакча кешеләре арасында Нух янына менүчеләр булган, диләр. Имеш тә ул кешенең ниятен өеннән чыккан чакта ук белеп тора, шуңа карап аңа йә ярдәм кулы суза, йә юлына киртә кора. Тик бу хакта авылда моның ничек булганлыгын беркемнең дә кистереп сөйләгәне юк. Барысы да серле томанга төрелгән, ә томан һаман таралмый да таралмый...

Нухның кире кагуы
Төшке ашны ашагач, Тургай беркем белән дә сөйләшеп тормыйча ишегалдына чыкты. Аның яшерен уе бар, аны беркемгә дә әйтергә ярамый иде. Берүзе кузгалырга әзрәк шикләндерә шикләндерүен. Акбайны ияртсәң, әйбәт булыр иде дә. Ул чакта өйдәгеләр сизәчәк, аны анда җибәрмәячәкләр. «Юк, Акбай, син калып тор инде», дип ул аның маңгаеннан сыпырды да абзарга керде, бозауның ияк астын кашыгач, тавык кетәгенә менеп китте. Бүген аңа көч күп кирәк булачак. Әнә, көрәшчеләр, юкка гына йомырка эчмиләр. Күкәй салып, оядан кытаклап чыгып килүче чуар тавык аңа каршы булды. Анда дүрт күкәй ята иде. Тургай җырлый- җырлый ояга үрелде:
Җәйгә чыксам, арбам бар, Кышка керсәм, чанам бар. Берне алам, икене алам, Өчне алырга чамам бар.
Аның ике йомырканы эчеп җибәргәнен чуар тавык, кытаклавыннан туктап, башын кыйгайтып карап торды. Йомыркаларның буш кабыгын тавыкның алдына ыргытты да төшеп сызды. Артык тоткарланырга ярамый, тизрәк барырга кирәк иде. Инде әллә ничә көннәр шушы уй аның эчендә ут кебек йөрде. Йоклаганда Нух тавы кат-кат төшләренә керде, берсендә Тургайны үзенә чакырды хәтта. Болай булгач, ул аны мөгаен борып җибәрмәячәк. Нух аны кабул итсә, кайчан да булса халык җыелып, таудан таш чыгарып, Гөлбакчага бөтен кешеләр сыеп бетәрлек хансарай салырлар иде! Асылмалы бакча да ясарлар иде. Һәркемгә сихәтлек, көч иңәр иде! Барлык халык рәхмәт укыр иде!
Тургай авыл башыннан чыкканда, бүрек кадәр бер кара болыттан гайре нәрсә күренмәде. Гәүдәсе җиңел, иңнәренә канат үскәндәй тоелды. Ул тауга таба бөтен көченә йөгерергә тотынды.
Ул башын күтәреп Нухка карый, аның кояшта елтыраган маңгаеннан миһербанлык билгеләре эзли, әмма берни дә аера алмый. Күңелендә шик уяна башлый. Тик ул аны бик тиз юкка чыгара. Ни булса да бүген менәчәк инде ул анда. Әле бит тауның яртысына да җитмәде.
Тау текәләнгәч, йөгерә алмады. Аннары аркасын кояш бик нык көйдерә башлады, көн бөркүләнде. Кай арада теге бүрек кадәр болыт ярты күк йөзен каплап алган, аннан тавышсыз гына яшен телләренең җиргә сузылып-сузылып алганы күренгәләде. Тургайның күңеленә шом йөгерде. Дөньяны күтәреп сайраган чикерткәләр дә, кош тавышлары да тынып калды. Хәтта җил дә каядыр кереп качкан! Бу бик сәер тынлык иде. Тургайның адымнары акрынайды, ул авылга таба борылып карады. Авыл да бик еракта калган. Ул үзен япа-ялгыз итеп тойды һәм Нухка карады. Аның маңгае шом уятты. Шулчак кара болыт кояшны каплады, тирә-юньдәге бөтен нәрсәгә куе күләгә ятты...
Тургай йөрәгенең дөп-дөп тибүен ишетте. Аяклары атларга теләмәде, нәрсәдер шикләндерә иде. Их, Акбайны алган булсам, дип үкенеп уйлап куйды ул. Әллә Нух ачуланганмы? Тургай, соңгы көчен җыеп, югарыга атлады, ләкин әллә ни ерак китә алмады. Күзләрне чагылдырып яшен яшьнәде һәм күк йөзен урталай ярган шикелле көчле чытырдау ишетелде, тавышы болытлар өстеннән төрле якка дөбер-дөбер таралды. Юлның уң ягындагы агачлыкның яшен яшьнәгәндә яп- якты булып күренгән аскы өлешләре кап-кара булып калды. Аннан әллә нинди куркыныч нәрсәләр килеп чыгар төсле тоелды. Тургай югарыга омтылды, әмма аяклары аңа буйсынырга теләмәде. Җил дә көчәеп китте. Агачлар төрле якка чайкала, биек үләннәрнең сабаклары җиргә ята. Бөтен нәрсә урыныннан купмас өчен җил белән тартыша. Каршы яктан кара тузан булып һавага күтәрелгән өермә, «ә» дигәнче килеп җитеп, Тургайның башындагы чүпрәк кепкасын очырып алып китте. Олыларның Нух тавына менмәгез, өермә алып китәр, зәхмәт сугар дигән кисәтүләре исенә төшеп, куркуын тагын да көчәйтте. Шулай да ул әле һаман югарыга үрмәләде. Тагын берничә мәртәбә нәкъ баш очында яшен уйнап, күк күкрәгәч, шаулап яңгыр яварга тотынды. Яңгыр тамчылары шундый эре, салкын иде. Тургай юл читендәге куе ботаклы юкә төбенә кереп чүгәләде. Яңгырның болай чиләкләп койганын, җилнең бу кадәр котырганын, агач яфракларының җил белән тартышып бу кадәр шыбырдашканын аның күргәне юк иде.
Юлдан кызыл балчыклы гөрләвек шаулап ага, төрле чүп-чарны, агач яфракларын ияртеп, гопыр-гопыр түбәнгә алып китә. Яшен аны сугу өчен шулай кыланадыр кебек тоелды. Күк чытырдап шартлаган саен күзләрен йомды, тын алудан туктап, яшеннең китереп сугуын калтыранып көтте. Тургай, кулы белән юкә ботагын аскарак каерып, тау түбәсенә карады. Ялт-йолт уйнаган яшен Нух маңгаен куркыныч итеп кинәт-кинәт яктыртып ала, яктырганда маңгай калтыранып куя... Тора-бара яңгыр бераз кимеде, ә җил тынычланырга уйлап та карамады. Ул менәсе юлга ниндидер агачның зур гына ботагы сынып төште. Тургай чүгәләгән җирдән ерак та түгел коры яфраклар астыннан кара елан килеп чыкты. Ул коты очып сикереп торды. Бер корыган ботакны сындырып кулына тотканда, елан кабат яфраклар астына кереп юк булды. Тургайның башка түзәрлеге калмады, ул күкрәген яндырып, күз яшьләренең күтәрелүен сизде һәм, гөрләвекне ерып чыгып, үлән өстеннән түбәнгә – авылга таба йөгерергә тотынды. Тик үлән биек һәм юеш булганлыктан, лайлы тайгак юлга чыгарга мәҗбүр булды. Сындырып алган таягын кысыбрак тотты, чөнки агач арасыннан әллә нинди куркыныч җан ияләре аңа ташланыр кебек тоелды. Тургай яшенне дә, күк күкрәүне дә, яңгыр яуганны да сизмәскә тырышып йөгерде дә йөгерде. Кинәт аягы ләмнән таеп китеп, алга сөрлекте һәм тезе белән тәгәрмәч эзенә баткан очлы ташка, куллары белән юл читендәге шайтан таягына килеп төште. Тезенең, кулларының авыртуына түзә алмыйча, кычкырып елап җибәрде. Тургай көч-хәл белән торды, инде йөгермәде, акрын гына атлавын дәвам итте һәм туктаусыз елады, күз яшьләрен яңгыр тамчылары битеннән юды, алар тозлы булып авызына керде. Ул үзен кызганып елады.
Яңгыр басыла төште, авыл һаман якынайды, ул якынайган саен, үзен кызганып елавы тиргәү-ачулануга әйләнә барды. Тургай үзенә-үзе үртәлде. Иптәш малайлары алдында гына әллә кем икән ич ул. Үзе генә калса, кулыннан берни дә килми икән. Авылга якынлашканда, бу юеш, пычранган киемнәр белән ничек өйгә кайтып керәчәген күз алдына китерде һәм ни өчен бүген шушы хәлгә төшүен аңлады. Нух тавы юкка гына ачуланмаган аңа. Ул бит тауга барасын өйдәгеләргә әйтмичә, яшерен генә китте. Менә шуның өчен җәза бу. Әле кайткач әтисеннән дә эләгәчәк. Алар инде аны дөнья бетереп, әллә кайлардан эзлиләрдер. Теге чакта арышлар эчендә адашкач, бөтен авыл эзләргә чыккан иде бит. Бу хакта уйлаган саен, аның башы катты, җилкәләренә авыр йөк салгандай, гәүдәсе авырайды.
Яңгыр инде туктады, яшен дә дөберди-дөберди Болынкыр ягына китте. Тургай Ыкка төшеп, аяк-кулларын, битләрен юды, күлмәген чистартты. Башта өйдәгеләргә кая барганын әйтмәскә дә уйлаган иде дә, аннары ул уеннан кайтты, тагын бер мәртәбә алдакчы булып калырга теләмәде. Дөресен сөйләп бирергә һәм гафу үтенергә кирәк. Әтисе нишләтсә дә риза иде ул. Кешеләрне гел сөендереп йөргән була. Ә менә бүген үзенең иң якын кешеләренә күпме борчу китергәндер. Әтисе бер якка, әнисе икенче якка чыгып китеп эзләгәннәрдер. Әбисе, яңгыр яуганда түзә алмыйча капка төбенә басып, Тургайны көткәндер. Тургай өчен хафаланудан бабасының йөрәге авыртып, туктаусыз дару эчкәндер. Ишекне ачуга ук борынына йөрәк даруы исе ярып керде. – И, улкаем, кайларда югалдың?! – дип әнисе елый-елый кочаклап алуга, Тургай күпме генә түзәргә тырышса да, булдыра алмады, тавышсыз гына елап җибәрде. – Аллага шөкер, исән икәнсең! – дип бабасы белән әбисе аны аркасыннан сөйде.
Әтисенең йөзе кырыс иде.
– Кайда йөрдең? – диде ул усал итеп.
– Нух тавына... менгәнием... – диде Тургай еламаска тырышып.
– Ник безгә әйтмәдең?
Тургай бусына җавап бирә алмады, әнисе аны тизрәк шифоньер янына алып
китте, өстенә коры киемнәрен кидерде. Әтисе бик озак ни әйтергә белмичә баш чайкап торды. Тургай бөтен гаепнең үзендә икәнен белә, әлбәттә.
– Яңадан болай эшләмим... – диде ул башын аска игән килеш – Гафу итегез...
Берсе дә «ярар, гафу итәбез», димәде. Ул бераз басып торгач, аларның борчулы йөзләрен күрмәс өчен акрын гына үзенең диванына барып ятты. Шаян сикереп менеп, аның куенына керде. Ул шундый йомшак, җылы иде. Тургай үз-үзенә ант итте: яңадан өйдәгеләргә әйтмичә беркайчан да мондый хәвефле җирләргә бармаячак ул. Шушы антын бирүгә, тирән йокыга талды...

 

Аяз абый
Иртәгә сабантуй дигән көнне кич кояш баеп, күктә беренче йолдызлар Тургайга шаярып күз кыскач, ишектән култык таякларына таянган бер абзый килеп керде. Яшел түбәтәй, вак шакмаклы зәңгәрсу күлмәк, кара чалбар кигән кечкенә гәүдәле бу кешене күрүгә, Тургай куркып киткәндәй булса да, аның елмаеп-көлеп сәлам бирүен күргәч, куркуы шундук юкка чыкты.
– О-о, Аяз, рәхим ит, Казакъстан кунагы! – дип өйдәгеләр бөтенесе берьюлы аны урап алдылар, күтәрә язып түргә утырттылар.
Аяз абыйның киң маңгаеннан, коңгырт күзләреннән әллә нинди җылылык бөркелә иде. Култык таягы белән бергә аның кулында бер букча да булган икән. Ул Тургайны үзе янына чакырды да, букчасыннан рәсем ясау өчен альбом, бик күп карандашлы фломастер бирде. Букчага әбисе белән бабасына да, әтисе белән әнисенә дә төрле- төрле бүләкләр салынган булып чыкты. Аларны өләшкәч, Аяз абый альбомның беренче битенә әллә кай арада гына Нух тавын, шул тау алдында атка атланган, башына шлем кигән, кулына сөңге тоткан җайдак рәсеме ясады. Рәсемне кулдан-кулга йөртеп карадылар, бу малай сиңа охшаган бит, дип Тургайга күрсәттеләр. Аязның яшь чактагы кебек рәсем ясау осталыгына сокландылар. Өлкәннәр табын янында туйганчы гөрләштеләр, яшь чакларын искә төшерделәр, туктаусыз көлештеләр. Тургай аларның сүзләреннән Аяз абыйның гомере буе шахтада эшләгәнлеген, шунда ташкүмер басып, үлемнән көч-хәл белән котылганлыгын, җәй саен гаиләсе белән авылга кунакка кайтуын белде. Кунак китәргә кузгала башлаганда гына, Галимҗан абый килеп керде. Ул кулындагы ике букчаның берсен Тургайның әнисенә сузды:
– Бер атна сагаладым, тәки бүген эләктердем бит, – диде ул мактангандай итеп. – Җәен ите. Тургайга ашатсаң, бер көндә бер сантиметр үсәчәк.
Инде аның янына килеп баскан Тургайның яратып башыннан сыпырды, иңбашыннан кагып куйды. Аяз абый белән иртүк күрешкән булган, аның монда кереп киткәнен күреп калган икән.
– Сиңа җәеннең башын алып кердем, – диде Галимҗан абый аңа мөрәҗәгать итеп. – Сиңа ризык булырга дип капкандыр ул минем кармакка.
Галимҗан абый букчаны идәнгә куйды да җәен башын ике мыегыннан күтәреп алып, барысына да күрсәтте. Бу кадәр зур балыкны Тургайның беренче күрүе иде һәм ул аның коточкыч олы авызына, борын тишекләренә, күзләренә хәйран калып карады. Аннары әтисе белән бабасы ике кунакны берьюлы озатырга чыгып киттеләр. 
Тургай Аяз абыйсының альбомы белән фломастерын янәшәсенә куеп йокларга ятты. Тизрәк йоклап, сабантуй иртәсен тизрәк каршылау уе белән күзләрен йомды, йоклагандагы кебек озын-озын итеп сулады, әмма йокы нишләптер читтә йөрде. Тургайның тынычланып җитмәгәнлеген сизә иде бугай ул. Әнә өч мәртәбә телефон шалтырады, Мәскәүдәге туганнары, теге шәһәрдәге Сабира апалары, Украинадан Фәндүс абзыйлары бәйрәм белән котладылар, әниләренең аларга кат-кат рәхмәт әйткәне ишетелде. Капка төбендә Аяз абыйсы белән әтисе бер-берсеннән һаман аерыла алмыйлар, сөйләшеп сүзләре бетми. Кош сайраган тавышлар белән кушылып, бу, агач яфраклары талгын җилдә лепердәгәндәй, тоташ бер рәхәт бәйрәм сәламләвенә әверелә. Сабантуй инде килеп җиткән, җирләргә, күкләргә тулган, күңелләрне мөлдерәтеп гөрли, көйли, җырлый, башка нәрсә хакында уйларга да ирек бирми. Тургайның йомшак мамык ояга төрелгән кош балаларын күп мәртәбәләр күргәне, аларга тын да алмыйча сокланып карап торганы бар. Ул үзен дә менә хәзер оядагы кош баласыдай сабантуйның дәртле, җылы һәм серле кочагында кебек итеп тойды. Тик кош балаларыннан аермалы буларак, аның оясының иге дә, чиге дә юк, аның түшәлгән мамыгы күренмәсә дә, ул искиткеч җылы, могҗизаи иркен иде. Анда: авылның барлык кешеләре, кайткан кунаклар гына түгел, бөтен дөнья, әллә нинди рәшәле офыклар, бер-берсен алыштырып торучы серле күренешләр, аккан сулар, искән җилләр, һавада йөзгән болытлар, ул болытлардан яуган карлар-яңгырлар, урман-кырлар, кошлар һәм адәм балалары сузган җырлар... Якынлашып килүче сабантуй үзенең күренмәс нәфис бармаклары белән аның керфекләрен йомдырды, әнисе кыяфәтенә кереп, җылы иреннәре белән битләреннән үпте, татлы йокыга салып, аны тибрәтергә кереште. Тик боларын Тургай үзе сизми иде инде...

Көрәш
Көрәш башлануын хәбәр иттеләр. Малайлар дәррәү шунда йөгерделәр. Көрәшне карап торуы бик тә кызык иде. Җиңгән беренә зуррак малайны кертәләр, зуррагы җиңә дә, аны тагын зуррагы белән көрәштерәләр. Малайларның бил алышканын караса да, Тургай багана төбенә бәйләнгән сарыкны да кызганды. Аны көрәш батырына бирәчәкләрен ул белә иде инде. Сарык әлсерәгән борынын сары чәчәкле үләнгә төрткән дә эчен дерелдәтеп еш-еш сулыш ала. Әгәр бәйләнмәгән булса, ул бу үләнне рәхәтләнеп ашар иде дә, бәйләнгәч, куркадыр, бу кадәр халык уртасында кая килеп эләккәнен дә аңламыйдыр бичара. Көрәш оештырып йөрүче, беләгенә кызыл тасма бәйләгән Әнвәр абыйлары алар янына килде.
– Әйдәгез, егетләр, көрәшкә чыгыгыз!
Малайлар бер-берләренә караштылар, берсенең дә сикереп чыгасы килмәде. – Җиңгән кешегә менә шушы бүләк булачак, – дип ул кулындагы катыргы
тартмадан алып, матур машина күрсәтте. Әллә кай төшен борып чирәмгә куйган иде, машинаның утлары кабынды, тәгәрмәчләре әйләнде, эченнән татарча бию көе яңгырады. Моны күргәч, малайларның күзләре ут булып янды.
– Мин чыгам, – диде Фаил. Аңа Зөлфәт иярде.
Менә алар билләренә сөлгеләр салып көрәшергә тотынды. Тик берни дә эшли алмадылар, сөлгеләрен тоткан килеш, башларын җилкәләренә куеп йөрделәр- йөрделәр дә икесе берьюлы егылып киттеләр.
– Сөлге белән билегездән кысып күтәрегез дә җиргә сырт белән салыгыз, – дип Әнвәр абый бик нык кыстый башлагач, Фаил Зөлфәтнең билен ару гына кысып китерде, ләкин күтәрә алмады, тагын егылып киттеләр. Пых-пых килеп, кызарынып-бүртенеп беткәч, Фаил Зөлфәтне еккан кебек итте, өстенә ныгытып ауды. Зөлфәт акрын гына торды да, сөлгесен селтәп ташлады һәм тешсез авызын күтәреп, ачы итеп кычкырып еларга тотынды. Ул елаганга бөтен мәйдан халкы көлә башлады. Әтисе йөгереп килеп Зөлфәтне күтәреп алып чыгып китте. Фаил күкрәген киереп, йөзен кояшка табарак юнәлтеп, «тагын кайсыгызның башына җитим?» дигән кыяфәттә басып калды. Шулчак беркем чакырмаса да, Мансур аның каршына йөгереп чыкты. Әнвәр абый, «молодец», дип аңа сөлге тоттырды. Мансурның, күрәсең, көрәшеп караганы булгандыр (әтисе көрәшче бит), Бүсмәнне сыдырып китерде дә, алып та бәрде. Мәйдан шау-гөр килде, шаулатып кул чаптылар. Фаилгә бүләк итеп бизәкле кружка бирделәр. Шунда Тургай үзләреннән биш-алты адым гына арада әнисе белән торучы Сөмбелне күреп алды. Ул бик матур сары күлмәктән, киң читле ак эшләпәдән иде. Сөмбел аңа карап елмайды, Тургай кулын болгады. Янына барып, кесәсендәге берәр тәмлүшкәне бирим, дип уйлап та бетерә алмады, Әнвәр абый аны җитәкләп Мансур янына алып килде, кулына сөлге тоттырды.
– Кайсыгыз җиңә – машина шуңа булачак, – дигәч, сыбызгысын черелдәтеп, көрәшергә сигнал бирде.
Алар олыларга охшатып, көлешә-көлешә бер-берсенә кул бирделәр дә, сөлгеләрен билләренә салып көрәшә башладылар. «Кысыгыз, сөлге белән кысыгыз!» дип өйрәтте алар тирәсендә йөрүче Әнвәр абый. Мансур китереп тоту белән Тургай аның үзеннән күпкә көчле икәнен сизде. Аның күзенә генә карап торучы, ни әйтсә шуны үтәүче Мансур түгел иде бу. Җен кебек көчле икән ләбаса. Мансур аның билен, кабыргаларын шундый итеп кысты, аларның авыртуына тын алырлык та рәт калмады. Әгәр тагын бераз шушылай кысса, Тургай хәлсезләнеп тезләнәчәк иде. Шуңа күрә ул да сөлгесен көчәнеп үзенә таба тартырга кереште. Тик Мансур, сырты кычыткан бозау кебек, гәүдәсен әле бер якка, әле икенче якка уйната башлады. Болай иткәч, Тургайның сөлгесе аның биленнән ычкынып, аркасына шуды, ә өстән берничек тә кысып булмый. Тургай җиңә алмаячак иде. Ләкин ул сөлгесен ташлап мәйданнан чыгып китәргә оялды. Янәшәсендә генә бабасы, әтисе, тагын әллә кемнәр, «Тургай, бирешмә!» дип кычкырып торганда, ничек шулай итәсең ди. Шулчак Мансур аны уңга-сулга чайкалдырырга тотынды, бер аягы белән чалды да Тургайны артка этеп екты, дык итеп күкрәгенә ятты.
– Аяк чалды, аяк чалды, ярамый! – дип гөр килде мәйдан халкы.
– Хәрәмләшмә, ник хәрәмләшәсең?! – дип Мансурга төртеп күрсәтте кемнәрдер. Тик ул аларның әйткәнен колагына да элмәде, тагын өч мәртәбә Тургайны аяк
чалып екты.
– Туктат көрәшне, Тургай җиңгән саналырга тиеш!
– Тегесен мәйданнан чыгарырга кирәк! – дип Әнвәр абыйлары янына әллә
кемнәр ярсып керде.
Шабыр тиргә баткан хәлдә икәүләшеп еш-еш сулап басып торганда, Шүкә дә
Мансурның борын төбеннән йодрыгын болгап үтте. Үз хәлләре хәл булса да, багана төбендәге сарыкка күзе төшкән саен, аны кызганудан Тургайның йөрәге кысылып куйды. Ул, бичара, муенына бәйләгән бавын туктаусыз дылык-дылык тарта, су эчәсе килүдән борын тирәләре кара көйгән...
Әнвәр абыйлары, ярсулы тавышларга игътибар итмәстән, аларны кабат көрәштерә башлады.
– Соңгы мәртәбә бил алышасыз, малайлар! – дип кисәтеп тә куйды.
Алар тагын бер-берсен этә-төртә йөрергә керештеләр. Тургайның кроссовка эченә ниндидер очлы нәрсә – әллә таш, әллә пыяла кисәге кергән, табан астын пычак белән кискәндәй авырттыра иде. Ул авыртудан кычкырып җибәрмәс өчен тешләрен кысты, сусаудан тешенең аңкавына ябышканын сизде, кояш аларны юри сынагандай тагын да рәхимсезрәк кыздырды, икесенең дә хәле беткән, сулышлары гыжлап чыга. Табан астының авыртуына түземе бетеп, ул инде көрәшүдән туктарга дигән уйга килгән иде. Барыбер җиңеп булмаячак. Шулчак Мансур, аяк чалмакчы булып, аның әлеге авырткан аягына уң яктан китереп бәрде. Тургай ыңгырашып куйды, аның котырып ачуы чыкты. Чалырга ярамаганын белә торып, ник шулай кылана ул?! Мансурның җилкәсе аша Тургайга әтисе белән бабасының, Галимҗан абыйсының, Рөстәмнәрнең, Фаилләрнең, Камбәр, Аяз абыйларының, тагын әллә кемнәрнең таныш йөзләре чагылып ала. Ә Сөмбел, аяк очларына басып, аңа таба кулларын сузган... Тургайның бөтен гәүдәсеннән рәхәт җылы сыйпап үтте. Хәзер инде ул үлсә дә мәйданны ташлый алмаячагын сизде һәм, тагын бер ыргылыш ясап, Мансурның билен алмакчы булды. Тик Мансур аны элеккедән дә ныграк кыса башлады. Билләрен әле берсе, әле икенчесе тартып китерде. Көрәшә торгач, алар тигезлек югалтып, кырын барып төштеләр. Кызулары шул кадәр җиткән иде, үлән өстендә тәгәрәшергә тотындылар. Әле Мансур Тургай өстенә чыкты, әле Тургай аны күкрәге белән җиргә кысты.
– Җитте, җитте, әтәчләр! – дип, Әнвәр абыйлары аермакчы булса да, берсе дә аны тыңламады, җиңүче рәвешендә өстә каласы килеп, һаман тартыштылар. Ниһаять, сүз берләшкәндәй, сикереп тордылар да, Әнвәр абыйларының сыбызгы сызгыртуын да көтмәстән, борыннарын лышык-лышык тартып, бер-берсенә омтылдылар. Мәйдан халкы туктаусыз «Тургай, Тургай!» дип кычкыра иде. Мансурның ачудан кара коелган йөзе елаган кыяфәткә керде, Тургай биленең аяусыз кысылып торуын сизде. Мансурга ирек бирергә ярамый иде. Ул тирән итеп сулыш алды, баягы рәхәт җылының сулышы белән бергә эченә ургылып керүен, кул-аякларына йөгерүен тойды. Мансурның билен кинәт үзенә тартты да, кысып алып гәүдәсен югары күтәрде. Мәйдан «ах» итте. Бөтен нәрсә бер мизгелгә туктап, тораташ катып калган шикелле булды.
– Сыртына сал, ат! – дип мең авыз төрле яктан кычкырды.
Табан астындагы утлы күмер һаман тирәнгәрәк керде... Тургай чайкалдырып алды да, Мансурны дөпелдәтеп сыртына салды. Моны ничек шулай эшли алуын ул үзе дә аңламады, моны ниндидер бер көч эшләде кебек...
Мәйдан гөр килде, аңа нинди генә мактау сүзләре яңгырамады! Әтиләреннән башлап, барлык туган-тумача, танышлар, бөтенләй таныш булмаганнар аркасыннан сөйделәр, батыр икәнсең, булдырдың, диделәр. Сөмбел дә утыргычка ук менеп баскан, үзе туп кебек туктаусыз сикергәли, нидер кычкыра-кычкыра кулларын чәбәкли иде. Тургай бу тамашага рәхәтләнеп, онытылып карап торды. Күпмедер вакыттан гына ул янәшәсендә кып-кызыл булып, башын аска иеп басып торган Мансурга борылып карады һәм аны чын күңеленнән кызганып куйды. Ничек ярдәм итәргә белмәде, аптырагач кулын аның җилкәсенә салды. Шуңа Мансурның йөзе ачылып китте. Тургайга теге матур итеп бию көе чыгаручы машинаны, Мансурга көмеш читле бәләкәй түгәрәк көзге бирделәр. Тургай белән көрәшергә бик зур гәүдәле малай чыкты һәм ул малай аны селтәп кенә салды. Ләкин бу җиңелү түгел иде инде. Моны Тургай үзе дә, мәйдан халкы да шулай кабул итте. Егылган җиреннән торуга, аны Мансур култыклап алды, мәйдан читендә Рөстәм, Зөлфәт, Фаил, Риф каршылады. Шәп көрәштегез, дип икесен дә туйганчы мактадылар. Тургай аларның мактауларына игътибар да итмәде, ул күзе белән Сөмбелне эзләде.

Уртак уен
Тургай Сөмбелнең шушы тирәдән әллә ни ерак булмаска тиешлеген чамалый иде. Шуңа күрә малайларга «хәзер киләм», дип кызу-кызу китеп барды. Ничә адым атларга өлгергәндер, Сөмбел белән маңгайга маңгай бәрелешә язып туктап калдылар. Кызның әнисе Хәнифә апа да килеп җитте.
– Нихәл, көрәшче егет? – шулай дип ул Тургайның кулын кысты. – Кызым, син дә күреш.

Сөмбел сусыл калын иреннәрен ачыйм микән, юк микән дигәндәй мимылдатып торды да, ак тешләрен күрсәтеп елмайды, ике бите алмадай кып-кызыл булды.
– Исс-әнме... – диде ул, нечкә бармакларын Тургайга сузып.
Тургай аның кулын кысты, алмакчы булып тартылса да, җибәрмичә шактый тотты. – Минем күлмәгем матурмы? – дип сорады Сөмбел.
– Эшләпәң матуррак, – диде Тургай.
– Ә күлмәгем?
– Сары матур, сары матур, сары матур сайласаң, – диде Тургай көлемсерәп. Шунда ниндидер кунаклар Сөмбелнең әнисен үзләре янына чакыра башладылар.
Сөмбел бер әнисенә, бер Тургайга тартылды. Аннары сары күлмәгенең кесәсеннән бер бәләкәй тарак чыгарып, Тургайның кулына тоттырды һәм шул минутта ук әнисе белән җитәкләшеп китеп тә барды. Тургай алар артыннан талпынып куйган иде дә туктап калды. Ничек Сөмбелгә иярмәк кирәк? Ул аларга беркем дә түгел ич. Шуңа күрә бөтен игътибарын мәйданга юнәлдерде. Ә анда ниләр генә юк! Карап кына бетер! Боларны бит яңадан беркайчан да күрә алмаячаксың. Әнә егетләр көрәшеп яталар. Аларга халыкның көч бирүен, хуплавын гына кара. Бөтенесе уйный кебек, ә бөтенесе чын. Көрәше дә уен, ә үзе шулкадәр һәркемнең күңелен әсир итә.
Малайлар, көрәшчеләрне шактый караганнан соң, халыкны ырып-ерып уң якка – чүлмәк ваткан җиргә юнәлделәр. Менә бу тамаша дисәң дә тамаша! Көч тә куясы юк. Ә үзе нинди кызык икән. Кеше кырына аркасы белән баса. Аның күзен бәйлиләр. Менә ул саллы колгасын тотып атлап китә. Ун адым атлый. Шуннан соң туктап борыла да, чүлмәккә таба атларга тотына, халык саный: бер, ике, өч, дүрт... Чүлмәкне ватам дип ул бөтенләй икенче якка каера, чүлмәк читтә кала. Менә ул туктый һәм, колгасы белән коточкыч кизәнеп, җиргә китереп суга! Җир селкенеп куйгандай була, халык рәхәтләнеп көлә. Чүлмәк ватылган тавышны ишетмәгәч, кабат китереп суга, әмма чүлмәк ике-өч метр читтә аны мәсхәрәләп көлеп утыра. И интектеләр, и интектеләр – берсе дә вата алмады. Шулчак ашыкмый-кабаланмый гына Сөмбелнең әнисе Хәнифә апа чыкты. Тургай карашы белән Сөмбелне күпме генә эзләсә дә күрә алмады. Күзләрен бәйләүгә, Хәнифә апа башкалар кебек калтыранып, туктый-туктый адымнарын санап та тормады. Җәһәт-җәһәт кенә тиешле адымнарын атлап китте, кырт борылды һәм чүлмәккә туп-туры килә башлады. «Күрә бу, күрә!» дип кычкырышты кемнәрдер. Аның яулыгын тикшереп карадылар, тагын да кысыбрак бәйләделәр. Менә ул чүлмәккә килеп җитә язды. Колгасын өскә күтәрде, бер генә мизгелгә туктап калды. Мәйданның сабыры бетте:
– Бәр, бәр тизрәк! – дип кычкырды кемнәрдер буылып.
– Көлгә әйләндер! – дип өстәделәр башкалар, Хәнифә апага көч биреп.
Ул шартлатып бер генә сукты. Чүлмәк мең кисәккә чәрдәкләнеп чәчелде. Мәйдан
шау-гөр килде, кунак хатыны күрмәгәнне күрсәтте! дип куаныштылар, елгыррак ир-атлар аны күтәреп чөймәкче дә булганнар иде, Хәнифә апа үзенә кагылдырмады. Самоварны аңа бирделәр. Микрофоннан әйттеләр: унсигез кеше чүлмәкне ватмакчы булып караган, берсе дә булдыра алмаган, шуңа сабантуйның иң абруйлы бүләкләреннән берсе – Камчаткадан ук Камбәр алып кайткан самовар бирелә, диделәр. Шунда бөтен мәйданны шаккатырып, Камбәр абый Хәнифә апаның бит очыннан үбеп алды. Анысына чүлмәк ваткандагыдан да ныграк кул чаптылар.
Аннары йомырка салынган агач кашыкны капкан килеш узышу уены башланды. Мәйданга ун кеше чакырдылар.
– Әнә, әнә минем Америкадан кайткан җизни дә керде, – дип кычкырды Мансур. – Кайсысы?
– Әнә арада иң озын нечкәсе.
– Исеме ничек җизнәңнең? – дип сорады Фаил.
– Джон. Джон исемле ул.

Американ җиңсез буйлы әйбер кигән, кулларын сары йон баскан иде.
– Синең Джон җизнәң гел йон гына икән, – дип көлде Фаил.
Бу ярышны караганда, көлә-көлә малайларның эчләре катып бетте.
Йомырканың чи икәнлеген, кашыктан төшсә ватылачагын уенны оештыручы алдан ук әйтеп куйды. Унлап кеше – ирләр дә, хатыннар да бергә тезелеп бастылар, кашыкларына йомыркалар салып, авызларына каптылар. Куллар белән тотарга ярамый, йомыркасын кулы белән тотучылар уеннан чыгарылачак, дип кисәтте алып баручы. Йомырканы төшермичә алдан килүчеләргә бүләк биреләчәге әйтелде. Менә команда яңгырады:
– Бер, ике, өч!
Авызларын алга сузып, тезләрен бөкләп, аякларын шудыра-шудыра гына атлап, барысы да кузгалдылар. Тик берсе дә кызулый алмады: зуррак итеп атлауга кашыктагы йомырка сикерергә тотына икән. Һәрберсенең күзе кашыктагы йомыркада. Кайсылары йомырка төшсә-нитсә, тотарга дип ике учын сузып бара. Иң кызыгы Джон иде. Бүләкләр бәйләгән колгалардан әз генә кыскарак гәүдәсен ул кәкрәйтеп, билен артка, ияген алга чыгарды. Үтә нык тырышканлыктан, сары йон баскан кулларын ике якка сузган, нәрсәдер умырып алырга җыенгандай, ун бармагы ун якка тырпайган. Аның озын аяклары башкалар кебек шудырып вак-вак кына атлый алмый, олы итеп бер адым ясауга кашыктагы йомырка өскә сикерә. Ул сикергән саен тамак төбеннән «хын, хын, хын» дигән сәер тавыш чыга. Бер шаяны шунда мәйдан яңгыратып сорап куя:
– Ни ди ул, җәмәгать?
– «Йон, йон!» ди бит.
– Йомыркада йон үсмәгәнне белми микәнни?
– Татар тавыгының йомыркасы әмерикәнекенең кәҗә маен чыгарамы?
– Татар кашыгы авызын ничек бүлтәйткән!
Халык шау-гөр килә, көлешә, кызык итеп кул чаба. Американның кыланмышыннан
көлмәскә тырышып шактый түзсә дә, Тургайның түземе сынды: эченнән «ыһһы- ды-ы!» дигән көчәнүле көлү тавышы бәреп чыкты һәм дулкын-дулкын кабык өстеннән кәтүкләр тәгәрәткән төсле тылсымлы авазларга меңнәрчә кеше буйсынып көләргә тотынды. Джонның кашык өстендә «төшәм-төшәм» дигәндәй сикергәләп барган йомыркасы төшеп тә китте. Моны күргәч, Тургай тагын да ныграк гөлдерәп көлә башлады. Халык меңнәрчә авыз белән тагын аның көлүенә кушылды. Джон туктап, әле буш кашыгына, әле аяк астына төшеп ватылган йомыркасына карап тора иде. Тургайга янәшәсендәге малайлар да, олылар да «тагын бер генә көл инде», дип ялынырга керештеләр. Ләкин Тургайның кабат көләсе килмәде. Уенны алып баручы Саҗидә апа Джонның кашыгына исән йомырка китереп салды. Иң соңгы кеше булып килсә дә, аңа бик матур борынгы сөлге бирделәр. Джон сөлгене күкрәгенә кысты да, җиргә тигерә язып, башын өч мәртәбә иде, халыкка рәхмәт әйтте.
Катыктан акча эзләргә башта беркем дә чыгарга теләмәде. Шактый тирән табакка куе катык салдылар, шуңа ун сумлык тимер акча ташлап, уклау белән бик нык болгаттылар. Кем акчаны авызы белән эзләп таба, шул кешегә сок чыгара торган машина биреләчәк, дип бүләкне күрсәтеп, шунда җиргә куйдылар. Нишләптер беркем дә тәвәккәлләмәде. Күп кыстый торгач, Тургайлар очында ялгызы яшәүче үзбәк Хәлил бабай чыкты. Ул күлмәген салып майкадан гына калды. Ике кулы белән җиргә таянып, сакал-мыеклары белән табакка чумды. Үзбәк колакларына тиклем катыкка күмелде, маңгае белән сөзеп, авызын табак читенең әле бер, әле икенче урынына төртте, теге тиенне шунда кысып китереп эләктермәкче булды. Ләкин катык куе, акча эткән саен читкә китә, авызга һич тә якынаймый иде, күрәсең. Тыны беткән саен, Хәлил бабай башын күтәреп пошкыргандай «пох» итте. Аның ап-ак катыкка баткан йөзенә, сакал-мыекларына карап, халык рәхәтләнеп көлде. Ул әз генә хәл ала да «бисмилла» дип тагын катыкка чума. Бик озак җәфаланса да, акчаны барыбер туры китерде. Тешләренә кысып чыгаргач, чирәмгә төкерде. Аңа катыгын сөртергә сөлге, аннан соң теге бүләкне бирделәр. Бабай сөенеп туймады, авызында булган биш сары тешен күрсәтеп елмайды.
Аннары ике төркемгә бүленеп, юан бауны һәр төркем үзенә таба тартты. Анысына Тургайлар да чыгып булышты, каршы якны сөйрәп алганда, үзләре чалкан барып төштеләр. Кара-каршы утырып, аякларын сузып таяк тартышу, гер күтәрү, капчык киеп йөгерү, баганага атланып, печән тутырылган капчык белән сугышу – тагын әллә нинди уеннар карадылар.
Картлар йөгерешенә чыгучы бабайлар шактый нык йөгерделәр. Карчыклар йөгерешендә йөзләре, куллары кипкән өрек җимеше төсенә кергән бер әби мәйданга килеп җиткәндә, әле тезләнде, әле торып басты, әмма йөгерүеннән туктамады. Мәйдан эченә ул дүрт аяклап үрмәләп керде. Әбинең иреннәре бөрелгән, тешсез авызыннан сулыш алганда мәче мырылдаган, гармун кычкырткан тавышлар чыга иде.
– Үләсең бит, Сәлимәтти, карап кына утырсаң, ни булган? – диде шунда йөгереп килеп җиткән медсестра Нәфисә.
– Гомерем буе йөгергәнне быел гына каласым юк! – диде әби гыжылдап сулый-сулый. – Сиңа ничә яшь соң? – дип сорады кемдер.
– Ходай биргән яшемнең барысы да үземнеке, – диде әби, тешсез авызын
чәпелдәтеп көлә-көлә.
Бу сабантуй бик кызык икән. Олыларның башка вакытта уйнап йөрергә
вакытлары булмаганга ясыйлардыр моны, дип уйлады Тургай. Юкса шушы кадәр каударланып кайнашырлар идемени?

 

Дөньяның чите кайда?

Нух тавы туктаусыз Тургайның төшенә керә. Бу аны үзенә чакыруы инде.

Ул анда беренче менгәндә, хансарай өчен таш сорамакчы булып ялгышты. Аны

сорау өчен әле ныграк үсәргә кирәктер. Шуңа менгермәде. Хәзер Тургайга таудан

көч алып төшсә – җитә. Ә ничек менәргә? Алгысынды инде ул менәм дип. Ник

дисәң, җене гел үрти. Булдыра алмыйсың, ди, син җебегән, ди. Тургайны ул гел

интектереп, эткәләп-төрткәләп кенә тора. Шуның аркасында әйбәт кенә барганда

йә урындыкны аудара, йә өстәл почмагын эләктерә, йә чынаягындагы чәен түгә,

берәр нәрсәне төшереп вата. Тимер-томыр белән уйный башласа, кулын бәрмичә,

канатмыйча калмый, тезләрендәге яраларын да санап бетермәле түгел. Сине җенең

кабаландыра, сабыррак бул, диләр әти-әниләре. Алай ансат кына сабыр булып

булса ул. Җене «булдыра алмыйсың», дип үртәгән саен, яшерен теләге көчәйгәннән-көчәя генә барды. Бүген ул һичшиксез Нух тавына менәчәк. — Кесәсенә йолдыз

кыйпылчыгы белән Сөмбел биргән канатлы ат уенчыгын салып. Тарагын алмаска

булды, югалтудан курыкты. Үзбәкстаннан кайткан Хәлил бабай күргән саен, Нух

тавына барсаң, миңа янар чәчәк алып кайт, ди. Аны тану өчен кәгазьгә төреп

үләннең үзен дә бирде. Яфраклары вак нарат энәләренә охшаган, сары чәчәкле

үсемлек ул. Хәзер чәчәкләре коелып беткәндер, диде. Тауның иң биек урынына

җитәрәк үсә, ди. Йөрәккә бик файдалы икән. Аны җыярга пакет та алды. Бабасының

да йөрәге сау түгел, аңа да бик әйбәт булыр.

Ләкин Тургайны бер нәрсә бик тә борчый. Әти-әниләренә сезгә әйтмичә андый

хәвефле җиргә бармам, дигән иде бит. Менә хәзер ничәмә-ничә көннәр нишләргә

дә белми. Әйтсәң – җибәрмәячәкләр. Ә тауга менмичә кала алмый, ул бит аның

өчен генә түгел, барлык кеше өчен кирәк. Өйдәгеләр янында үзен һәрвакыт

гаепле сизә, хәтта битләре кызыша, тирләпләр чыга. Малайлар белән уйнаганда

онытылып торса да үзе генә калуга, шул яшерен нияте кузгала, йокларга яткач та,

иртән уянгач та тауга менүне һәм биргән антын уйлап, бик озак борчылып ята.

Баш вата торгач, серен Мансурга чишәргә булды.

Бүген иртүк аларга барып, барысын да сөйләп бирде. Беркемгә дә, хәтта

малайларга да аның кая киткәнен әйтмәскә кушты. Төштән соң сәгать өчләрдә

кайтып җитмәсәм, әниләргә барып әйтерсең, диде. Мансур башын кашый-кашый

сорап куйды:

– Нишләп баштук әйтмәдең, дисәләр?

– Онытканмын, диярсең.

Ул капкадан чыккач шактый басып торды, аннары урам уртасыннан башын

аска игән килеш акрын гына атлады. Нишләптер өйдәгеләрнең берәрсенең арттан

чыгып кычкыруын, туктатуын көтте. Сабантуй булган җирне үткәнче, артына

борылып карый-карый, берәрсенең дәшүен көтеп атлады ул. Аннары адымнарын

кызулатты, атлар чабып килгән юлга чыккач, бар көченә йөгерергә тотынды. Хәзер

ул берәрсе арттан килеп туктата күрмәсен дип йөгерде.

Зәңгәр күктә ак сарык йоны төсле өем-өем болытлар йөзә. Җил дә арттан этеп

кенә бара. Нишләптер кичә кич әнисенең «И минем хыялыем!» дигән сүзләре исенә

төште. Тургай Нух тавына ничегрәк менәргә дип баш ватып ятканда, әнисе килде дә:

– Улым, ни уйлыйсың маңгайларыңны җыерып? – диде.

– Уйламыйм, – дип Тургай әнисенең муеныннан кочаклап алды. Әнисе шундый

җылы иде, аңардан сөт, коймак, ипи исләре килде, йомшак чәчләре беләкләрен

рәхәт итеп кытыклады.

– Әнием, синнән җан исе килә!

– Ни дидең, улым, кабатла әле? – диде әнисе.

– Синнән җан исе килә, – диде Тургай.

– Җанның исе булмый, җылысы гына була.

Тургай күзләрен кысып көлеп җибәрде һәм:

– Җан кайда соң ул? – дип сорады.

– Кешенең эчендә. Җан тәнне җылыта, тере итеп тота.

– Әнием, миңа синең яныңда шундый рәхәт, – диде ул пышылдап. – Син бөтен

кешенең дә әнисе булсаң, аларга да рәхәт булыр иде, әйеме?

– И, минем хыялыем! – диде әнисе аның битләреннән, колакларыннан үбеп.

Әнисе исенә төшкәч, Тургайга тагын кыен булып китте. Тауга барасын аңа да

әйтә алмады шул. Теге чакта сүз кузгаткач, әтисе мазут исе килеп торган йодрыгын

бер генә селкеде борын төбендә. Ә аның шундый көчле буласы, тизрәк үсәсе килә.

Ул үссәме? Ул үссә, әллә ниләр эшләр иде. Бөтенесен шаккатырыр иде. Малайларны

гына түгел, олыларны да ияртер иде. Шүкәне дә тыяр иде. Шәмседоха әбигә, үзбәк

бабайга өй салдырыр иде. Госман абзыйның күзен дәвалатыр иде. Хансарайны да

истән чыгармас иде.

... Зәңгәрсу томан артыннан серле булып күренгән Нух маңгае аңа якынайган

саен яктыра, ә тау текәләнә бара. Юл бөтенләй бетте. Тургай, эреле-ваклы

ташлардан торган киртле урынга җиткәч, туктап хәл алырга булды. Кесәсендәге

әйберләрен барлады, йолдыз кыйпылчыгын алып, Нух маңгаена карады һәм

кыйпылчык сыры белән маңгай сырының төп-төгәл туры килүен күрде. Бу аны

гаҗәпләндерде дә, шатлык та өстәде. Тургай тагын да дәртләнебрәк югарыга

омтылды. Тау шулкадәр текәләнде, хәзер иелеп, ташларга таяна-таяна атларга,

кайбер урыннарда үрмәләргә туры килде. Аяк астыннан ташлар кубып тәгәрәп

киткәндә, тезләре дә бәрелде, сыдырылды, канады. Югарыда зәңгәр күк йөзе, ак

болытлар һәм Нух маңгае. Тауның ике ягыннан сузылган урман да аста калды. Ул

әледән-әле туктап ял итә, тау-таш арасында үскән чәчәкләр өстендә очучы бал

кортлары, шөпшәләр гөжләвен, чикерткәләр черләвен тыңлый. Аның аяк астында

кырмыскалар йөгерешә, мәтрүшкә сабагыннан үрмәләп менгән камка Тургайның

иягенә тия язып очып китә. Күпме чебен-черки, кигәвен, Тургай аларны әрем

сабагы белән куып кына тора. Сары бөгәлҗәннәрдән дә кызыгы юк. Алар биткә

тия язып бер урында безелдәп торалар. «Ни кирәк?» ди Тургай көлеп. Китмиләр,

безелдәүләрен дәвам итәләр.

Тургай артына борылып, аска карыйсы килсә дә, тыелды. Баш әйләнмәсен

өчен алар малайлар белән тирәк, өянке кебек биек агачларга менгәндә дә аска

карамыйлар. Аска карасаң, куркуың бар. Ул кузгалды.

Киртләнеп торган тагын бер урынны узгач, Нух маңгае аның каршында бөтен

зурлыгы белән ачылды. Аларның чана шуа торган ындыр тавы кадәр бар икән бу!

Авылдан караганда, кеше башы кебек кенә күренә үзе. Әле аңа менеп җитәргә тагын

ике өй биеклеге ара бар. Тирә-юне гел ташлардан гына тора. Тургай чиләк зурлыгы

бер түгәрәк ташка баскан иде, таш урыныннан кубып, сикерә-сикерә аска тәгәрәде.

Аның коты очты. Яңадан һәр ташны селкетеп карамыйча аягын да басмады, кулы

белән дә таянмады. Тагын ике генә, өч кенә талпынса, Нух маңгае янына менеп

җитәчәк. Ул бүген Тургайны куркытмады, аңа күптәнге танышына караган кебек

карады. Тагын берничә омтылуга, Нух маңгаеның янына ук килеп җитте. Сул ягында

өстәл өсте кадәр генә тигез урын бар икән. Ташлары да ваграк, араларыннан мүк

төсле кыска үлән дә чыккан. Тургай шунда үрмәләп менде. Ул шабыр тиргә баткан

иде. Күлмәген салып, итәк очы белән тезенең канаган урынын сөртте. Ташларга кан

тисә, Нухның яратмавы мөмкин ич. Аннары күлмәген читкәрәк куеп, җил очырып

алып китмәсен өчен, көлчә шикелле юка таш белән бастырды. Аягүрә торырга

курыкты. Тезләнеп ике кулына таянган килеш курка-курка гына Нух маңгаена

карагач, тыны кысылып куйды. Менә ул күпме гомерләр аның котын да алып, үзенә

чакырып та торган серле зат. Үзе түгәрәк, үзе саргылт көрән төстә, үзе ялтырый.

Җил болытларны куып китереп, Нухның маңгаен яңгыр тамчылары белән юып

тора, дип сөйли авыл халкы. Шулайдыр, болай ялтырап тормас иде. Аның тирәсендә

болытларның куерганын Тургайның үзенең дә күп мәртәбәләр күргәне бар.

Күз урыны да бар бугай моның. Тургай йөзен якынрак китереп карады.

Маңгайның таш-туфрактан чыгып торган мүкле җиреннән өстәрәк бар шул! Ике

түгәрәк урын батынкыланып, каралыбрак тора. Уң яктагысында тары ярмасы

кадәр генә ярык та бар. Ярыкта сәйләндәй су тамчысы ялтырый, тик ул агып

чыгарга өлгерми, ташка дым булып җәелә. Шуңа күрә түгәрәкнең бусы тегесеннән

караңгырак күренә. Кинәт ниндидер моң ишетелеп киткәндәй булды. Ул тын

алудан туктады. Тагын, тагын, тагын... Әйтерсең лә күктән калай таз төбенә

өч олы тамчы тамды... Аннары ул сизелер-сизелмәс кенә өзек-өзек көй булып

колакларны иркәләп үтте. Әллә җилме бу? Ләкин көй маңгай ягыннан килә иде.

Тургай маңгайның кул сузымы җитәрлек төшендә чәй калагы сыярлык кына

түгәрәк тишек күреп алды. Әллә шуннан чыга иде инде ул моң? Кинәт ул Нух

маңгаена акрын гына шуышып менеп килүче бер сары еланны күреп алды һәм

ирексездән артка чигенде. Елан теге тишеккә шуып кереп тә китте һәм баягы

моң да туктады. Тургай үзенең курыкмавына аптырады. Кулларына, аякларына

ниндидер көч иңүен сизде. «Менә мин тау башында!» – дип кычкырасы килде аның.

Ул акрын гына тора башлады. Тезләрен кузгатып аягүрә басуга, каршысындагы

күренештән башы әйләнеп китте. Ах, бу нинди сихри манзара?! Әллә ул күкнең

җиденче катындамы?! Ничек еракта, аста калган бөтенесе! Ул ничек шушы кадәр

югары күтәрелгән?! Ык елгасы әбисенең тезләренә салган зәңгәр чәчүргече төсле

нечкә генә булып шәйләнә. Гөлбакча да әллә кайда ук, өйләр дә бәләкәйләнгән.

Әрәмәләр, урманнар, үзәнлекләр, юллар, иген басулары, сыер-сарык көтүләре –

барысы да аста, әллә кайда еракта... Офыкка тия язып утырган әллә ничә авыл

күренә, күк белән тоташкан таулар, урманнар шәйләнә. Монда менеп күрмәсә,

Тургай аларның барлыгын да белми иде. Офыклар әйләнә-әйләнә сабантуй

мәйданы шикелле түгәрәк ясыйлар икән. Шул түгәрәккә кергән бөтен нәрсә аның

аяк астында җәйрәп ята! Алар каршында ул берүзе! Гәүдәсе шундый җиңеләйде.

Нәрсәдән икән? Әллә инде шушы җәйрәп яткан күренеш әнисе кебек аны үз

кочагына алдымы? Болын-кырлар өстенә җәелгән әнә теге сыек зәңгәрсу томан

аның гәүдәсенең авырлыгы түгелме икән? Шактый көчле искән җил дә ничектер

тынып калган. Тургай җилгә каршы тырышып басудан арыган балтырларына

ял бирде, аякларын рәхәт итеп йомшатты. Әмма һич көтмәгәндә җил арттан

шундый итеп этте, чак кына йөзтүбән аска егылмыйча калды. Аны ниндидер

йомшак канат күкрәк турына кагылып, аварга ирек бирмәде кебек. Тургай үзе дә

сизмәстән Нух маңгаена уң кулы белән таянды. Ул мичтән алган таба кебек кайнар

иде! Тургай аның кайнарлыгын тойгач, куркуыннан кулын шундук тартып алды.

Аның Нух маңгае янына менүенә җилнең ярсуы түгелме икән бу? Арттан этеп,

алдан егылдыртмый калучының да җил булуы бар. Нухтан шөлли бит инде ул.

Тургай менә хәзер генә бер нәрсәгә гаҗәпләнде: ул үсте! Ул гәүдәсенең биегәйгәнен

сизеп тора. Күпме нәрсәләрнең барлыгын шушыннан карап кына белде. Ул үзен дә

аларга күрсәтә. Монда менү кирәк булган. Бусында сүзендә тора алмады. Тургай

биргән антын яңадан беркайчан да бозмаячак. Их, шушы җирләрнең бөтенесен

дә көн саен күреп торсаң! Аларның чите кайда икән? Бик еракта тагын бер тау

шәйләнә. Аның янәшәсендә икенчесе, аннары урманнар. Бөтенесе күк белән

тоташкан. Җирнең чите анда гына түгеллеген белә ул. Сабира апалар шәһәренә

озын көн буе бардылар. Машина юлы Нух тавыннан да биегрәк җиргә килеп

чыккач, Тургай куркуыннан кычкырып җибәрде. Аста, әллә кайда ук урманнар,

күлләр. Машина алга таба мәтәлчек атып китмәсен дип курыкты ул. Чокырның

төбенә төшеп җитүгә, анда болытларга тиеп торган тау күренде. Анысына менеп

җиткәч, тагын төшеп киттеләр. Көне буе шулай бардылар. Әнисе: «Ничек монда

юл салдылар икән?» – дип сорагач, әтисе: «Әле сез Кавказ тауларын күрсәгез,

алар белән чагыштырганда, Урал таулары бер көрәк балчык өеме генә», – диде.

Әле Кавказы да бар икән. Үзбәктән кайткан Хәлил бабай андагы ком чүлләренең

очы-кырые юк, ди. Кошлар ел саен бик-бик еракка – җылы якларга очып китәләр.

Торналарның очып киткәнен ул былтыр әтисе белән карап торды. Телевизордан

әллә нинди шәһәрләрне, пароходлар йөзә торган диңгезләрне күрсәтәләр. Ә чите

кайда икән соң? Җирнең бер төшендә бөтенесе дә бетәдер бит инде. Яр кебек

булып тора микән? Кеше-мазар, мал-туар төшмәскә койма коеп куйганнардыр.

Әгәр кулыннан килсә, Тургай бөтенесен үзләренең авылы тирәсенә җыяр

иде. Сабира апалары, Рәсүл җизниләр, Камбәр, Аяз абыйлары да читтә тилмереп

йөрмәс иде, кошларга да әллә кайларга очасы булмас иде. Шушы уйлардан аның

бөтен тәненә җылылык йөгерде. Әллә тауның җаны җылыта – белмәссең. Ул үзе

дә сизмәстән кулларын өскә күтәрде һәм кычкырып җибәрде:

– Һи-һи-һи-и-и! Һи-һи-һи-и-и!

Тавышы күкрәгеннән гел өзелмичә ургылып чыкты. Ниндидер көч аны җырга

әйләндерде:

Саумысез, болыннар, басулар,

Урманнар, елгалар, күлләрем!

Каршыма килдегез, көлдегез,

Булдыгыз күңелем гөлләре!

Алар аның җырын аңладылар. Шулай булмаса, тагын да яктырыбрак, якынаебрак

китмәсләр иде. Тургай, колачын җәеп, аларның җавабын көтте, ишетергә теләде,

ләкин бу мөмкин түгел иде. Ә җыры язгы тургай сайравы кебек һавада тирбәлде:

Кайда соң бу, кайда соң бу

Гүзәл җирләрнең чите?

Ак болытларга утырып,

Уйларым шунда китте...

Тургайның тавышы үзенеке түгел, ул бая югарыдан өч мәртәбә яңгыраган

моңның әллә нинди рәвешләргә кереп көчәюе, җәелүе иде. Аның тавышы еракларга

очты, үзәннәр, авыллар өстеннән йөгереп, ерак офыкларга барып бәрелде, аннары

кире кайтып, Нухның алдына ауды... Тургай, шатлыгын тыя алмыйча, әле дөнья

яңгыратып көлде, әле җырлады...

Шушы җырларын Нух маңгае астындагы чишмәгә төшеп кабатларга, аннары

күкрәгендә саклап авылга алып кайтырга кирәк иде. Ул күлмәген киде, тагын бер

мәртәбә Нухка, аның күз урыннарына карап торды, аннары төшәргә кузгалды.

Ул канатларда талпынгандай җиңеллек һәм җитезлек белән бер ташка уң аягы

белән басты, икенчесенә басыйм дип сулын күтәрүгә, шул таш янына түгәрәкләп

ясалган кечкенә оя, анда яшькелт күкәйләр күрде. Аларга басмас өчен, ерактагы

ташка сикерде, таш умырылып очты. Тургай тигезлеген саклый алмыйча барып

төште һәм аска тәгәрәде. Тәгәрәве һаман кызулый барганда, ул нәрсәгәдер бәрелеп

туктап калды. Күтәрелеп караса, әтисенең сырмасы кадәр генә калку җиргә килеп

төртелгән икән. Аның өстен куе яшел үлән каплаган. Ташка бәрелеп авырткан

кабыргаларын, беләкләрен сыпыргалап торганда, ул бу үләнне танып алды. Хәлил

бабай җыярга кушкан янар чәчәк ич бу! Тикшереп карау өчен, ул төреп биргән

үсемлек белән чагыштырды. Нәкъ үзе шул. Янар чәчәкне җыярга пакетын алыйм

дип кулын кесәсенә тыкса, канатлы аты юк! Тәгәрәгәндә төшеп калган инде ул

болай булгач. Тургай үзенең төшкән җирен әллә ничә мәртәбә менеп карады,

уенчыкны таба алмагач, кәефе кырылды. Пакетына янар чәчәк җыйнап, чишмә

янына төште. Чишмә өстәл-өстәл ташлар арасыннан ага, суының эзен ямь-яшел

үлән каплаган. Ике ягында берничә тәбәнәк юкә үсә. Алар алтын төсле чәчәкләргә

чумып утыралар. Яннарына килерлек түгел, бал кортлары сырып алган, гөжләү

тавышлары кайчакта кош сайрауларын да каплап китә. Чишмәдән өстәрәк тә ике

юкә үсеп утыра. Бу юкәләрнең кәүсәләрендә зур ярыклар бар, шул ярыкларга бал

кортлары оялаган, диләр. Имеш тә шуларның балы агач тамырларыннан чишмәгә

дә төшә. Аны баллы чишмә дип йөрткәннәрен белә Тургай. Тамагы да кипкән иде,

иелеп куш учлап су эчте. Бернинди дә бал тәме килмәде. Ул шундый салкын иде,

маңгаена кадәр бәрде салкыны. Чыккан урынында ком бөртекләре, төрле төстәге

вак ташлар рәшә кебек дерелдәп күренә. Бераз китүгә, чишмә җир астына кереп

югала икән. Аска кадәр төшсә ни булган? Әле генә чыккан югыйсә, нигә инде кабат

җир астына төшеп китәргә? Шунда тагын аны гаҗәпләндергән хәл булды. Чишмә

янындагы таш астыннан акрын гына шуышып сары елан килеп чыкты. Өстәге

еланга охшаган, әллә шулмы? Елан телен энә очы кебек туктаусыз чыгара-чыгара

аңа карап торды да, чишмәнең дымлы җиреннән шуып әйләнгәч, кабат таш астына

кереп югалды. Тургай әз генә дә куркып карамады. Элек булса, куркыр иде. Әтисе

дә, бабасы да малай кеше бернидән дә курыкмаска, көчле булырга тиеш, диләр.

Менә ул бүген курыкмады бит. Нух янына менүе аркасында инде бу. Сүзеңдә

тормадың дип битәрләсәләр.

Чишмәнең шушы кадәр биеккә күтәрелеп чыгуы гаҗәп иде. Нух маңгаеннан ук

урап төшә бит. Тауның эче тулы су микәнни? Суы булгач, бәлкем анда балыклар

да бардыр? Әгәр бу олы ташларның берәрсен кубарып алсаң, суы агып бетеп, тау

ишелер идеме икән? Тау башына кадәр күтәрелерлек юл булгач, җир ничә катлам

икән соң? Күкнең җиде кат икәне билгеле. Җир эчендә әбисе тәмуг та бар ди бит әле.

Гөнаһлы кешеләрне шул тәмуг утында яндыралар, ди. Бер үк җирнең эчендә уты

да, суы да, еланы да. Ә тышында ниләр генә юк! Күк тулы йолдыз. Әллә берсенең

дә чиге юкмы соң боларның? Күктә оҗмах та бар, ди әбисе. Анда шундый рәхәт,

ди. Кешеләр тәмле-тәмле ризыклар ашап, уйнап-көлеп кенә йөриләр, уйнарга әллә

нинди матур уенчыклары күп, ди. Карт кешеләр, авырулар бөтенләй юк, бөтенесе

яшь, берсеннән-берсе матур, ди.

Тургай бик озак уйланып утырды боларны. Күпме генә уйласа да, очына чыга

алмады. Бер генә сорауга да җавап юк иде. Ул җавапларны табу өчен, тагын бераз

үсәргә кирәктер ахрысы...

Ул кайтырга кузгалды.

 

 

Сары елан биргән көч

Ул инде тауның астына төшеп җитә язган иде. Сөйләшкән тавышлар ишетеп,

туктап калды. Юл буендагы агачлыктан Рөстәм, Зөлфәт, Риф, Мансур, Фаил чыгып

килә иде. Ул аларга каршы йөгерде.

– Һи-һи-һи-и-и!

Иптәшләре аны авызларын ерып каршы алдылар.

– Кая барасыз?

– Синең янга, – диде Рөстәм.

Тургай Мансурга шикле караш ташлап алды.

– Кем әйтте минем монда икәнне?

– Мансур, – диештеләр малайлар.

– Ник әйттең? – диде Тургай аның каршына килеп.

– Ул бит үзе, – дип эһ-эһ килде Мансур.

– Кем үзе?

– Син әйтмәскә кушкан әйбер... Гел эчтән этә, күргән бер кешегә сөйлисе килә...

Эһ... Түзә алмагач, барып әниләреңә әйтим дип урамга чыкканда, болар килде...

Эһ... Сине сорыйлар...

– Әйттеңме?

– Әйтмәде! – дип сузды Зөлфәт. Бәйләнгән ике бармагын авызына китереп,

капмыйча кире төшергәннән соң өстәп куйды: – Кайда икәнеңне белмим, диде.

– Аның хәтле тешләк, – дип өстәде Фаил.

Мансур көлә-көлә аның иңбашын тешләп алды.

– Менә шушылай була ул тешләк!

Фаил аны этеп җибәрде.

– Тешең белән күлмәкне ертсаң, әтигә әйтеп артыңны пешерттерермен!

– Синең әтиеңне минем әти чеметеп кенә ыргыта бит! – диде Мансур.

– Ыргытты ди ыргытмаган!

– Ыргыта шул. Минем әти фермада эшли, аның куллары сөялләнеп беткән,

мускуллары – во! Ә синең әтиең товар сата. Аның бүксәсе олы, мускулы бәләкәй.

– Ярар, зурлар кебек үртәшеп тормагыз әле! – дип туктатты аларны Тургай.

Дөресен генә әйткәндә, Мансурның серне чишүенә ул шат иде. Берүзең

кайтканчы бергә-бергә күңелле була бит ул.

– Йә, менеп җитә алдыңмы? – диде Мансур, сүз саен нык эһелдәп.

Малайлар колакларын торгызып аңа төбәлделәр. Ул юри дәшми торды.

– Тизрәк әйт инде! – дигән соравы белән Рөстәм, күзлекләрен елтыратып, сукыр

чебен шикелле аның күзенә керде.

Фаилнең йөзенә канәгатьсезлек билгеләре чыкты:

– Менә алмадыңмыни?

Кысталган кебек сикергәләүче Зөлфәт туктаусыз бер сүзне кабатлады:

– Әйт! Әйт! Әйт инде!

Тургай бөтен гәүдәсе белән тауга борылды һәм кулын Нухка таба сузды.

Малайлар аның кулына төбәлделәр. Күзләре дә, авызлары да ачылган килеш

йомылмыйча калды, тын алудан туктадылар. Ул әллә нинди куркыныч калын

тавыш белән:

– Мин шушы кулым белән Нух маңгаен ярты сәгать сыпырып тордым! – диде.

Малайларның эченнән ниндидер ахылдау ишетелде.

– Алдыйсың! – диде Мансур.

– Булмас! – диде Зөлфәт.

– Беләбез без сине! – диде Фаил.

– Ефыртасың ефырткыч! – диде Риф.

Малайлар авызларыннан ни ычкынганын да чамалый алмас хәлгә төшеп

шаулаштылар. Чөнки бу ышана торган хәл түгел иде. Авылда бер генә кешенең

дә анда менгәнлеге турында сөйләгәннәре юк. Бу – сабантуйда җиңү генә түгел,

Тургайның үзен бөтен авылдан өстен итеп күрсәтүе иде. Моңа ышанасы да килми,

ышанасы да килә, шул ук вакытта бу көнләштерә дә, ачуны да китерә иде.

– Әле сез ышанмыйсызмыни?! – диде Тургай, күтәргән кулын төшереп. – Алайса

тапшыру бетте, каналны күчерәбез!

Ул, авылга таба шарт борылып, юлдан кызу-кызу атлап китте. Малайлар аны

бөтенесе төрле яклап килеп тоттылар.

– Ышанабыз, ышанабыз, сөйлә генә! – диештеләр ялварып.

Сөйләүдән болай да көч-хәл белән генә тыелып торган Тургай тегеләрне юри

үртәде. Йөзенә канәгатьсезлек билгеләре чыгарып, авырыксынып кына туктаган

булды, уйга баткан кыяфәттә һавадагы болытларга карап торды. Бер үк вакытта

әбисе дога укыгандагы кебек итеп, авыз эченнән «Лә иләһә илләллаһ» дигән

сүзләрне кабатлады, ике мәртәбә башын иеп куйды. Малайлар, аның һәр хәрәкәтен

йотып, Нух маңгае янындагы таш багана шикелле тораташ каттылар. Өсләрендә

очып йөргән чебен-черкине куу да онытылды.

– Мин Нухның каршына бастым да: «Исәнме, Нух бабай», — дидем. Син

чакырдың – мин килдем, дидем. – Тургай сүзен бүлеп уйланып торды. – Нух

селкенеп тә карамады. Сез ул маңгайның олылыгын күрсәгез! Астан караганда,

аның яртысын урман каплап тора бит. Ул безнең ындыр тавыннан да олырак.

– Ай-яй-яй! – диеште малайлар.

– Шуннан соң мин беләсезме нишләдем?

– Нишләдең?

– Әйт инде тизрәк: нишләдең?!

– «Әллә син авырыйсыңмы?» дип менә шушы кулымны аның маңгаена китереп

салдым! – Тургай малайларның һәрберсенең йөзен карап чыкты. Берсенең дә рәте

калмаган, күзләре урыныннан купкан, борын тишекләре киңәйгән. Ул дәвам итте:

– Аның маңгае ут кебек кайнар иде. Кулым пешеп маңгаена ябышканчы алып кына

калдым. Аннары гел сыпырып тордым. Кулым менә әле хәзер дә кызарып тора.

Ул кулын малайларга сузды, тегеләр учын капшый-капшый карадылар. Учы

ташларга тотынып менә торгач, пешкән төсле булып кызарган, сыдырылган иде.

Малайлар аның һаман сөйләвен сорадылар. Тургай сүзен дәвам итте:

– Нух дәшмәсә дә, кешенең уен белә, диләр бит. «Син миңа көч бир, мине үстер»,

дидем. Шунда зәһәр итеп сызгырган тавышка борылып карасам, бер нәмә шуышып

минем өскә килә. – Тургай шушында туктарга кирәген чамалады.

– Йә инде, йә? Туктама, сөйлә! – дип өзгәләнде малайлар.

– Карасам – сап-сары елан! Башы сарык башы кадәр! Озынлыгы... озынлыгы...

безнең турдан Фаилләр турына кадәр бар.

– Әнәче! Уһу-у-у! – дип гаҗәпләнде малайлар.

– Телен авызыннан менә болай итеп туктаусыз чыгара! – Тургай телен еш-еш чыгарып күрсәтте. – Елан акрын гына Нухның маңгаена шуышып менде.

Күзләренең куркынычлыгы! Гәүдәсе балык төсле, үзе чуп-чуар. Шул чак маңгайның

бер ягында йомры тишек күреп алдым. Елан шунда керде дә китте. Бу – Нухны

саклаучы елан икән. Соңыннан белдем. Нух миңа шунда беренче ярдәмен күрсәтте.

– Нинди ярдәм? – дип сорады Фаил.

– Хәлил бабайга үлән җыясым бар иде. Аның әйләнә-тирәсе гел таш кына.

Шунда артыма борылып карасам, таш арасыннан җир чыккан, ул җирдә шул үлән.

Менә пакет тулганчы җыйдым.

Малайлар пакетны кулдан кулга йөрттеләр, үләнен тотып та, иснәп тә

карадылар.

– Еланнан курыкмадыңмы? – дип сорады Зөлфәт, шикле карашын төбәп.

– Курыкмассың сиңа! – диде Тургай. – Маңгай астындагы чишмәгә төшкәч,

шундагы таш астыннан тагын килеп чыкты. Чыкты да, «тизрәк тай моннан!» ди.

– Кеше сыман сөйләшәмени? – дип сорады Рөстәм.

– Әйе. «Р» дип кенә әйтә алмый.

– Шуның арттырганына ышанып тормагыз инде! – диде Фаил үпкәләгән

тавыш белән.

Тургай бөтен җирне яңгыратып көлеп җибәрде.

– Кеше сыман сөйләшми инде! – диде ул.– Телен менә болай итеп авызыннан

чыгара да кертә, чыгара да кертә. Шуннан аңладым «тай моннан» дигәнен. »Көч

бир, шуннан соң китәрмен», дидем. Бу миңа шуышып килде дә аяктан өскә таба

уралырга тотынды. Чагып үтерә хәзер, дип котым алынды. Аякны урагач, качып

та булмый. Урала-урала менде дә башка ниндидер салкын әйбер тамызды. Менә

шушы төшкә. – Тургай кулы белән баш түбәсен тотып күрсәтте. – Елан төшеп

киткәч, кулны тигереп караган идем, тамызган урында бармак сыярлык тишек.

Нух маңгаендагы тишек төсле.

– Күренми бит! – дип кычкырды Рөстәм үрелеп карап.

Тургай аны ишетмәмешкә салынып сүзен дәвам итте:

– Бер яфракны чишмә суында чайкап бөтердем дә, бөке итеп тыктым теге

тишеккә.

– Кайда соң ул? – дип малайлар аның баш түбәсен тотып-тотып карадылар. – Юк бит!

– Мин үзем дә шаккаттым, – диде Тургай. – Тауның астына җиткәндә тотып

карасам, эзе дә калмаган. Еланның сихере инде бу. Көчем дә артты.

Малайлар ышанырга да, ышанмаска да белмичә торганда, Тургай сызгыра-сызгыра кайту ягына атлады...

– Тагын сөйлә инде, – дип ялындылар малайлар

– Тагынмы? Аннары чыпчык хәтле кигәвеннәр сырып алды. Әнә тезләрне

күрәсезме? Умырып-умырып тешлиләр. Ярый астан каен ботагы тотып менгән

идем. Шуның белән куып таратмасам, үтерәләр иде. Әле чишмәне әйтергә онытып

торам икән бит. Чишмәнең суы шыр бал. Кушучлап туйганчы эчтем. Оҗмахтагы

чишмәләр дә ширбәт була ди бит. Бервакыт авызымны бал кортлары сырып

алмасынмы?! Авызга кергән берен төкереп ташлыйм, иреннәрдән кул белән

сыпырып төшерәм менә шушылай итеп. Ярый берсе дә чакмады, Нух чакмаска

кушкандыр, безнең кортлар булса, иреннәр хәзер ияккә кадәр асылынып төшә

иде шешеп.

 

 

Кояшлы җыр

Тургай иң кирәклесен сөйләмичә калдырган кебек тоелды. Шуңа күрә:

– Мин анда җырладым да бит әле, – диде.

– Ничек җырладың?

– Нух маңгае кырына баскан идем. Шунда җырлыйсым килде. Ике кулымны

һавага күтәрдем дә җырлап җибәрдем:

Саумысез, болыннар, басулар,

Урманнар, елгалар, күлләрем!

Каршыма килдегез, көлдегез,

Булдыгыз күңелем гөлләре!

Тургай сүзләрен хәтерләсә дә, теге көйне оныткан иде. Бусы әллә нинди

бормалы-бормалы көй иде. Бу көйдә Нух янында җырлаган көй дә бар, яңа моңнар

да кушылган иде.

Тургайның җырлавын малайларның беренче ишетүе иде. Алар сихерләнгәндәй

телсез-өнсез булып калдылар, Тургайга әллә нинди әүлиягә караган сыман карап

тордылар. Иптәшләре аның көченә тәмам ышандылар. Мондый җырны көчсез

кеше җырлый алмый, аңардан таралган дулкын һәркайсын бөтереп алган иде.

Малайларның күңелендә тыелгысыз булып бер сорау уянды һәм аны Фаил телен

көчкә әйләндереп әйтеп бирде:

– Тургай... Тургай... Син бу җырны каян откан идең?

– Отмадым, – диде Тургай һәм күкрәген шапылдатып күрсәтте: – Менә моннан

кояш белән чыкты.

– Ни сөйлисең? – диде Мансур. – Кояш бит ул күктә.

– Күктә генә түгел шул! Аның күбесе бездә! – диде Тургай, малайларны тагын

да ныграк аптыратып. – Кич яткач, керфек араларыгыздан кереп, кояшның бергә

йоклаганын сизмисез әллә?

– Юкны сөйләмә, кич кояш байый, – диде Фаил.

– Кояш ничек баесын, – диде Тургай аны үртәп. – Синең әтиең сыман әйбер

сатып йөрсә, баер иде дә. Кояш ул безнең белән йоклый.

– Ул бит басу артына төшеп китә, – диде Рөстәм.

– Анысы аның гәүдәсе генә. Җаны безгә керә.

– Ни соң ул җан? – дип сорады Риф.

– Тәннең җылысы. Нуры кая төшә – шунда җан калдыра.

Тургай кызу-кызу атлап кызгылт тукранбашларның, зәңгәр, сары, ак, алсу

чәчәкләрнең иң куе булып үскән җиренә килде. Малайлар аңардан бер тотам да

калмадылар.

– Менә болар үзләре дә бәләкәй кояшлар, – диде Тургай, ике кулы белән

чәчәкләрне сыпырып. – Кояш аларга да кереп ята сиздерми генә. Агачларга,

бөҗәкләргә, кошларга, җәнлекләргә дә кереп ята. Иртән әтәчләр кычкырып,

җилләр исеп уяткач, сиздермичә генә китеп, теге түгәрәк гәүдәсенә кайта...

Малайлар аны аңларга тырышып бик зур игътибар белән тыңладылар. Аларның

үзләренең дә Тургай кебек җырлыйсы килә иде. Шуңа күрә ялынырга тотындылар:

– Әйдә, безне дә өйрәт инде!

– Өйрәтәм, – диде Тургай шатланып.– Кулларыгызны югары күтәреп, миңа

иярегез. Күзләрегезне безнең каршыдагы чәчәкләргә, агачларга, болыннарга,

басуларга, авылларга төбәп дәшегез:

Саумысез, болыннар, басулар,

Урманнар, елгалар, күлләрем!

Барысы да җырның шушы өлешен туктаусыз кабатладылар. Алар сихерләнделәр,

аларга чиксез рәхәт иде. Күзләре очкынланды, битләре алланды, сулышлары

киңәйде. Бусын өйрәнеп бетергәч, Тургай дәвамын сузды:

Малайлар өчен шушы җырдан башка нәрсә калмады. Гүя аларның пакъ

күңелләренә җырлап торучы табигать үзенең бөтен бизәкләре, төсләре, исләре

белән язгы ташкын булып кереп тулды. Берни уйларга да, тырышырга да кирәкми,

шул ташкынга иярергә генә кирәк иде...

Әз генә эчтәрәк алтын чәчәкләргә күмелеп, ялгыз юкә үсеп утыра иде. Рөстәм

чум-чум атлап, сикергәли-сикергәли шул юкәгә таба китте. Бөтенесе дәррәү аның

артыннан атладылар, аңа ияреп, юкә тирәсендә әйләнергә керештеләр. Барысы да

әле генә өйрәнгән җырны җырлый, барысы да көлә, сикергәли. Алар белән бергә

зәңгәр күк гөмбәзе, андагы өем-өем ак болытлар да әйләнә.

– Әнә кояш та безгә иярә, әле бер яктан, әле икенче яктан карый! – диде Тургай,

юкә чәчәкләренә сикерә-сикерә үрелеп. Чыннан да кызу-кызу әйләнгәндә, кояш

күпереп торган алтынсу юкә чәчәкләре арасыннан бер күренә, бер югала, әйтерсең

лә ул качышлы уйный иде.

Кайда соң бу, кайда соң бу

Гүзәл җирләрнең чите?

Ак болытларга утырып,

Уйларым шунда китте!..

Малайларны җыр канатлары күтәрә, алар табаннарының җиргә басканын да

тоймыйлар. Шундый рәхәт, дөнья шундый якты, моны аңлатып бетерү мөмкин

түгел иде. Алар шушы җырның өзелмәс моңы кебек — берсе икенчесенең дәвамы,

аларны аерып алу мөмкин түгел иде. Аларга бу дөнья тулаем буйсынган, бу җир,

бу күк йөзе, бу кояш аларныкы, аларга башка берни дә кирәкми иде. Алар кеше

гомерендә бик аз гына була торган бәхетле мизгелләрнең иң татлысын кичерәләр

иде. Аларның гөнаһсыз сабыйлыктан балачакка атлаган мәлдәге иң гүзәл көне иде.

Бу көн аларның күңелләрен һәрчак җылытачак, хәтерләреннән мәңге җуелмаячак

нурлы көн иде.

 

Беренче көн

Тургай йокларга ятар алдыннан уку әсбапларын тагын бер мәртәбә карап

утырды. Китапларның рәсемнәре шундый матур, исләре тәмле. Дәфтәрләр,

төсле карандашлар, ручкалар, кечкенә тартмада буяулар, бозгыч белән линейка...

Аларны сумкасына салып, утны сүндереп яткач та, бөтенесе күз алдында биеште,

кыштырдаган, шылтыраган тавышлары колагын иркәләде. Их, тизрәк укырга-язарга өйрәнергә дә, әллә ниләр белергә иде! Әле төн бар, кояш кайчан чыгар да,

кайчан мәктәпкә барырлар, кайчан иптәш малайлар белән очрашырлар. Йокысы

һаман килми. Ул шулай качып йөри дә, сиздерми генә килә дә йоклата. Тургай

күзләрен йомды, әбисе өйрәткән доганы укуга, оеп киткәнен сизми дә калды.

– Улым Ислам! Тор инде...

Шулай ягымлы итеп аның әнисе генә дәшә ала. Әнисенең йомшак тавышына

иркәләнеп, кояш нурларының керфек арасыннан кереп шаяруларына изрәп ята

бирде Тургай. Тагын бер генә дәшсә, сикереп торачак ул. Әнисе иелеп колагына

ук пышылдады:

– Улым, мәктәпкә барасыңны онытмадыңмы?

Аның җылы сулышы, колак яфрагыннан бөтен тәненә таралып, аякларына кадәр

төшеп китте. Тургай күзләрен ачар-ачмас елмаеп, әнисен муеныннан кочаклады

һәм аны битеннән үбеп алды.

– И, минем җылы кояшым! – диде әнисе җыр кебек моңлы итеп.

Тургайга шундый рәхәт! Аңа әллә нинди көч иңде, йокысы качты. Сикереп

тә торды, әбисе җим салып куйган полиэтилен букчаны алып ишегалдына

чыкты. Гадәттәгечә, иң элек Акбайны ычкындырып, капкадан чыгарып җибәрде.

Тавыкларга җим салганда, Баһадирның каршына чүгәләп:

– Мин бүген мәктәпкә барам, апай! – диде, аның кикригенә кагылып алды.

Әтәч, аның сүзләрен хуплагандай, «кы-кы» килде дә «Кик-ри-и-кү-үк!» дип

кычкырып җибәрде, канатларын җилпеп куйды. Аннары Тургай абзарга керде,

бозауга ике телем ипи ашатты. Бозау аның кулын кытыршы теле белән ялый-ялый

капкага кадәр ияреп килде. Чабулап кайтып кергән Акбайга ризык салганда, әнисе

чыгып, бакчадагы иң матур чәчкәләрдән ике букет ясадылар. Юынып ашауга,

әнисе, әбисе белән бабасы кайсы күлмәк, кайсы чалбар, кайсы костюм тотып, аны

киендерергә керештеләр. Сумкасын алган иде, әнисе урынына куйдырды.

– Беренче көнне китап-дәфтәрләрсез генә барабыз, – диде ул.

Аннары әбисе белән бабасы капка төбендә кул болгап озатып калды. Тургай

йөгереп әнисен уза да, аңа йөзе белән борылып, арты белән бара башлады.

– Егылырсың, алдыңа карап бар, улым, – диде әнисе.

– Егылмыйм, сине күреп барасым килә, – диде Тургай.

Мәктәп алды халык белән тулган. Матур итеп киенгән кызлар, малайлар

арасында бәләкәйләре дә, олылары да бар. Алар килеп җитүгә, чем-кара чәчле,

ап-ак түгәрәк йөзле бер апа:

– Беренче сыйныфлар, бирегә килегез, – дип иң бәләкәйләрне бер урынга

җыйды.

Рөстәм, Фаил, Мансур, Риф белән янәшә баскач, тагын да күңелле булып китте.

Шунда ул үзләреннән ерактарак абыйсы Шүкә янында басып торган Зөлфәтне күреп

алды. Зөлфәт турсайган, каш астыннан гына карап тора. Аны яше җитмәгәнлектән

укырга алмаганнарын Тургай белә иде инде. Белмәс иде, берничә көн элек елап

аларның өенә килде. «Син алырлар дигән идең, алдагансың. Әти дә барып карады,

алмаганнар», дип авызын бүлтәйтте. Бармагыңны артык озак суырдың бит, дигән

булды Тургай ни әйтергә белмичә. Киләсе елга алырлар, бармагыңны кабат суыра

башламасаң.

Кинәт музыка яңгырады. Мәктәп алдындагы мәйданчыкка Шүрәле, Убырлы

карчык, бүре, куян, төлке, тагын әллә нинди җәнлекләр булып киенгән балалар

чыгып биергә, җырларга тотындылар. Тургай аларның: «Без дә мәктәпкә барабыз,

укыйбыз да язабыз!» дигән сүзләрен генә исендә калдырды. Тагын әллә ниләр

кыландылар, Шүрәле Убырлы карчыкны бик кызык итеп куып йөрде. Аларның

уены беткәч, район үзәгеннән килгән ап-ак чәчле, ак костюмлы абыйга сүз

бирделәр. Ул беренче сентябрь – Белем көне белән котлады, тагын бик күп нәрсәләр

сөйләде, тырышып укыгыз, диде. Аннары мәктәп директоры Илдар Каюмович

сөйли башлады. Шунда Тургайның йомшак җирен кемдер бик каты чеметеп алды.

Борылып караса – Зөлфәт! Менә-менә елап җибәрер төсле иреннәре бер җәелә, бер

җыела, күзләренә мөлдерәп яшь тулган, үзе мыш-мыш килә. Тургай аны тартып

китерде дә иңбашына кулын салды.

— Тәки алмаслар микәнни? – диде Зөлфәт, мөлдерәп торган зәңгәр күзләрен

аңа төбәп.

— Тавышланма! — дип, Тургай аның авызын каплады.

Шунда Зөлфәт аның учын баш бармагы тирәсеннән тешләп алды. Тургай

авыртудан кычкырып җибәрде, Зөлфәт юк булды. Ярый әле директор сөйләгәнгә

халык шаулатып кул чаба иде, аның кычкырып җибәргәнен ишетмәделәр. Тагын

ниндидер апалар, абыйлар сөйләде. Тургайга аларның сүзләре кызык тоелмады,

ул тезелешеп баскан малайларны, кызларны күзәтте. Бөтенесе матур итеп

киенгәннәр, олырак кызларның алкалары, муенсалары да күренә. Күбесе белән

бергә уйнаган, җәй көне су коенган, җиләк җыйган, әрәмәгә шомырт, бөрлегән,

камырлык, балан җыярга барган, кыш көне боз өстендә кәшәкә суккан, таудан

чаңгыда, чанада шуган малайларны-кызларны хәзер танымалы түгел. Чәчләре

матур булып күпереп тора, үзләре шундый җитди кыяфәт белән басып торалар.

Каникул чорында эшләгәннәренә бүләкләр дә бирделәр. Олырак укучылардан бер

төркем җырлый башлауга, теге матур апа иелеп:

– Хәзер сезне мәктәпкә кабул итү булачак. Барыгыз да минем арттан иярегез,

– диде.

Аннары бер кызның колагына нидер пышылдады да:

– Арагызда шигырь сөйләүчеләр бармы? – дип сорады.

– Әнә ул нинди шигырь кирәк – барысын да сөйли, – дип Мансур Тургайга

күрсәтте.

– Алайса Алсу сүз әйткәч, син бер шигырь сөйләрсең, яме? – диде матур апа.

– Ярар, – диде Тургай елмаеп.

Озакламый аларны чакырдылар. Барысы да мәктәп баскычыннан күтәрелеп,

шунда басып торган укытучы апаларга, абыйларга чәчәкләрен бирделәр дә бер

якка тезелеп бастылар. Алсу дигән кыз үтә нечкә тавыш белән тырышып укырбыз,

мәктәп тәртипләрен үтәрбез, дип сөйләде. Шуннан соң, хәзер беренче сыйныф

укучысы Ислам Нуруллинга сүз бирелә, диделәр. Тургай чыгып баскач, хәйран

калды. Бу кадәр халыкны аның сабантуйда гына күргәне бар иде. Бөтенесе таныш,

исемнәре белән эндәшәсе килеп китте хәтта. Эндәшмәде, сузмыйча гына бер

көлеп алган иде, бөтенесе аңа ияреп көләргә тотынды. Шигыреңне сөйлә инде,

дип пышылдады кемдер арттан.. Ул куллары белән чатый-ботый хәрәкәтләр

ясый-ясый сөйләп китте:

Чакта, чакта.

Мин яшь чакта,

Әти унөчтә,

Үзем унбиштә чакта,

Әби ишектә,

Бабай бишектә чакта,

Бардык борчакка,

Төядек корсакка,

Килеп чыкты Якуб,

Без калдык ятып.

Килеп чыкты Йосып,

Калдык буразнага посып.

Килеп чыкты Барый,

Кармалый да кармалый!

Тургай шушы урында кулларын, бармакларын кармалаган шикелле әллә ниләр

кыландырды һәм озын итеп сузып көлеп җибәрде. Аның гөлдерәп көлүе һәркемгә

кытыклагандай тәэсир итте һәм бердәм көлү дулкыны таралды.

Бөтенесе көлә-көлә шаулатып кул чапты. Районнан килгән ак чәчле абый

көлә торгач бөгелепләр төште, кесәсеннән кулъяулыгын алып, күзләрен, авызборыннарын сөртте. Тургайга бик рәхәт булып китте. Бөтенесе кашларын җыерып

интегеп торалар иде, хәзер йөзләренә елмаю җәелде. Сөйләүләр, чыгышлар беткәч,

беренче сыйныфларны мәктәпкә керергә чакырып, зур кыңгырау шалтыраттылар.

Теге матур апа аларны ияртеп мәктәп эченә алып керде. Монда салкынча икән.

Коридорлар киң, түшәмнәре шундый биек, тәрәзәләр үтә дә олы, якты. Сөйләшкән

сүзләр дә, аяк белән идәнгә баскан тавыш та әллә кая яңгырап ишетелә. Тәмле

булып буяу исе килә. Икенче катка менә торган баскычларның култыксалары

ялык-йолык килеп тора. Менә алар үзләре укыячак бүлмәгә керделәр. Укытучы

апа малайларны кызлар белән парлап утыртты. Тургай белән Фәйрүзә исемле кыз

утырды. Коңгырт чәчле бу кыз бик басынкы иде. Чана шуганда да, яз көне тау башы

ачылгач, бергәләшеп уйнаган чакларда да, инештә су коенганда да Фәйрүзәнең

көлгәнен, кычкырганын бик сирәк ишетәсең.

Матур апа өстәл артына утыргач:

– Мин сезнең сыйныф җитәкчегез булам, миңа Әлфия апа дип дәшәрсез, – диде.

Шулчак әнисенә әйтәсе сүзе исенә төшеп, Тургай торды да ишеккә таба атлады.

Укытучының:

– Кая барасың? Кире борыл әле! – дигән тавышы аны аякларына китереп суккан

кебек, туктап калырга мәҗбүр итте.

– Кая барасың? – диде аның янына килеп җиткән Әлфия апа. Аның йөзе дә,

тавышы да кырыс иде бу мизгелдә.

– Әнигә әйтәсе сүзем онытылган, – диде Тургай.

– Дәрес вакытында беркая да барырга ярамый, – диде Әлфия апа. – Кул күтәреп

миннән рөхсәт сорарга кирәк.

Тургайны ул кулыннан тотып алып килеп, урынына утыртты. Тургай бөтенләй

аптырашка калды. Мәктәптә берни эшләргә ярамый икән ич.

Әлфия апа өстәлдәге журналны ачты.

– Кемнең исем-фамилиясен әйтәм – шул «мин» дип басарга тиеш, – диде дә

укып китте:

Афзалов Рөстәм.

– Мин! – дип Рөстәм торып басты.

– Утыр, – диде Әлфия апа. – Бакыев Риф.

Риф тә нәкъ шулай басып урынына утыргач, укытучы:

– Баязитов Фаил, – дип башын күтәрүгә, Фаил акрын гына торып басты.

Ул елык-елык килеп торган кап-кара костюмнан, ак күлмәктән, куе зәңгәр

галстуктан иде. Шактый торгач кына:

– Мин,– дип куйды.

– Бүсмән, – дип өстәде Мансур.

 Әлфия апаларының кисәтүле тавышы көлүне туктатты:

– Ни дигән сүз ул Бүсмән?

– Мин ул, – диде Фаил.

Малайлар, кызлар тагын җиңелчә генә көлеп куйдылар. Укытучы апаларының

шушыны да белмәве һәм белергә тырышып төпченүе кызык иде.

– Син бит Фаил.

– Безнең кушамат шундый. Әтинеке дә, минеке дә.

Нишләптер бүлмәдә шау-шу башланды. Әлфия апалары кулындагы ручкасы

белән өстәлгә шакы-шокы бәрүгә, бөтенесе дә тынып калды.

– Ярый, утыр, Баязитов, – диде Әлфия апа. – Бер-берегезгә кушамат такмагыз,

балалар. Бу – бер-берегезне кимсетү була. Аңладыгызмы?

– Аңлавын аңладык та, Бүсмән шәбрәк, – дип куйды Риф.

– Безнең авылда дүрт Фаил бар, – диде Бүсмән басып. – Берсе — «чәй корты»

Фаил, икенчесе — кораңгыш, өченчесе – тискәре Фаил.

Аның бу сүзләренә бүлмәдәгеләр тагын көлү белән җавап бирделәр.

– Синең фамилияң ничек әле? – дип сорады Әлфия апа Тургайдан.

– Нуруллин Тургай.

– Нинди Тургай ул тагын? Нуруллин Ислам дип язылган журналга.

– Мин инде ул, апа. Кушамат Тургай минем.

– Кушамат таккач кыендыр бит?

– Кыен түгел. Мин бит тургай булып сайрый беләм.

– Сайрыйсың?!

Малайлар аның каз булып та, үрдәк, күркә, кәҗә булып кычкыруын да бер-берсен бүлдерә-бүлдерә сөйләргә керешкәннәр иде, укытучы тагын ручкасын

өстәлгә шакылдатып, аларны туктатты. Шул тынлыктан файдаланып, Тургай:

– Апа, тургай булып сайрап күрсәтимме соң? – дип сорады.

Әлфия апалары ышаныргамы-ышанмаскамы дигәндәй, көлемсерәп карап

торды да:

– Әйдә, сайрап күрсәт әле, – диде.

Тургай алга чыгып басты да үзенчә сайрап җибәрде.

– Чүр-р-р! Чү-ү-үрр! Фи-фю, фиюн! Һөрр-һөрр! Фырр! Фүрр-фүрр!

Үзе шул арада ботларына куллары белән шапы-шопы сукты. Барысы да

елмаешып аңа карап тордылар.

– Каян өйрәндең? – дип сорады укытучы, исемлек барлавын онытып.

– Әти белән яз көне басуга барам мин. Шунда өйрәндем. Мин бозау булып та

кычкыра беләм, апа.

Тургай ике учын кара-каршы куеп куыш ясады да авызына китерде һәм:

– Өмм-мү-ү-ү! Өмм-мү-ү-ү! – дип сузып җибәрде.

Учлары арасыннан кысылып яңгыраган тавыш бозауныкыннан аерырлык түгел

иде. Ул икенче мәртәбәсенә кычкырганда,мәктәпнең беренче катындагыларга

кушылып, икенче катындагылар да көләләр иде инде.

Шунда ишек ачылып китте, директорның пеләш башы күренде.

– Сез нишлисез, Әлфия Замановна?! – диде ул гаҗәпләнүле тавыш белән.

– Кошлар, хайваннар телен өйрәнәбез, Илдар Каюмович, – диде укытучы.

Директор иңбашларын сикертте дә ишекне япты. Исемлек тикшереп бетергәч,

Әлфия апалары мәктәптә уку тәртипләрен аңлатты. Иртәгәдән алмаш аяк

киемнәре алып киләсез, диде. Кыңгырау шалтырау белән кереп утырасы, укытучы

кушканнарны төгәл үтисе, берәр нәрсә сорыйсың булса, кул күтәреп кенә мөрәҗәгать

итәсе икән. Дәрес вакытында сөйләшергә, тавышланырга, урыныңнан кузгалырга

ярамый. Сәгатьләр буе болай утыру Тургайның башына барып җитә алмады. Ничек

түзмәк кирәк моңа?! Әйтәм җирле әбисе укуны энә белән кое казу, ди. Нишләп

алай әйтә микән дип, Тургай иң зур энәне алып чыгып җирне казымакчы булып та

караган иде былтыр җәй. Казырсың, казымый ни! Борчак сыярлык тишек тә ясый

алмады. Уку чыннан да шулай булып чыгарга охшап тора бит әле.

– Хәзер өйләрегезгә кайтасыз, – диде Әлфия апалары, һәрберсен күздән

кичереп. – Иртән сумкагызга китап-дәфтәрләрегезне, ручка-карандашларыгызны

салып киләсез. Укулар сәгать сигездә башлана. Соңга калырга ярамый. Әле звонок

булмады. Шуңа күрә шаулашмый гына чыгабыз...

Әлфия апалары, аларны коридор аша алып барып, ишектән чыгарып җибәрде.

Сүз берләшкәндәй, малайлар бөтенесе берьюлы капкага йөгерделәр. Кызлар

килгәнче, Фаил капканы урам яклап җилкәсе белән терәде. Алар күпме генә этсәләр

дә, Фаилне кузгата алмадылар.

– Йә, интектермә инде кызларны, – диде Тургай, Фаилгә якынлашып.

– Кул күтәреп сорасагыз, чыгарам, – диде Фаил, көлә-көлә.

– Син укытучымы әллә кул күтәртергә, Бүсмән тәре! – диде Риф, аның бүксәсенә

учы белән шапылдатып.

– Күтәрмәгез, кызлар, – диде Тургай.

– Чыгарыгыз инде, малайлар! – дип ялынды кызлар.

– Фаил абый, капканы ач инде, без сиңа тәмле шоколад бирәбез, дисәгез, ачам.

– Карале, кызлар хакына тамак туйдырмакчы буласың икән син! – диде Тургай,

көлеп. – Теге кулыннан тот әле, Риф!

Тургай шулай диде дә Фаилнең уң беләгеннән тотып алды. Риф сул кулын

эләктерде. Алар икәүләп аны читкә тартуга, кызлар капкадан атылып чыктылар.

Алсу Фаилнең җилкәсенә сап-сары чаган яфрагы чәпәде дә:

– Менә сиңа безнең шоколад, – диде.

Кызлар көлешә-көлешә йөгерделәр.

– Нигә катыштыгыз инде, – диде Фаил үпкәләгәндәй. – Мин аларны кул

күтәртеп сората идем бит.

– Ичмасам урамга чыккач оныт инде кул күтәрүне! – диде Риф усал итеп. –

Хәлнең мөшкел икәнен күрәсезме сез?

– Ни бар?

– Нишләп мөшкел? – диешеп малайлар аңа төбәлделәр.

– Мордага эләккәнегезне сизмәдегезмени?

Тургай кычкырып көлеп җибәрде.

– Нинди морда, нинди морда?! – диде ул Рифкә җиңелчә төрткәләп.

Риф кулларын селти-селти дәвам итте:

– Кыймшанырга ярамый, сүз әйтергә ярамый, бүлмәдә йөрергә ярамый, тышка

чыгарга ярамый. Бөтенесенә кул күтәреп рөхсәт сорыйсы. Тургай, Бүсмән, Кытай

дип әйтергә ярамый.

Фаил дә башын кашый-кашый сүзгә кушылды:

– Риф дөрес әйтә бит, малайлар, – диде ул. – Нишлибез?

– Ни кушалар, шуны эшлибез, – диде Рөстәм.

– Әгәр мәктәпкә бармасак? – диде Риф, һәрберсенең күзенә карап.

Сорау бик җитди иде, малайлар атлаудан туктадылар. Күзләр Тургайга төбәлде.

– Минем укырга өйрәнәсем килә, – диде Тургай. – Укыйк әле.

 

Молодец, Нуруллин!

Капкадан чыгуга, Тургайның битенә пәрәвез җебе шаярып килеп кунды. Ул,

урам уртасына чыгып, адымнарын кызулата, уңнан да, сулдан да елмаеп калучы

тәрәзәләрнең кайсына тел шартлатып, кайсына кул изәп сәлам бирә. Аннары

дәрестә Әлфия апалары өйрәткән җырны суза:

Ай былбылым, вай былбылым,

Кунып сайрый талларга.

Бераздан ул кызыл сумкасын аркасына аскан Алсуны куып җитә, аның колак

яфрагын кытыклап:

– Нихәл, тишек борын? – ди.

– Ә синең ике колагың тишек, – ди Алсу, көлә-көлә.

Тургай, аңа йөзе белән борылып, каршыннан арты белән бара, үзе аны һаман

үрти:

– Авызыңны шул кадәр ачма, чәүкә очып керә күрмәсен!

Алсу тагын да ныграк көлә, Тургайны урап китеп йөгерә башлый.

– Әле син миннән качасыңмы? – ди Тургай, юри ачулы тавыш чыгарып һәм

аны куарга тотына.

Алсу урамның әле бер, әле икенче ягына чыга, Тургай аның үкчәсенә басып

диярлек бара, сумкасыннан тотып туктата алса да, туктатмый, баһадирга охшатып,

«Котырр! Котырр! Кыт! Кыт!» дигән тавышлар чыгара.

Тимерче Нурмый абыйлар турына җиткәч, Алсу абынып егылды һәм кычкырып

еларга тотынды. Нурулла абыйлар койма буена таш кайтарганнар да шуның берсе

йөри торган җиргә тәгәрәгән булган. Алсу тезен туктаусыз угалады, елавыннан

туктамады. Аны ничек юатырга белмәгәч, Тургай ташка тибеп куйды да, аны

тиргәргә кереште:

– Юньле булсаң, син кеше йөри торган җиргә килеп ятар идеңмени?

Кичә сыерны көтүдән алып кайтканда, мине дә чак кына абындырмадың

бит син, оятсыз! Ник дәшмисең, дөресен әйткәч, әйтер сүзең юкмыни?! –

шунда Алсу елавыннан туктап, Тургайга карап тора башлады. – Хәзер менә

әтинең олы кувалдасын алып килеп, маңгаеңа берне тондырсам, танавыңнан

суың чәчрәп чыгар! – Алсу көлеп җибәрде. Тургай ташка таба иелде. – Ә-ә,

шөлләдеңме? Таш түгел, юләр баш син! Мыш-мыш килә, Алсу, тыңлап кара

әле.

Алсу авызын ерган килеш җиргә таянып, колагын ташка якын китерде.

– Ишеттеңме?

– Ишеттем, – диде Алсу көлеп.

Тургай койма буеннан бака яфрагы өзеп, кулы белән тузанын сөртте, костюм

җиңенә ышкып алды да:

– Шушы яфракны төкерекләп тезеңә ябыштыр, – диде.

– Ник?

– Авыртуны бетерә.

– Алдыйсың син, – диде Алсу, ышанмыйча.

– Алдамыйм. Әби минем бәрелгән урынга гел бака яфрагы ябыштыра. Кара

янганны да, авыртканны да бетерә.

Аның бу сүзләреннән соң Алсу яфракны тезенә ябыштырып, өстеннән гольфасы

белән бастыргач, алар мәктәпкә юнәлделәр.

Беренче дәресне Әлфия апалары кичә үткән «А» авазына мисаллар сораудан

башлады. Барысы да кулларын күтәрделәр. Әлфия апалары беренче Алсудан

әйттерде.

– Алма, – диде Алсу.

– Бу сүздә ничә «а» авазы бар? – дип сорады Әлфия апалары.

– Ике, – дип җавап бирде Алсу. – Беренчесе дә «а», соңгысы да «а».

Шуннан бер-бер артлы «абзар», «автомобиль», «урам», «табак», «кабак» кебек

сүзләр яңгырады. Дәрес шулай әйбәт кенә барганда, Рөстәмне бастыргач, ул:

– Бакыев – бака! – дип куймасынмы.

Бөтенесе көләргә тотынды. Риф, рөхсәт тә сорап тормастан, сикереп торды да:

– «Кытай» дигәндә дә «а» авазы бар, – диде.

Тагын көлештеләр. Әлфия апалары, малайларның бер-берсен ни дип үртәүләрен

белеп бетермәгәнгә, аларның ник көлгәнен аңламады. Инде үз мисалын әйтмәгән

берничә генә кеше калган иде. Шунда Риф:

– Апа, мине гел бака дип үртиләр, безнең фамилия бакадан алынганмыни? –

дип сорады.

– Бер-берегез белән үртәшергә ярамый, балалар, – диде Әлфия апалары. – Ә

синең фамилияң бик зур мәгънәгә ия. Сезнең бабагыз Бакый исемле булган. Ә

Бакый – ул мәңгелек дигән сүз.

Сыйныф тып-тын калды.

– Кайсыгыз аңлата ала мәңгелек дигән сүзне?

– Мин! – дип торып басты Мансур. Әлфия апалары рөхсәт иткәч. – Тузмаган

әйберләрне мәңгелек диләр.

– Ык суы ул, апа, – дип өстәде Фаил. – Әти, Ык суы мәңгелек, ди.

– Тагын нинди фикерләр бар? – дип сорады Әлфия апалары.

Моңа кадәр икеләнебрәк торган Тургай, сүзгә кушылып:

– Ялкаулык ул! – дип ярып салды.

Барысы да дәррәү көлешеп куйдылар.

– Нишләп алай? – дип сорады Әлфия апалары.

– Бабай әйтә, ялкаулык кешенең җилкәсенә мәңгегә менеп атлана, ди. Ул безнең

китап-дәфтәрләр тутырган сумка белән бергә утыра, ди. Тырышсаң, ялкаулык

җиңелә икән. Тырышмасаң, ул сине җиңә, мәктәптә дә «икеле»гә укыйсың, хәерчегә

әйләнәсең, ди.

– Сезнең барыгызның да фикерләрендә дөреслек бар, – диде Әлфия апалары.

– Мәңгелек нәрсәләр беркайчан да юкка чыкмый, – дип, кояш, күк белән җир

мисалында бик күп кызыклы әйберләр сөйләргә кереште.

Тургай, тәрәзәгә борылып, апасы әйткән мәңгелек кояшка карады. Аның

нурлары астында чыпчыклар агач ботакларының берсеннән икенчесенә фыррфырр очалар...

– Нуруллин, син кайда утырасың?

Әлфия апаларының дәшүе аны уятып җибәргәндәй булды.

– И, апа, күрсәң анда!.. – диде Тургай дулкынланып. – Агач ботакларында

чыпчыклар әбәкле уйный!

Аның бу сүзләреннән иптәшләре тагын көлеп куйды. Тургай Әлфия апалары

туктатканчы әйтеп калырга ашыкты:

– Әнә берсе, калганнарын үртәп, иң өске ботакка кунды да чырык-чырык килә.

Әнә башкаларын үрти...

Иптәшләре, парталарыннан торып, тәрәзәгә таба бара башлауга, Әлфия апалары

аларны шып туктатты. Ләкин шунда инде тәрәзә янына ук килеп җиткән Риф

кычкырып җибәрде:

– Апа, кара әле, бакчага тавыклар тулган! Кәбестәләрне чукыйлар! Калган

помидорларны ашыйлар!

Аның бу сүзләре бөтенесен тәрәзәгә җыйды.

– Бакыев, Афзалов, барыгыз куып чыгарыгыз!

– И, апа, анда бакча таптап йөлелгә киләкми безгә! – дип каршы төште Рөстәм.

– Тулгай алалга бел генә кычкыла!

Апалары кушарга өлгергәнче Тургай:

– Апа, чыгарыйммы? – диде дә, тәрәзәне ачып, бакчага сикерде. Ул үзләренең

Баһадирына охшатып, ачулы тавыш белән кычкырып җибәрде:

– Кыт-кыт-кыт-кы-ы-ыт! Кыту-урр! Кырр-кыт-кыт!!!

Бу тавышка тавыклар котлары алынып, оча-куна коймага таба йөгерделәр.

Тургай тагын да дәһшәтлерәк итеп «Кыт-кыт-кытты-рру-у!» дип сузгач, тавыклар,

канатларын җилпи-җилпи, бер-берсен таптап, коймага килеп өелделәр, аның

астындагы тишектән кысыла-кысыла чыгып та беттеләр. Тишекне таш белән

каплагач, Тургай тәрәзәгә йөгереп килгән иде, Әлфия апасы: «Ишектән кер»,

дип борып җибәрде. Тургай капкага йөгерде, ләкин ул тыштан бикле иде. Койма

башына үрмәләүдән бүтән чара калмады. Җиргә сикереп төшүе булды, каршысына

директорның килеп басуы булды.

– Бакчада нишләп йөрисең, Нуруллин? – диде директор бик усал карап.

Тургай коймадан шактый еракта йөрүче тавыкларга күрсәтеп:

– Әнә теге тавыкларны куып чыгардым, – диде.

– Ә кем керткән?

– Анысын тавыклар миңа әйтмәделәр, – диде Тургай юри җитди кыяфәт белән.

– Молодец, Нуруллин! Бу сүзең өчен «бишле» сиңа, – диде директор елмаеп. –

Бар, дәресеңә кер.

Илдар Каюмович йөгереп мәктәпкә кереп баручы малайга караган килеш

башын чайкап куйды. «Картаясың бугай, иптәш директор, – дип куйды эченнән.

– Бу сабыйга андый сорау бирергә тиеш түгел идең бит син. Нуруллинга «бишле»,

ә сиңа дипломыңның почмагына «берле» куела. Диплом үз көчен югалтсын өчен

ничә «берле» кирәк икән?» Пенсия яшенә якынлашып килүче Илдар Каюмович

бу сорауга җавап таба алмады.

 

Бака туе ясамагыз!..

Ул көнне Тургай мәктәптән бик җитди кыяфәттә кайтып керде. Сумкасын

почмакка атты да бер сүз дәшмичә диванга барып чалкан ятты. Әти-әниләре чәй

эчеп утыралар иде. Урамнан ук җырлый-җырлый кайтып керә торган Тургайның

болай кылануы өйдәгеләрне аптырашка төшерде.

– Улым, киемнәреңне алыштыр да ашарга утыр, – диде әнисе.

Тургай дәшмәде, ике кулын баш астына салып, уйга батты.

– Ни булды, улым? – дип сорады бабасы.

– Буласы булган инде...

– Бүген нәрсә үттегез соң? – диде әтисе аның янына килеп.

Тургай җавап бирмәскә ниятләгән иде дә, әтисе ачуланыр дип, әйтергә

булды:

– Күп инде ул. «Ә» хәрефен өйрәндек. Математикадан азрак белән күбрәкне

үттек. Агач рәсеме ясадык.

– Кызык булгандыр бит? – диде әтисе.

– Кызыгын кызык та. Анда бит...

– Нәрсә анда? – дип төпченде әтисе.

– Сез бит берни дә белмисез... Күрсәтимме соң?

– Әйдә, күрсәт, күрсәт, – диештеләр барысы да.

– Барыгыз да өстәл янына утырыгыз, – диде Тургай төп-төз басып. Ул башын

югары тотып, әбисе белән бабасына, әтисе белән әнисенә аерым-аерым текәлеп

карап алды. Кыяфәте коточкыч җитдигә әйләнде.

– Туры утырдык, Нуруллина, – диде ул имән бармагы белән әбисенә төзәп. –

Нишләп бөкрәеп утырасың? Парта белән күкрәк арасында йодрык сыярлык ара

калырга тиеш.

Ул, әбисе янына килеп, аның уң кулын тотып, өстәл белән күкрәге арасына

куеп күрсәтүгә, бөтенесе тыела алмыйча көлеп җибәрделәр. Тургай үзенә ашарга

дип әнисе куйган тимер кашыкны алып, өстәлгә бик җитди кыяфәттә шакы-шокы

сугып алды.

– Балалар, – диде ул ялварулы тавыш белән. – Без бит дәрес вакытында

көлешмәскә, мин сөйләгәнне тыңлап кына утырырга сөйләштек. Нуруллина,

беренче булып син көлә башлыйсың! – дип Тургай кашыгын әнисенә таба

сузды.

Шуны гына көткәндәй, әтисе хихылдап башын артка ташлады, бабасының

авызындагы ясалма теше идәнгә очты. Тургай аны алып, бабасының алдына куеп,

аңа кисәтү ясады:

– Нуруллин, ашау әсбапларыңны идәнгә коеп утырма!

Шулчак диванда йоклап яткан Шаян идәнгә сикереп төшеп, койрыгын күтәреп

киерелде, башын өскә каратып, авызын зур ачып иснәде.

– Мияушин, иптәшләрең алдында шулай ямьсез итеп иснәргә ярыймы соң?

– диде Тургай мәче янына килеп. Аннары тәрәзә төбеннән газеталар алып,

һәрберсенең алдына куеп чыкты.

Дәфтәрләрне ачтык. Ручкаларны алдык. «А» хәрефен язабыз.

Ул, әнисе каршына килеп, аның алдындагы газета өстенә бармагын куйды.

– Нуруллина, хәрефләрең төрле якка авышкан. Менә бу юлга ашыкмыйча гына

язып чык, – диде. – Яздыгызмы? Хәзер басабыз, гимнастика ясап алабыз. Кулларны

өскә күтәрдек...

– Уф, йөрәгем, көлдереп үтерәсең, улым! – дип бабасы күкрәген тотты.

Әбисе үзе кеткелдәде, үзе эһ-эһ килде.

 Әтисе:

– Җитте, бер хәлем дә калмады, – дип урыныннан торды.

– Үләм, үләм! – дип кулларын мәзәк итеп Тургайга таба чайкады әнисе.

– Бака туе ясамагыз, балалар! – диде Тургай кашыгы белән өстәл шыкылдатып.

Шулчак бабасының таягы шап итеп идәнгә ауды.

– Нуруллин, нинди таяк белән маташасың анда, – дигән булды Тургай, тагын

да җитдирәк кыяфәткә кереп. – Нишләп аксыйсың син? Кайда йөрдең?

– Булды, булды, аңладык, улым, – диде әнисе, көлүеннән тыела алмыйча.

– Сезгә рәхәтме соң шушы? – диде Тургай, мәсьәләнең бөтен җитдилеген

аңлатырга тырышып.

– Нигә рәхәт булмасын? – диде әтисе. – Белем алырга, тәртипле булырга барыбыз

да шулай өйрәндек инде.

– Алайса нишләп көлдегез? – диде Тургай.

– Синең кебек рәхәт, бәхетле вакытларыбызны искә төшереп көлдек, – диде

әтисе.

– Алайса үзем дә яшь чакларны искә төшерим әле! – диде дә Тургай, гөлдерәп

көлеп җибәрде.

Тургай ашагач, ихатадагы барлык җан ияләре белән сөйләшкәннән соң,

ындырга йөгерде. Анда туйганчы туп тибеп, кич кенә кайтып керде. Әбисе оекбаш

бәйләп утыра иде.

– Әби, кемгә була ул? – дип сорады Тургай.

– Сиңа бу, улым, – диде әбисе. – Менә карлар явар, кыш килер. Шушы

оекбашларны кигәч, аягың җылыда йөрер.

Тургай әбисен кысып кочаклады, битеннән үбеп алды. Аннары әбисенең

битендәге җыерчыкларын бармак очлары белән йомшак кына сыпырды.

– И, әбием? Бөтен җирең ярылып беткән. Авыртмыймы алар?

– Ярылмаган ул, балакаем. Яши-яши җыерылган. Яшь чакта минем йөзләрем

дә синеке кебек шоп-шома иде.

– Ә бабайның йөзендә бигрәк тә күп. Беләге әллә ничек ярылып киткән.

– Бабаң бит сугышта булган. Шунда беләген яралаганнар.

– Телевизорда күрсәткәндәге кебекме?

– Әйе.

– Ә кемнәр яралаган?

– Бабаңның үзеннән сора инде анысын, – диде әбисе.

Тургай аларның бүлмәсенә кереп китте дә шундук борылып та чыкты.

– Бабай «пуф-пуф» итеп йоклап ята, – диде ул. Әз генә уйланып торгач, әбисенә

сорау бирде: – Нишләп икегез дә «пуф-пуф» итеп йоклыйсыз сез? Әти белән әни

алай йокламый бит.

– Тешләр булмаганга ул, бәбекәем, – диде әбисе елмаеп.

Тургай үзе дә шулай түгел микән, дип уйлаган иде, ялгышмаган икән. Шунда

иртәгә җыр дәресе керәсе исенә төште. Апалары «Кәрия-Зәкәрия»не ныклап

өйрәнеп килегез, дигән иде бит. Ул йөгереп ишегалдына чыгып җырлый гына

башлыйм дигәндә, кәбестә түтәлләре янында йөргән әтисе белән әнисен күрде.

Тургай ачкан авызын йомарга мәҗбүр булды. Йә бүлдерерләр дип, мунчага керде

дә бар көченә җырлап җибәрде:

Бу бик яхшы укучы, бу бик яхшы укучы,

Аның укуы яхшы, аннан үрнәк алыгыз,

Аның укуы яхшы, аннан үрнәк алыгыз.

Кәрия-Зәкәрия комая, Кәрия-Зәкәрия комая,

Кәри-кома-Зәкәрия, Зәкәрия-комая,

Кәри-кома-Зәкәрия, Зәкәрия-комая.

Ялгышмыйча җырларга өйрәнгәч кенә өйгә керде. Барысы да телевизор карап

утыралар иде. Ул туп-туры бабасы каршына килеп:

– Бабай, сине сугышта яраладылармыни? – дип сорады.

– Әйе, улым, – диде бабасы.

– Кемнәр соң ул?

– Әшәке кешеләр. Бөтен җирне бомбага тоталар, яндыралар, кешеләрне

үтерәләр.

– Син анда нишләдең?

– Без ярдәм итәргә бардык. Теге әшәке кешеләрне куып, сугышны туктаттык.

Телевизорда снарядлар шартлаганны, йортлар янганны, пулемётлардан

атканны, егылып яткан кешеләрне күрсәтә башладылар.

– Сугышны бетердек, дигән идең бит, бабай, – дип Тургай телевизорга төртеп

күрсәтте.

Бабасының күзләре яшьләнде, кулын күкрәгенә куйды. Йөрәге авыртканда

шулай итә ул.

– Бусы – бүтән сугыш, улым, – диде ул авыр сулап. – Бер илнең әшәке кешеләре

икенче илнаң байлыгын алмакчы була...

Тургай экрандагы сугыш күренешләрен карап, бераз уйланып торды да

бабасына тагын сорау бирде:

– Ә ул ике илнең начальниклары сугышны ник туктатмый соң?

Аның бу сүзләреннән соң өйдәгеләр бер-берсенә карап баш чайкадылар. Ә

әнисе Тургайны күкрәгенә кысып:

– И, улым, бу башларың белән син кем булырсың икән? – диде.

– Авылның бер дурагы булырмын!

– Син бик начар сүз әйттең бит, улым! – диде әтисе, бармагын кисәтүле селкеп.

– И, әти, кайчагында сез дә әни белән бер-берегезгә «дурак» дисез бит!

– Без шаярып кына әйтәбез.

– Мин дә шаярттым гына, – диде Тургай елмаеп. – Миңа исәре дә җиткән.

Әтисе белән әнисенең йөзләре үзгәрде, алар хәтта урыннарыннан сикереп

тордылар.

– Анысын каян алдың тагын? – диде әтисе ачулы тавыш белән.

– Күрше Нурия апа гел шулай ди. Минем бакчада агачлар, кошлар белән

сөйләшеп йөргәнемне күргән саен: «Булса да булыр икән исәр», дип үз-үзенә

сөйләнә. Беркөн шулай сөйләнеп койма ярыгыннан карап тора иде, җирдән туфрак

алдым да сиптем. Шуннан «дурак» ди башлады.

– Олы кешегә туфрак сибәргә ярыймыни?! – дип әтисе йодрыгын селкеп куйды.

– Олы кеше булгач, «исәр» димәсен.

– Күзенә керсә? – диде әтисе.

– Күзенә кермәде. Авызы ачык иде, авызына туры килде. «Тфү-тфү» дип

төкеренә-төкеренә өенә кереп китте.

Кич җиткәч, Тургай бик озак йоклый алмыйча ятты. Бабасының сугышта

йөргәннәрен уйлады, бабасы белән әтисе бая телевизорда күрсәткән сугышка

китмәсә ярар иде, дип хафаланды. Инде йокысы куерганда ул әтисе белән әнисенең

пышылдашканын ишетте.

– Менә синең күршегә каш сикертүләреңнең әҗере, – диде әнисе.

– Телең ни сөйләгәнне колагың ишетми, – диде әтисе төксе генә. – Уйнап

сөйләсәң дә, уйлап сөйлә.

– Мин сөйләмим, кешеләр сөйли, – дип әнисе сүзне бетерде.

Тургай аларның сөйләшүеннән берни дә аңламады. Тик нәрсәнеңдер әйбәт

түгеллеген генә чамалады...

 

Морда

Табигатьне өйрәнү дәресе бара. Әлфия апалары безнең тирә-юнебез, елгалар,

таулар, үсемлекләр, җәнлекләр, авыллар, шәһәрләр турында сөйли. Кеше шуларның

уртасында, ди. Тургайның укытучы сөйләгәнне тыңлыйсы килә, колаклары белән

аның тавышын да ишетә, әмма әллә нинди бер көч сиздерми генә Бормалы

буйларына алып китә, борынына дымлы үлән, ләм исләре килә, инеш аркылы

ташлардан, агачлардан салынган басма өсләреннән челтерәп аккан су тавышы

колагын иркәли. Инешнең салкынча суына иелеп кулларын тыгыйм, дип үзе дә

сизмәстән парта астына сузыла һәм куллары Фәйрүзәнең тезенә тия. Фәйрүзә

Тургайның кулын чеметеп ала, коңгырт күзләрен түгәрәкләндереп аңа карый.

Чәрелдәп кычкырып җибәрмәгәч ярый инде. Тургай инеш суына кулымны тыга

идем, дип аның колагына пышы-пышы килә. Фәйрүзә берни дә аңламый, ни

көләргә, ни аның сүзләренә ышанырга белми. Әлфия апалары кисәтү ясагач,

Фәйрүзә тау башындагы йомран төсле үрә катты, керфеге дә селкенми. Тургайның

йомранга охшатып сызгырып җибәрәсе килә. Бик шәп сызгыра да сызгыруын.

Ярамый шул. Их, йомран Фәйрүзә! Тауны искә төшердең бит син. Әле кайчан гына

тау түбәсеннән аска таба мәтәлчек атып уйнаганнар иде. Уйнап хәлдән тайгач,

болынга Галимҗан абыйсы янына киттеләр. Әрәмәгә кереп, кызыл карлыган,

шомырт, камырлык ашадылар. Әрәмә буйлап сузылган төнбоеклы күлнең

камышлары арасында кыркылдаучы кыр үрдәкләре белән дә сөйләшә алмыйлар

хәзер. Чөнки көн дә мәктәпкә баралар, сәгатьләр буе менә шушылай беркая

чыкмыйча утыралар, укырга, язарга, рәсем ясарга, җырларга өйрәнәләр. Үзе кызык

та кебек, бик кыен да. Һәркем үзенчә түзә. Фәйрүзә озын көн буе гел тыңлап кына

утыра, укытучы әйткәнне төп-төгәл үти, сүз катсаң да дәшми, хәтта борылып та

карамый. Шулай өйрәнгән Фәйрүзә, мәктәптә дә нык түзә. Алсу да Фәйрүзә кебек

тыныч, тәртипле. Рөстәм белән утыручы Энҗе менә кыбырсык ичмасам! Чем-кара

чәчләре гел тузган, кашларына ук төшкән була. Үзе туктаусыз чыркылдый. Көлүе

шулай. Чыркылдаган саен авызын кулы белән каплый. Үзе утырган урынында

туктаусыз боргалана, як-ягында утыручыларның гына түгел, артындагыларның да

китап-дәфтәрләрен, каләмнәрен карый. Үзенеке дә шундый ук югыйсә. Ни эзли –

белмәссең. Аның һәрвакыт нәрсәсе дә булса идәнгә төшеп китә, ул шуны алырга

йә парта астына кулын сузып озаклап кармалана, кайчакта парта астына ук төшеп

китә. Инде тураеп кына утырды дисәң, тагын нәрсәсендер төшерә, тагын иелә.

Фаил дәрес саен кул күтәреп тышка чыгарга сорый. Әллә чын, әллә юри. Рифне

Әлфия апалары тактага чакырса, артыннан берәрсе «Ык буенда бакалар баталар да

калкалар», дип пышылдап кала. Мансур Фатыйхов белән Лилия Латыйпова бергә

утыра. Укытучы сөйләгәндә, Мансурның күзләре әз генә кысыла да, ул төп-төз

утырган килеш оеп йоклап китә, ике борын тишегеннән «мес-мес» тавыш чыга

башлый. Әлфия апалары «Фатыйхов!» дип дәшүгә, Мансур дерт итеп уянып китә.

Бөтен сыйныф көлешеп ала. Фаил белән утыручы Айгөл Заһидуллина иртән көн

саен диярлек соңга кала. Ул да йокымсырап киткәли, әмма Мансур кебек месләми.

Йокымсырый башласа, Фаил аны колагына чиертеп уята. Арада барысыныкыннан

да биек булып Рөстәмнең башы тора. Шул түп-түгәрәк күзлекле озынча башын ул

бәбкәләре уртасындагы ата каз кебек туктаусыз боргалый. Янәшәсендә утыручы

Энҗе белән икесе шулай бүлмәне вентилятор кебек «җилләтәләр». Тагын бер

нәрсәне әйтми булмый: Рөстәмнең авызында төкерек күп. Шуңа ул теле белән

иреннәрен гел төкерекләп тора. Берәр нәрсә сөйли башласа да, теленең ярты көче

сүзгә тотынасы урында, ирен юешләүгә китә. Теле шул кадәр тиз йөри, авызыннан

бер чыкканда өске иренен, икенче чыкканда аскы иренен ялт кына итә дә куя,

күрми дә каласың. Кайчакларда Рөстәм дәрес барганда авызында бәләкәй генә

кәгазь кисәге чәйни дә, озын бармагы белән берәрсенә чирттереп җибәрә. Ул килеп

тисә, бөтенесенә дә кызык була. Берсендә математика дәресендә Әлфия апалары

тактага саннар язганда, ялгыш аның аркасына барды да тиде. Бөтенесе тын алудан

туктады, Рөстәмгә ачулы караш ташладылар. Рөстәм үзе дә кып-кызыл булды.

Аларның бәхетенә кәгазь үзе кубып төште һәм барысы да җиңел сулап куйдылар.

Шуннан соң Рөстәм бу гадәтен ташлады.

Тургай үзе утырып та тора алмый, сөйләшмичә дә тора алмый. Әбисе «Улым,

синең эчеңдә җен бардыр», дип юкка әйтми инде аңа. Шул җен ни тели, шуны

эшләргә мәҗбүр итә. Тактага чыкса, басып торган җирендә таптанырга тотына,

әле уңга, әле сулга атлап ала.

– Нуруллин, болганмыйча гына, болганмыйча гына! – дип кисәтә аны укытучы.

Дәрес вакытында, берәрсе янына барып, колагына нидер әйтеп көлдермәсә,

утыруы утыру булмый. Ә апалары карап кына тора, кайчакта үзе җитәкләп алып

килеп урынына утырта. Фәйрүзәгә дәшеп-дәшеп карый, ә ул чәтнәби – башын

юри читкә бора, Тургай сөйләшмичә тора алмый. Рөстәмнең теле иренен ялап

рәхәтләнсә, Тургайның теленә шаяртып сөйләшү, малайлар белән үртәшү, көлешү,

котыру кирәк. Ә болай авызын томалаган, кул-аягын бәйләгән кебек. Кыска гына

тәнәфестә берни дә эшләп өлгерә алмыйсың. Сөйләшә, әйтә алмагач, башына

да, теленә дә әллә нинди уйлар җыела да җыела, берсе өстенә икенчесе өелә,

аларны иптәшләренә әйтәсе килә – ярамый! Әти-әниләренә, әби-бабаларына

әйтә торганнары да бик күп тә, алар еракта шул... Тургай үзе дәфтәренә апалары

кушкан «И» хәрефен яза-яза әлеге уйларын уйлый. Менә Әлфия апасы алгы партада

утыручы Мансур белән Лилия янына килеп, дәфтәрләрен карарга тотынды, ничек

матуррак язарга икәнен өйрәтә башлады. Лилия – алар арасында иң таза кыз.

Чәчләре җирән, йон өеме төсле кабарып тора. Лилиянең сумкасында конфеттыр,

шоколадтыр гел булып тора, дәфтәренә язганда шуларны суыра, чәйни. Ул таза,

олы гәүдәсе аска нык басканлыктан, аяклары кыска булып калган.

Тургай акрын гына тәрәзә каршына барды. Күктә өере белән каргалар оча, җил

агачларның сары яфраклары белән шаяра.

– Сезне бәйләп куймаганнар, – ди Тургай ярым пышылдап. – Сезгә түзәсе юк.

Тышта гына укытсалар, ничек рәхәт буласы югыйсә...

Бакча уртасында ялгыз чия сап-сары яфракларга төренгән ботакларын болгап

җил белән шаярып маташа. Җил аны танцыга чакыра, ул юри киреләнә. Кинәт

ул гел Лилия булып тоела Тургайга. Әнә кәүсәсе дә нәкъ аның көрән гольфысын

хәтерләтә. Әнә җилфердәп торган сары чәчләре уртасында нәрсәдер чәйнәп

маташкан авызы да күренә, әнә авыз читеннән төшеп киткән печенье кисәге

төсле бер яфрак та төшеп китте. Тургайның көләсе килә. Былтыр Тургай Лилиянең

таудан менгәндә чанасын кызарынып-бүртенеп, тезләнә-тезләнә сөйрәвен күреп,

аңа ярдәм итмәкче булган иде – киреләнде, чана бавын дырт итеп тартып алып

читкә китте. Кушаматы да – Тискәре. Лилиягә барып, әнә син, дип әйтмәкче иде,

Әлфия апасының: «Нуруллин!» дигәнен ишетеп, туктап калды.

– Нуруллин, сөйләшмә, урыныңа утыр, – диде Әлфия апалары.

Ул урынына барып утыруга, апалары алар партасына килеп, Тургайның

дәфтәрен кулына алды.

– Нишләп болай яздың, Нуруллин? – диде ул бер урынга өелешкән «И»

хәрефләренә бармагы белән күрсәтеп. – Әнә Фәйрүзәнең хәрефләре ничек тигез

булып тезелгән.

– Минем хәзрефләрем җыелышып «очты-очты»лы уйныйлар бит, апа, – диде

Тургай ихлас күңеленнән. – Ә Фәйрүзәнекеләр кайгырышып ялгыз басып торалар.

Тургайның язуын күрергә сыйныфтагылар бөтенесе дә килеп җитте.

– Ә бу юлыңдагы хәрефләрең нишләп төрлесе төрле якка ауган?

– И, апа, әнә бит тышта җил уйный. Җил таратты аларны.

– Ә бусы нишләп бик бәләкәй?

– Анысы җилдән ышыкланып агач астында алма ашап утыра.

– Син, Нуруллин, кабалануыңны җилгә аударма әле, – диде Әлфия апалары. –

Өйдә әйбәтләп язып кил.

Соңгы дәрес әдәби уку иде. Берәм-берәм үзләре уйлап килгән табышмакларын

әйттеләр. Алсуның табышмагын аеруча мактады апалары.

– Ак тана, вак тана, тутырам дип мактана, – диде ул.

Җавабын таба алмыйча аптырашып беттеләр. Риф «яңгыр» диде, Рөстәм «бал»

дип кычкырды, кемдер «кар яву», кемдер «он иләү» диде, тагын әллә ниләр әйтеп

бетерделәр. Ә чын җавабын Алсу үзе әйтеп салды:

– Ул безнең сөтләч тана!

Кайберәүләр табышмак уйлый алмаган иде. Кул күтәрүчеләрдән икәү генә –

Тургай белән Фаил генә калды. Апалары Фаилне такта янына чыгарды.

– Үзе йомшак, үзе каты, үзе кәкре, үзе төз, – диде Фаил, бөтенесен шаккатырып.

Күпме генә баш ватсалар да, җавабын таба алмадылар.

– Һи, шуны да белмисез, керәндил! – диде Фаил.

Аңа «табышмагың чалышкан», дип кул гына селтәделәр. Тургай ике табышмак

уйлап килгән иде.

– Яратам дип танышты, гомерлеккә ябышты, – диде беренчесен.

Күп уйлый торгач, җавапны Фәйрүзә әйтте: кушамат, исем диде.

Шуннан соң ул икенчесен әйтте:

– Бер җиләк, ун җиләк, күп җиләк – тулды чиләк. Өсте капланды, хуҗа шатланды.

Җиләк дигәч, кызлар бик кызып тотынганнар иде, җавап табылмады. Ахырда

апалары Тургайның үзенә әйтергә кушты.

– Морда, – диде ул барысын шаккатырып.

– Нинди морда?! – дип аптыраштылар.

– Мәктәп! – диде Тургай көлемсерәп. – Эләктек бит...

Кемнәрдер көлеп җибәрде, кемнәрдер «әйе, дөрес» дип пышылдашып алды.

Әлфия апалары гаҗәпләнүдән башын чайкап:

– Ай-яй, Нуруллин! – диде. – Ничек шулай уйлый аласың? Укыйсың килмимени?

– Килә, апа, – диде Тургай. – Бик килә. Бөтенесен беләсе килә. Тик... бүлмәдә

кымшанмыйча утыруы... их...

– Әйтмә дә!Үлем! – дип куйды шунда Рөстәм.

– Ничек шулай дия аласыз, балалар? – дип Әлфия апалары аларның һәрберсен

карашы белән кичерде. – Сөйләшәсез, көлешәсез, хәтта торып йөрисез.

Шунда Мансур сүзгә кушылды:

– И, апа, без бит курка-курка гына. Сезнең рөхсәттән башка. Рөхсәт булсын иде ул...

– Бөтенебезгә дә, – дип куйды Риф.

Әлфия апалары аларның сүзен кире кагып баш чайкады:

– Алай булалмый, балалар. Аттестат алып, мәктәптән чыккач та әле бар нәрсәгә

рөхсәт булмаячак.

– Ә нишләп? – диде Рөстәм.

– Үзегез уйлагыз анысын. Шуннан соң бу хакта тәрбия сәгатендә ныклап

сөйләшербез.

Кыңгырау шылтырады, бу дәрес шуның белән бетте.

 

Үгез белән кәҗә сугышы

Тургай, казларны капкадан инешкә куганнан соң, тавыкларга, Акбайга,

бозауга ашарга салып кергәндә, әнисе көзге каршында чәчен рәтли, әтисе

беләгенә сәгать тагып маташа, әбисе белән бабасы чәй эчеп утыра иде. Тургай

әнисенең иннеген алды да аның каршына килде.

– Әни, әйдә кызартыйк әле, – дип аның иреннәренә үрелде.

– Кирәкми, улым, фермага барганда нәрсәгә ул, – дип, рөхсәт сорагандай

әтисенә карады.

Әтисенең йөзеннән ниндидер күләгә йөгереп үтте, ул борылып ишектән

чыгып китте.

– Тидерим инде! – дип ялынгач, әнисе елмаеп иреннәрен бөреп аңа китерде.

Тургай әз генә тидерүгә, әнисе аңардан китеп тә барды.

– Миңа да тидермисеңме соң, улым? – диде әбисе, чынаягыннан чәен эчәэчә.

– Син болай да матур бит, – ди Тургай, көлеп.

– Ай-яй хәйләкәр син, улым, – ди бабасы, мыек астыннан кеткелдәп. – Нинди

матур булсын, бөтен бите җыерчык бит әнә.

– Әбинең җыерчыклары да матур, – ди Тургай. Аннары кинәт сорап куя: –

Нишләп сезнең икегезнең дә чәчегез ап-ак?

– Тегермән оны кунды безнең чәчләргә, – ди бабасы әллә ничек серле итеп.

– Нинди тегермән? – ди Тургай аптырап.

– Бик зур тегермән ул, – ди бабасы. – Ташы туктаусыз әйләнә дә әйләнә,

тарта да тарта, онының тузаны чәчләргә куна... – Тургайның иңбашын сикертеп,

аптырап торганын күреп, бабасы өстәп куя: – Үскәч белерсең әле. Хәзер

мәктәптә тырышып укырга кирәк, улым.

Тургай сумкасын асып чыкканда, әле шактый иртә, урамда мәктәпкә

баручылар күренми иде. Әллә соң Бормалы буеннан әйләнергәме? Инде өч

көн инешкә төшкәне юк. Ул тыкрыкка борылды. Аяк астыннан бер таяк кисәге

эләктерде дә, шуның очын койма тактасына басып, инешкә таба йөгерде. Койма

рәшәткәләренең таяк белән текер-текер сөйләшүләренә кушылып, Тургай

гөлдерәп көлеп тә җибәргәч, ул үзен гармун телләре өстеннән йөгергән кебек

хис итте. Их, ялан аяк йөгерергә! Шушы бәбкә үләннәренә ятып аунар иде

дә, мәктәпкә барасы бар. Мәктәптә укуы читен шул. Ә монда рәхәт! Менә

 

ул Бормалыга төшеп тә җитте. Тирә-юньдә кошлар тавышы, талгын җилдә

лепердәшкән агач яфраклары үзләренә чакыра...

– Сагындыгызмы мине? – диде Тургай, тал яфракларына иреннәре, битләре,

маңгае белән терәлеп. Яфраклар салкынча, инде саргаеп киләләр, үзләреннән

ләм, балык, чукмарбаш исләре бөркелә, бөтен гәүдәгә рәхәтлек иңә...

Кинәт кәҗә кычкырган тавыш ишетелде. Караса, Шәмседоха әби яр өстенә

Ристанны бәйләп куйган икән. Ул Тургайны танып, «ки-и-ил, ки-и-ил» дигән

сыман сузып-сузып кычкырырга тотынды. Тургай кәҗәгә охшатып, «мә-ә-ә!»

дип кычкыра-кычкыра аның янына йөгерде. Килеп җитүгә, Ристан аның

кулларын ялап алды, хәтта иңбашындагы сумкасын да иснәп торды, тик, андагы

китапларны уку нияте булмаганлыктан, сораулы карашын туп-туры Тургайның

күзләренә төбәде. Их, бер кыерчык ипи дә алмаган иде шул! Ә Ристанның

соры күзләренә әлифбадагы кебек матур хәрефләр белән «Мәмәй бармы?» дип

язылган. Тургай бу сораулы карашны күтәрә алмады, яр буйлап кына кибет

очына йөгерде. Кибеттән түгәрәк күмәч алды да кәҗә янына ашыкты. Алып

килгән күчтәнәчен вак-вак кисәкләргә сындырып аңа каптыра торды, үзенең

мәктәптә укырга-язарга, санарга, рәсем ясарга, җырларга өйрәнүен сөйләде,

элеккечә гел-гел килеп булмаса, үпкәләмәссең диде, әле беркөн аның рәсемен

ясап мәктәпкә алып барганын да сөйләде. Кәҗә ак керфекле соры күзләрен

йома-йома, башын әле уңга, әле сулга кыегайтып, Тургайның сөйләгәннәрен

тыңлады, шул ук вакытта ул биргән күмәч кисәкләрен тәмләп чәйнәде.

Ашап туйгач, койма буендагы чиләгеннән су эчте, юеш борынын, иреннәрен

ялмаштырды, мекер-мекер килеп үзенчә рәхмәт әйтте.

Шулчак инеш басмасыннан бу якка чыгып килүче Әхтәм абый күренде. Ул

ярга күтәрелгәч, аңа аптыраулы караш ташлап:

– Бәй, син дәрескә бармадыңмыни? – диде.

Тургай шунда гына исенә килде һәм тыкрык буйлап урамга таба йөгерде.

Нык ашыгудан аяк астында чыгып торган бер таш кисәгенә сөртенеп егылды.

Уң кулының уч төбен нәрсәдер ертып, каный башлады. Ул аны каны туктасын

өчен әрекмән яфрагы белән урап тотты да мәктәпкә очты. Койма күләгәсендә

Нурмый абзыйларның сөзгәк үгезе ята иде. Тургай әрекмән яфрагын аның

авызы турына атып китте. Мышнап коридорга барып керде, аннары үзләренең

беренче сыйныф ишеген ачты.

– Керергә мөмкинме? – дип сорады укытучы өйрәткәнчә.

Ләкин Әлфия апалары «кер» димәде, кырыс тавыш белән:

– Нуруллин, хәзер икенче дәрес бетә бит инде, – диде. – Кайда йөрдең?

Бөтенесе аңа төбәлде. Кызлар да елмая, Риф белән Мансурның авызлары

колакларына җиткән. Ишеккә якын гына утыручы Рөстәмнең дә күзлекләре

аның соңарганына куанып елтырый кебек. Уртадарак Фаилнең кызыл йөзе

күренә. Аның тел очы ярым ачык авызыннан бер чыга, бер эчкә керә. Кешене

үртәгәндә гел шулай итә Бүсмән. Тургай андый сорауга җавап бирермен дип

башына да китермәгән иде. Шуңа күрә сыйныфташларыннан ярдәм сорагандай,

аларга карап, җавапны нәрсәдән башларга белми торды.

– Нуруллин, нишләп бик еш-еш сулыйсың? – дип апалары аны кузгатмакчы

булды. – Эт-мазар кудымы әллә?

Шушы «эт» сүзе аңа тел ачкычы бирде, зиһене яктырып китте: «Эт, кәҗә...

сөзгәк үгез....» Бервакыт Галимҗан абыйсы үгез белән кәҗә сөзешкәнне сөйләп,

аны көлдереп үтерә язган иде. Әзрәк үзеннән дә өстәп җибәрергә дә...

– Ни... апа! Эт куу гынамы соң! Сугыш булды бит!

Тургай сул кулы белән костюм кесәсендәге кыйпылчыкны кысты. «Ярдәм

ит берәр нәрсә уйлап чыгарырга!» – диде аңа эченнән.

– Нинди сугыш сөйлисең, Нуруллин?!

– Һи, апа, күрсәгез! Без йөри торган мәктәп тыкрыгында... – Тургай баскан

урынында өч-дүрт мәртәбә туп кебек сикергәләп алды. – Шул тыкрыкта

сугышып яталар!..

– Кемнәр? – диде Әлфия апалары җитдиләнеп.

Тургайның йөзе куркыныч төскә керде, башы аска иелде, күзләре сөзгәк

үгезнеке төсле акайды. Дәһшәтле тавыш белән:

– Ике кан дошман менә шушылай бер-берсенә ташланды!!! – дип Тургай

канлы кулын сыйныфташларына таба сузып, аягы белән шартлатып идәнгә типте.

Ике-өч кыз куркуларыннан берьюлы «мыйк!» дигән тавыш чыгардылар,

бүлмәгә кан исе таралгандай булды.

– Әгәр аермыйча китсәң, болар бер-берсен үтерәчәк иде! – дип дәвам итте

Тургай, канлы кулын болгый-болгый.

– Кемнәр соң ул, әллә Шүкәме? – диде түземе беткән Риф.

– Берәү булса качар иде. Ә мин качмадым, тотындым боларны аерырга!

Кемнәрдер көлгәндәй итте, кемнәрдер пышылдаша башлады. Фаилнең теле

авызына кереп качкан. Мансурның иреннәре көләргә әзерләнеп, бер җәелә, бер

җыела. Алсу коты алынып, канга карап каткан. Рөстәм, озын муенын сузып,

аның колагына нидер пышылдый.

– Җитте, Нуруллин, утыр урыныңа! – диде Әлфия апалары.

– Апа, сөйләп бетерсен инде! – дип малайлар-кызлар урыннарыннан сикереп

тора башладылар.

Әлфия апалары аларны тынычландырып утырткан арада Тургай сөйли

башлаган сугышны тәмам уйлап бетерде.

– Анда бит Нурулла абзыйларның сөзгәк үгезе белән Шәмседоха әби кәҗәсе

сугышып ята иде! – диде Тургай, вакытлы тынлыкны оста файдаланып.

Бүлмәдә тагын көлү тавышы яңгырады. Әлфия апаларының иреннәре

кысылган, яңаклары бераз кабарган, ул көлеп җибәрүен тыеп торган кебек тоелды

Тургайга. Укытучы туктатканчы сүзне дәвам итәргә кирәк иде. Тургай, тагын да

куркынычрак кыяфәт белән канлы кулларын ялт-йолт китереп, сүзен дәвам итте:

– Үгез менә шушылай башын түбән игән, күзләрен акайткан, «Му-у-у!

Му-у-у!» дип бичара кәҗәнең өстенә килә. Шунда кәҗә артка чигенде дә

үгезнең бүксәсенә китереп төртте. Шундый нык төртте, апай, күрсәгез! Бүксәсе

«дык» итте. Шуннан... ни... үгез кәҗәне борыны белән чөеп җибәрде. Кәҗә

китте коймадан да биеккәрәк очып. Үзе «Мә-ә-мә-мә!» дип кычкыра, үзенең

шомырты шыбыр-шыбыр өскә коела...

Сыйныфтагыларның кайсы хихылдый, кайсы шыркылдый, кайсы көлүеннән

тынсыз булып каткан. Моны күргәч, Тургай тагын да дәртләнебрәк китте, инде

аны бернинди көч тә туктатырлык түгел иде.

– Шуннан, апай, күрсәгез, үгез «У-у-у!» дип үкереп миңа килә башлады.

Аяк астында туфракны менә шушылай кулларым белән көрәп алып тегенең

әле борынына, әле күзләренә тондырдым. И, күрсәгез, апай! Шуннан башын

өскә күтәрде үгез, күзләрен челт-челт йома... – Тургай моны эшләп күрсәтте.

– Өске ирене дер-дер килеп күтәрелде...– Менә хәзер күрсәтәм.

Ул Рөстәмнең артыннан килеп, өске иренен ике читеннән ике бармагы белән

өскә күтәрде. Аның кып-кызыл казнасы, сирәк тешләре ыржаюга, иртәшләре

генә түгел, Әлфия апалары да пырхылдап көлеп җибәрде. Рөстәм дә тамак

төбеннән «ых-ых» дигән авазлар чыгарып тыела алмыйча көлә һәм Тургай

сөйләгән маҗарада бик кирәкле күрсәтмә әсбап рәвешендә катнашуыннан

канәгать иде. Аның күзлеге бер колагыннан ычкынып, икенче колагына гына

эленгән килеш селкенеп тора башлады. Тургай:

– Шунда үгез «Пух! Пух!» итеп төчкереп җибәрде,– диюгә, күзлек

Рөстәмнең ачык дәфтәрендәге кәкре-бөкре язылган хәрефләренә килеп төште.

Тургай бармакларын алганнан соң, Рөстәмнең өске ирене казнасын һәм

тешләрен каплап, үз урынын биләде һәм аның күрсәтмә әсбап булуы шуның

белән төгәлләнде. – Үгез өч мәртәбә бик каты төчкергәч, минем тагын берәр

нәрсә эшләтүемнән куркып, Ыкка таба чапты...

Иң элек көлүеннән Әлфия апалары туктады.

– Нуруллин, әйт әле, моны берәрсе сөйләдеме, үзең уйлап чыгардыңмы? –

дип сорады ул, күзләрен кулъяулыгы белән сөрткәләп.

– Валлаһи, чын, апа! – диде Тургай, күзен дә йоммыйча. Чөнки ул үзе

сөйләгәннәренә үзе дә чынлап ышанып беткән иде инде. – Кояшның чыраен

күрмим, әгәр алдасам. Директорның чыраен күрмим! Җир йотсын, ипидер

менә! Әле алар сугышканда, бер оя кырмысканы да таптап үтерделәр.

– Ул нинди кырмыска соң? – дип куйды Алсу, кызыксынуын яшерә алмыйча.

– Тешли торган, – диде Тургай, тешләрен шыкылдатып. – Әллә синең

үрмәләп менеп, берәр җиреңне тешләгәне юкмы?

Аның бу сүзләре, учакка коры чыбык өстәгәндәй, көлү тавышларын тагын

көчәйтеп җибәрде. Ниһаять, Әлфия апалары тынычландырды, Тургайны да

урынына утыртты.

Дәресләр бетеп, мәктәптән кайтырга чыккач, кызлар-малайлар Тургайны

әйләндереп алдылар. «Ничек шулай оста уйлап чыгардың?» – дип

гаҗәпләнделәр. Тургай йөзенә юри серле кыяфәт чыгарып:

– Валлаһи, чын! Соңрак ышанырсыз әле, – дигән булды.

Кайтып ашап утырганда, әтисе кабаланып керде дә:

– Ристанның янбашына корыган тал кадалган. Суеп бирәм инде, терелергә

охшамаган... – дип пычак үткенләргә тотынды.

Тургай капкан ашын йота алмыйча сикереп торды, күзләренә яшь бәреп чыкты.

– Әти, суйма, үзем терелтәм мин аны! – дип елап җибәрде.

– Ничек терелтмәкче буласың соң син аны? – диде әтисе, пычагын кәгазьгә

төрә-төрә. – Ирененә иннек сөртепме?

– Галимҗан абыйга барам! Чаптарның эче ярылгач, терелтте бит.

Әтисе аңа шактый вакыт сүзсез генә карап торды.

– Бар алайса, – диде, ниһаять, бер карарга килеп. – Шәмседоха әбинең

үзенең дә бик үк суйдырасы килми.

Тургай велосипеды белән «ә» дигәнче Шәмседоха әбиләренә барып та җитте.

Ишегалдына күршеләре дә җыелган иде. Ристан чирәмгә яткан, үзе көчкә сулыш

ала, корсак янындагы ярасыннан кан саркый. Шәмседоха әби елый-елый:

– Әзрәк тал кайрысы ашасын дип кенә җибәргән идем, – дип сөйләп тора иде.

Тургай Шәмседоха әбисен кочаклап алды да:

– Әби, суйдырма, хәзер Галимҗан абыйны алып кайтам, ул терелтә, – диде.

Шунда берсе:

– Кәҗәң үлә, ичмасам суйсаң итен ашарсың, – дип әбине үгетләргә кереште.

– Аның итен ашыйсым юк, ни булса, шул булыр, бар, улым, – диде

Шәмседоха әби.

Тургай велосипедына атланды да болынга элдерде. Галимҗан абыйсы аны

ярты сүздән аңлады. Чаптарына атланып, авылга очты. Тургай көтүне саклап

калды. Бер сәгать үттеме-юкмы, Галимҗан абыйсы килеп тә җитте.

– Тал чыбыгы бик тирән кергән, ярасына сарыкның эч маен тутырып

бәйләдем, терелер, – диде Галимҗан абыйсы.

Тургай аңа рәхмәт әйтеп кайтып китте. Ристанны иркәләп йоннарыннан

сыпырды, битләреннән үпте. Кәҗәнең яралануы кичкә бөтен авылга таралды.

Тургай икенче көнне мәктәпкә баргач: «Менә миңа ышанмаган идегез аның

үгез белән сугышуына. Хәзер ышандыгызмы инде? – дип иптәшләрен дә,

Әлфия апаларын да шаккатырды. Аларны шаккатыру гына түгел, шулай килеп

чыгуына үзе дә шаккатты. Әллә бу дөнья без сөйләгәннәрне кабатламакчы

була – белмәссең...

 

Син минем малаем түгел!..

Тургай әтиләре җырлый торган көйгә коридордан сикерә-сикерә җырлап

бара иде:

Атын-батын чуман чу,

Чын чурихын батын бу;

Бум бурихын бурантас,

Каридорбух пирби час!

Почмактан үзләре сыйныфы ягына борылуы булды, Диләрә Ахуновнага

килеп тә бәрелде. Бу көтелмәгән бәрелүдән директор урынбасарының

кулындагы журналы шапылдап идәнгә төште. Тургай «ялт» кына иелеп

журналны алды да аңа тоттырды, үзе кып-кызыл булды.

– Нишләп коридорда җырлап йөрисең? – диде ул аңа кырыс тавыш белән.

– Мин бит тәнәфестә генә, – дип Тургай, башын аска иде.

– Тәнәфестә дә ярамый. Синең җырың башкаларның тынычлыгын боза.

Мондый тозсыз җыр бигрәк тә. Аңладыңмы?

– Аңладым да...

Шул арада дәрескә керергә кыңгырау шылтырады.

– Ә нәрсә ул «да»?

– Беркөн ни... – күпме тыелса да ниндидер көч аның бәйләнгән телен чишеп

җибәрде. – Беркөн... Нәзир абый урамнан кычкырып җырлый-җырлый безнең турдан үтеп киткән иде...

Диләрә Ахуновна энесе турында шушы җир кортыннан андый сүзләр

ишетермен дип уйламаган иде. Ул өнсез булып калды. Нибары өч сүз әйтә алды:

– Хәзер үк дәресеңә кер!

Тургай шуннан соң аның күзенә чалынудан гел куркып йөрде. Такмак

җырлавы өстенә ул икенче ярамаган эш эшләвен аңлады. Олылар тормышына

катышырга ярамаганлыгын өйдәгеләр аңа туктаусыз тукып тора югыйсә.

Диләрә Ахуновна исә Нуруллинның чамасыз шаянлыкларын ишетеп белә

иде. Инде малай үзенә килеп бәрелгәч, ул сыйныф җитәкчесе Әлфия Замановна

белән озаклап әңгәмә корырга мәҗбүр булды. Мәктәптә беренче танышканда ук

Диләрә Ахуновна: «Иң беренче чиратта гадел бул, таләпчән бул, дигән иде яшь

укытучыга. – Әгәр беренче көннән үк дилбегәне ычкындырсаң, яңадан кулыңа

ала алмассың», – дип тә өстәгән иде. Аның укучыларының берсе директор

урынбасарын килеп сөзәрлек булгач, дилбегәнең тиешенчә тотылмавы ачык иде...

Беркөн кичкырын ишегалдында Акбайны җырларга өйрәтеп маташканда, әтисе

белән әнисе Тургайны өйгә чакырып кертте. Әнисе йомшак кына сүз башлады:

– Дәфтәрләреңне карыйк әле, улым.

Ул шундук дәфтәрләрен аларның алдына китереп салды. Шактый вакыт

карагач, әтисе канәгатьсезлеген белдереп:

– Бигрәк ямьсез язгансың бит, – диде.

Аның Тургай кергәндә үк караңгы йөзе тагын да караңгыланып китте.

– Бүген урамда очрап, Диләрә Ахуновна белән сөйләштек, – диде ул. –

Дәрестә тик утырмыйсың, укытучыңа комачаулыйсың икән. Теләсә ни сөйләп көлдерәсең икән.

– Алар үзләре көлә бит, – диде Тургай, акланмакчы булып.

– Җитмәсә дәрескә соңга калып, тузга язмаган нәрсәләр сөйләп, укытучыны

алдагансың.

– Мин Галимҗан абый Ык буенда сөйләгән кызык әйберне генә сөйләдем,

– диде Тургай, акланырга теләп. – Шаяртырга да ярамагач, мәктәп дип аны...

Аның бу сүзләреннән әтисе кызып китте:

– Һаман мин әйткәнне аңламагансың икән! – дип сикереп үк торды. – Син

кем малае соң?!

Тургай әтисен ачуландырырга теләмәгән иде. Каушавыннан бер сүз дә әйтә

алмады, аның ачулы йөзенә куркып карап торды.

– Әгәр укытучылар кушканны тыңламасаң, безне шушылай оятка

калдырсаң, син минем малаем түгел!

Әнисе:

– Әмир, син ни сөйлисең?! – дип нидер әйтмәкче булган иде, әтисе аңа

ачулы карап, бер генә җикерде:

– Тик тор!

Әнисе үксеп елап җибәрде.

– Аңладыңмы? – диде әтисе, Тургайга иелеп.

Әтисе тагын бик күп нәрсәләр әйтте. Аның күңелендә «минем малай түгел!

Минем малай мондый булырга тиеш түгел!» дигәне генә сөзелеп калды. Әтисе

әйтте-әйтте дә, җилләнеп чыгып китте, урам капкасының шапылдаганы гына

ишетелеп калды.

– Әни, мин әшәкемени? – диде Тургай, әнисе каршына килеп.

Ул әнисенең башыннан сыпыруын, кочаклап үбүен көтте. Тик әнисе коры

тавыш белән:

– Син артык шаян, улым, – диде.

– Юк, әшәке мин! – диде Тургай, каядыр читкә карап. – Әтине ачуландырдым,

сине елаттым...

– Әйбәтләнерсеңме соң, улым?

– Әйбәтләнермен, әнием...

– Минем башым авырта, – диде әнисе, күз яшьләрен сөртеп. – Бераз ятып

торыйм әле...

Тургай ишегалдына чыкты. Акбай аңа чылбыры белән тартылып, «ыйк-ыйк»

килеп сикергәләсә, бөтерелсә дә, аның янына бармады. Ишегалдын әллә нинди

авыр салкын нәрсә тутырган шикелле иде. Әнисе бүген кочакламады да, үпмәде

дә. Әтисе «син минем малаем түгел», диде. Ул үзе Акбаена эндәшергә теләмәде.

Бу ни соң бу? Ул җылы свитерын киеп, атылчыгын кесәсенә салып чыккач, капка

төбендә шактый вакыт уйга батып басып торды. Бу минутта ул үзен япа-ялгыз

итеп тойды. Кибет чатында әбисе белән бабасының Шәмседоха әбисеннән

кайтып килгәннәре күренде. Тургайның ни сәбәпледер алар белән очрашасы

килмәде. Бу мәзәк иде. Алар белән сөйләшмәсә, моңа кадәр үзенә урын тапмый

иде. Чыннан да бүгеннән башлап әшәкеләнгәндер ул. Әнисе аны юатыр өчен

генә әшәке дип әйтергә кыймагандыр. Ул урамны аркылы чыкты да, тыкрыктан

Бормалыга төшеп китте. Инешкә барып җиткәнче, колагында әтисенең «минем

малаем түгел!» дигән сүзләре яңгырап торды, әнисенең елавы күз алдыннан

китмәде. «Малаем түгел! Малаем түгел!» Нишләп болай соң бу? Ничек рәхәт

иде мәктәпкә укырга барганчы. Тургайга беркем бер сүз әйтми иде. Хәзер болай

итәргә, тегеләй итәргә дә ярамый. Шаярма, йөгермә, кычкырма, җырлама, кызык

ясама! Ярамый, ярамый, ярамый! Бу нинди хәл бу? Фәлән минут дәрес, фәлән

минут тәнәфес, фәлән минут ашау. Бөтенесе төрле яклап кысалар. Рөхсәт сорарга

кул күтәр дә кул күтәр. Кул күтәрү бит ул пленга төшү. Нәкъ пленга төштеләр

дә инде. Беркая да китә алмыйсың. Ничек ашкынган иде мәктәпкә барырга!

Зөлфәт юкка елап йөргән. Кадерен белеп рәхәтләнеп кенә йөрисе.

Тургай Бормалы буена төшеп китте. Агач яфраклары саргаеп бетә язган

инде. Ул кәүсәсе урталай ярылган тирәкнең очы суга кергән җиренә аягын

салындырып утырды. Аның елыйсы, кайтып әнисен юатасы килде. Тик елый

алмады, кайтырга да аягы тартмады. Кайтса, әтисе белән әнисенең күзенә

карый алмаячагын аңлады ул. Бүген шушында төн үткәрергә ниятләде. Әле

кай арада караңгылык иңде, йолдызлар кабынды. Бүген тирәк дәшмәде.

Бормалы елга ташыганда аккан бозлар тирәкнең кабыкларын кубарып

бетергән, аннары кәүсәсен ярып төшергән. Кайчандыр боларны тал-тирәк

үзе елый-елый сөйләгән иде. Шуңа күрә Тургай җанына урын тапмаганда гел

аның янына килә. Әмма бүген тирәк аны күрмәде кебек. Усал җил ботакларын

туктаусыз чайкалдыра, яфракларын йолыккалый, кәүсәсенең аумыйча калган

икенче яртысын егарга тели. Чайкалган ботаклардан, шул ботаклар өстендә

селкенмичә мәкер белән карап торучы йолдызлардан әллә нинди шом иңә.

Кул сузымы арада нәрсәдер кыштырдап үтте. Биредә еланнар, ниндидер

су кумаклары күп, диләр. Нәрсәдер ухылдап бөтен дөньяны яңгыратты.

Мәче тавышы ишетелде дә, ул сабый елавына әйләнде, кемдер шаркылдап

көлде кебек... Тургай йөрәгенең дөп-дөп тибүен аермачык ишетте. Кинәт ул

нәрсәдер сизенеп, башын югары күтәрде һәм чак егылып китмәде: селкенүче

ботаклар, шыбырдашкан яфраклар бөтенесе бер зур мәче башына әверелгәннәр

иде! Тургай куркуыннан читкә сикерде, аның күз алдында ул инде елаучы

бала башына әйләнде! Тургай коты очып тыкрыкка таба йөгерде. Ул чабып

кайтканда, әнисе капка төбендә басып тора иде.

– Кая югалдың, борчылып беттек, – дип әнисе аны җитәкләп алып кереп китте.

– Малайлар белән уйнадык, – диде Тургай, еш-еш сулап.

Ул аяк очларына гына басып керде дә үз почмагына узды. Урыны җәеп куелган

иде, тиз генә чишенде дә ятты. Әтисе дә яңа кайткан күрәсең, аларның сөйләшәсөйләшә кергәннәре, арадагы ишекне ябып куйганнары ишетелде. Йөрәге һаман

үзенә ишетелерлек булып тибә иде. «Мин куркак, мин куян йөрәк!» дип үзен-үзе

тиргәде ул. Сабантуйда Мансурны җиңгәннән бирле үзен батырга санап йөргән

булды бит әле җитмәсә. Тирәкнең мәчегә дә, бала башына да әверелә алмаганын

белә ич. Әллә исәрлек шушылай була микән? Куркак кына түгел, ялганчы да ул!

Әнисен уйнадык дип алдады. Ник? Нигә дөресен әйтмәде? Алдашуның начар

икәнен белә югыйсә. Бабасы аны берничә мәртәбә кисәтте: «Улым, тормышта бик

кыен чаклар була, – диде. – Ничек кенә кыен, уңайсыз булса да, алдама, – диде.

– Алдау, ялганлау – иң әшәке нәрсә», – диде. Бабасына беркайчан да алдашмаска

сүз биргән иде. Сүзендә тормады. Әшәке малай булып чыга ул. Әтисе, минем

малаем түгел, дип дөресен әйткән. Тургай шуны күтәрә алмады, инеш буена

качты. Анда тагын курыкты, кайткач әнисен алдады. Дәрескә соңга калуын яшерү

өчен үгез белән кәҗә сугышын уйлап тапты. Әтисен ачуландыручы да, әнисен

елатучы да ул. Ә Диләрә Ахуновнага ярамаган сүз әйтүе? Ул бит Тургайның аңа

килеп бәрелүен әйтмәгән әтисенә. Тәртибен төзәттермәкче булып сөйләгән аның

әшәкелекләрен. Нишләп ул Фәйрүзәләр, Алсулар кебек була алмый? Аларга

укытучының бер генә кисәтү дә ясаганы юк бит. «Бетте, җитте!» – диде ул

йодрыкларын кысып. Иртәгәдән ул бөтенесенә үрнәк булачак. Берүзе бертөсле

исәр булудан туктаячак. Иртән торгач, әбисе белән бабасы алдында әти-әнисенә

бүгеннән төзәләм, дип сүз бирәчәк. Мәктәпкә баргач, Диләрә Ахуновнадан

гафу үтенәчәк. Аңа шул кадәр рәхәт, җиңел булып китте. Моңа кадәр ул үз-үзен

борчу-газапларга салган лабаса! Бөтенесенә дә үзе сәбәпче. Аны тәртип бозарга,

алдарга, әшәкеләнергә котыртучы юк ич. Шушы уйлардан соң Тургай тынычлап

йоклап китте. Бая тал-тирәкне чайкалдырып, яфракларын тарткалап көрәшкән

җил Тургай утырткан алмагачның ботакларын сыгылдырып, тәрәзә пыяласына

шатыр-шотыр ышкыды, әмма аны уята алмады.

Иртән торгач, гафу үтенәселәрен ул нишләптер иртәгәгә калдырды, аннары

бөтенләй онытты...

 

Әсәрнең дәвамын монда басып укыгыз: "Казан утлары" 6 сан, 2016 ел (10 нчы биттән башлап).

 

"КУ" 5, 6, 2016

Фото: pixabay

Теги: бәян

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: