Качкын

Аяк астындагы бәла

Искәндәр аэропортка килеп җиткәндә, Мәскәүгә баручы пассажирларны терки башлаганнар иде. Ул тиз генә теркәлү узды да, бинаның сул ягында урнашкан ресторанга кереп, аягүрә генә бер бокал шәраб эчте. Ләкин аның бу халәтен эчемлек кенә җиңеләйтә алырлык түгел иде. Самолётка кереп утыргач та, тәне дерелдәүдән, йөрәге чәнчүдән туктамады. Ул җизнәсен, сөйрәлчек хатынын сүкте – менә сиңа аяк астындагы бәла, менә син иң якын
дип йөргән кешеләреңә ышан! Ничек итеп алар мондый пычрак адымга бара алды икән? Башка сыймаслык хәл бит!
Искәндәр очкыч күтәрелгәч, бер-ике сәгать элек булган хәлләрне
онытырга теләп, ап-ак карга күмелгән басуларны, урманнарны күзәтте. Әнә химия заводларыннан кызыл-кара төстәге сөрем катыш ялкын күтәрелә. Аннан ерак түгел – Ташкичү, Алмалы, Бондюг. Аларда да тормыш кайный булыр. Төзелештә, завод-фабрикаларда хезмәт куючылар төшке ашка җыеладыр. Мәктәпләрдә дәресләр барадыр...
Бераздан очкыч болытлар эченә кереп чумды. Лайнер кайсы юнәлештә оча, нинди биеклектә – берни күренми. Бу очракта штурвал артында утыручы очучыларга җирдәге маяклар юнәлеш күрсәтеп бара. Әлбәттә инде, «акыллы» приборлар адашырга мөмкинлек бирми. Искәндәрнең генә таянычы, юнәлеш бирүчесе юк. Ул билгесезлектә торып калды.
Ниһаять, һава катламнарын кичеп, тиешле биеклеккә күтәрелделәр. Зәп-зәңгәр күк, аста адаштыра торган болытлар йөзә. Кояш нурлары чамасыз салкын бушлыкны яктырта. Ләкин аның очсыз-кырыйсыз галәмне җылытырга көче җитми. Ә бит кояшның вазифасы бу гына түгел: җирне җылыту, андагы халыкның, тереклекнең, үсемлекләрнең яшәешен тәэмин итү. Бүген Искәндәр үзен кояш нурларыннан, аның җылысыннан
мәхрүм ителгән җан иясе, дөресрәге бер мәхлук итеп тойды, тормышы бүгеннән икегә бүленгәнен аңлап гаҗәпләнде. Моңа кадәресе билгеле, ә иртәгәсе көндә аны ни көтә? Хатыныннан китәчәк! Бу бәхәссез. Җизнәсе – кан дошманы. Аның белән дә ара өзелер. Әлфия апасы нинди карарга килер?

***

Искәндәр – гап-гади авыл баласы, әти-әниләре дә үз хезмәтләре белән көн күрә торган кешеләр. Авыллары зур елгалардан, урман-күлләрдән шактый ерак урнашкан. Җирләре – кирпеч суга торган кызыл үзле балчык. Анда нинди иген үссен, ди?! Болыннары да ташка үлчим, биредә яшәү өчен шактый тир түгәргә туры килә. Аларның нәселләре тирә- юньдә хәллеләрдән саналган. Революциягә чаклы бабалары тегермән, умарта тоткан. Дуга бөгеп, чана ясап, ерак җирләргә алып барып сата торган булган. Ләкин яңа власть моның белән килешмәгән. «Барлык халыклар да тигез яшәргә тиеш» дигән сылтау белән мөлкәтләре алынып,
байлык юкка чыккан. Өстәвенә, бабаларын «Совет хөкүмәтенә каршы контрреволюцион эшчәнлек нигезендә», биш елга төрмәгә дә утыртып куйганнар. Әтисенә дә халык дошманы «көчеге» буларак, күп авырлыклар күрергә туры килгән.
Искәндәр туган нигез бәләкәй генә өйле, каралты-куралы җир иде.
Ипинең кадерен белеп үсте алар. Искәндәр абыйларына ияреп, мал-туар карарга булышты, бергәләп бәрәңгесен, яшелчәсен үстерделәр. Колхоз эшеннән килгән ашлык, очны-очка ялгап барырлык түгел иде. Шунлыктан әтисе ата-бабалардан килгән һөнәрне сакларга тырышты. Ул – ат җигү өчен кирәк булган дирбияләрдән иң мөһиме – дуга бөгеп сату иде. Хакы әллә
ни булмаса да, балаларга кием-салым алырга ярап куя!
– Дуга – җигелгән атка абруй өсти, – дип әйтә торган иде әтисе.
Шунлыктан ул ат дугасын үзенчә тәм табып эшли иде. Бу «җен» тора-бара Искәндәргә дә күчте. Бишенче сыйныфта укыганда ук, ул кулына ышкы алып, карама агачын җырлый-җырлый эшкәртә, бөгә торган булды.
Әтисе сугыштан соң ферма мөдире, бригадир булган. Күрәсең, халык дошманы көчеге булу үсәргә мөмкинлек бирмәгән, соңгы елларда ул ветсанитар гына иде. Кәефе килгәндә, балаларына ат җигү, дирбияләрне ничек куллану хакында сөйләргә яратты. Ул әзерли торган дугаларның үз стиле, үз матурлыгы бар иде. Шуңа күрә халык теленә кергән «Галим абый дугасы» почётта булды. Яңа гына мыек чыгып, өлкәннәрнең тәмәке төпчеген ләззәтләнеп тартучы Хәертдин дә үзенең дәрәҗәсен күтәрү максатыннан ат дугасын хәтта кызылга буяган, диделәр.
Искәндәр бу эшкә, бәлки, кабат тотынган да булыр иде. Ни әйтсәң дә, авыл яшәгәндә, аты кирәк. Аны җигү өчен дугасы булмый калмас бит. Яшьтән пычкы, ышкы, балта белән эш итү Искәндәрнең холкына йогынты ясамый калмады, билгеле. Мал-туарны, аеруча атларны якын итсә дә, солдат хезмәтеннән соң егет төзүчеләр институтына килде. Авыл баласын монда
да көтеп тормыйлар икән, әйбәтрәк белгечлеккә урыннар юк, отличниклар кереп тулган.
– Менә нулевой цикллар, ягъни биналарның фундаментларын кору бүлегендә урын бар, анда кабул итә алабыз, – диде акай күзле, бөдрә чәчле бер адәм. – Сүз уңаеннан, бу белгечлекнең киләчәге зурдан. Миңа рәхмәт әйтерсең әле...
Бу бөдрә чәч дигәне фундаментлар белән шашкан фәннәр кандидаты Литвин булып чыкты. Студент елларында Искәндәр белән ару гына дуслашып та китте. Баштарак Искәндәр, Казанны ташлап, авылга кайтырга исәпләгән иде. Тик күпкатлы йортлар салучы инженер булу теләге җиңде. «Ошамаса, бүтән бүлеккә күчәрмен, булмый калмас», – дип күнде, калырга булды.
Укулар кызык башланды. Группасында үзе кебек армиядән кайткан, бер күзен кысыбрак карый торган сипкелле Габделхактан кала, барысы да аз балл җыйган яшүсмерләр иде. Аңа да карамастан, кайберләре үзләрен һавалы тота. Үзара сөйләшкәндә, сүгенү сүзләре дә кыстыралар. Төзәтү колониясеннән чыккан бандитлардан бер дә ким түгел. Шулай да десант гаскәрләрендә хезмәт иткән Искәндәр һәм стройбатта Кавказ егетләре белән
аралашып әтәчләнгән Габделхактан бераз шүрлиләр дә иде...
Искәндәр шулай үзенең үткән гомерен барлап утырганда, дөресрәге, тормыш башын искә төшергәндә, сары чәчле, коңгырт төстәге форма кигән стюардесса Искәндәрне тамак ялгап алырга дәште.
– Юк, юк, рәхмәт, ашыйсы килми. Ә менә кофе эчәр идем.
Кыз тиз генә Искәндәрнең гозерен үтәп, кофе китерде.
– Ярты сәгатьтән Мәскәүгә җитәбез. Әзерләнсәгез дә була, – дип,
стюардесса чаршау артына кереп китте.

***

...Абдул бик мировой егет булып чыкты. Андыйлар турында, «таш
астыннан чыккан» яки «эт тә ул, егет тә ул», диләр. Армиядә алар ракеталар җибәрү өчен төрле тимер-бетон объектлар корды. Кулы эшкә ятып тора. Оештыру буенча да осталыгы хәттин ашкан. Яшьлек ничек кенә матур булмасын, дәрт чыгарып дөрләсен өчен ашау-эчү, шәһәрчә кием-салым кирәк.
– Стипендия акчасы бер атнага җитми, аннан әти-әни пенсиясенә өмет итү – зур гөнаһ. Бераз укуга күнеккәч, шабашкага тотынмый булмас, – диде Абдул. Аңа итен-бәрәңгесен китереп торалар. Абдулның авылы Казанга терәлеп үк тора. Искәндәрнең исә туган җире еракта. Дөрес, шәһәр милициясе бүлегендә эшләүче җизнәсе акчасын, азык-төлеген кызганмый. Өстәвенә, башкалага килгән саен ресторанга алып барып сыйлый. Татарстан кунакханәсенең «Люкс» бүлмәсендә уздырыла торган «бәйрәм»нәргә дә кайнешен чакыра.
– Вәт яшәп тә куялар! – дип уйлый Искәндәр.
Салып алгач, җизнәсенең теле ачыла:
– Менә институтыңны бетерерсең дә безнең бүлеккә опер булып
килерсең. Мин сине матур итеп яшәү серләренә өйрәтермен, – ди.
– Яшьлек бер генә бирелә. Җитәкчеләр, сәүдәгәрләр урлый. Буебыз җиткәннәрен тотабыз. Зурракларын «зурлар» коткара, бушка түгел, әлбәттә. Ирек ул, кайнеш, акчага сатыла. Һәркемнең үз бәясе куелган. Алтынга, затлы киемнәргә чумган мул күкрәкле кибет, база директорлары белән сак булырга кирәк. Чөнки өстәгеләргә алар өлеш чыгара... Әле эшли башлаганда, бер кибеттә дефицит товарга юлыктым. Директорының койрыгына басарга теләгән идек, чибәр ханым өстәлгә коньяк, закускалар
чыгарды да безгә дәште.
Ә без:
– Сез нәрсәгә при исполнении ...эчәргә тәкъдим итәсез? Утырыгыз,
акт төзибез! – дим моңа. Директорның керфеге дә селкенми. Өстәлдәге ризыкларны җыеп, каядыр шалтыратты. Без акт язып маташканда, бүлек начальнигы урынбасары майор Шульс килеп чыкмасынмы?! Без смирно бастык.
– Нәрсә, егетләр, нинди эшләр бетерәсез? – ди бу.
Аңлатып бирдек. Директорны җавапка тартырга кирәклеген әйттек.
– Дөрес эшлисез, егетләр, шулай кирәк аларга. Акт язуны миңа
тапшырыгыз. Киләчәктә кая барсагыз да миңа әйтегез. Киңәшле эш таркалмас, – диде майор Шульс. Милициядә эшләргә уйласагыз, җирдән йөрергә өйрәнегез, абынып егылуыгыз бар. Аңладыгызмы?!
Бераздан майор сүзен йомгаклап:
– Әнә, Пензадан килгән мишәр хатыннары шәһәрне көнбагыш чүбенә күмделәр. Тикшерегез шуларны, салыгыз штрафын. Хәзергә җитәр. Кругом – марш! – дип чыгарып җибәрде. Без, яшь лейтенантлар «остаз»дан дәрес алдык...
Җизнәсе моны күрсәтмә итеп алган, ахры, тора-бара ул үзгәрде.
миһербан-шәфкатьнең ни икәнен онытты... Ит һәм сөт комбинатларында эштән кайтучыларны тентеп йөдәтте. Көн саен аларга акт төзеде. Авыр эштә юк акчага хезмәт итеп, бераз итен-сөтен алып чыгучыларның гаилә бюджетларын тагын да киметте. Эшен Шульс белән киңәшеп башкара- башкара җизнәсенең погоннарында йолдызлары да эреләнде. Хәрәм кергән
йорттан иман качты. Апасы Әлфия гади бер хезмәтчегә әйләнде...

***

...Искәндәр йокымсырагандай булды. Ләкин җан ачысы аны кабат
үткәннәргә алып кайтты. Ул студент булганда Премьер-министр Усманов сөрү җирләренә культуралы игенчелек төшенчәсен керттерде. Басуларда үскән бәләкәй урманчыкларны, агач-куакларны кистереп, сөрү җирләрен киңәйтте. Һәр йөз гектар җиргә бер комбайн, һәр хуҗалыкка ашлык киптерү агрегатлары, өсте ябылган ындыр табаклары булдыру максатын куйды. Колхоз рәисләре бу карарларны үтәр өчен көнне төнгә ялгап чапты,
төзелеш оешмаларының ишеген шакыды. Ләкин зур күләмле эшне алар гына башкарып чыгарлык түгел иде. Шәһәрләрдә сәнәгать объектлары төзегән, монтажчылар, эретеп ябыштыручылардан торган бригадалар якын- тирәдәге төбәкләргә шабашкага таралды. Шушы агымга Абдул бригадасы да кушылды. Ул үзенең урынбасары – прораб итеп, Искәндәрне билгеләде. Шабашка дигәч тә, эшләрен норматив таләпләр буенча үтәделәр. Абдул
хезмәт хакларын гадел бүлеште. Удар вахта каникул вакытларыннан соң да дәвам итте. Уку хезмәт белән бергә үрелеп баргач, вакыт тиз узды.
Диплом алынгач, Искәндәрне юллама белән Ак калага җибәрделәр, ә Абдул башлы-күзле булып, Казанда калды. Төзелеш идарәсенә әүвәл мастер, прораб, соңыннан участок җитәкчесе итеп билгеләнде. Әлеге оешма белән Василий Пузиков дигән үзсүзле кеше җитәкчелек итте. Кеше сүзенә колак салмады, дан-шөһрәт өчен җанын бирергә әзер иде ул.
Бу хәл ноябрь башларында булды. Җирле табигый шартларны искә алмый торып, ул бер мөһим объектның нигезенә меңләгән кубометр бетон салдырды. Участок начальнигы Искәндәр Хәмзин бетон составына суыкка чыдамлык бирә торган катнашма кертелмәгән көе әлеге эшне башкаруга каршы төште. Ләкин аңа игътибар итүче булмады. Газеталар, радио- телевидение: «Василий Пузиков җитәкчелегендәге идарә төзүчеләре ике
тәүлектә берөзлексез ритмда фәлән кубометр бетон салып, монтажчыларга эш фронты булдырдылар. Бу – аларның Бөек Октябрь Социалистик революциясе көненә хезмәт бүләкләре», – дигән хәбәрләр таратты.
7 ноябрь көнне бәйрәм демонстрациясендә дә калын тавышлы хатын- кыз диктор рекордчыларны мактады. Алар хөрмәтенә «Ура!» тавышлары яңгырады.
Ике көннән салкыннар башланды. Бетон сафтан чыкты. Пузиков
аркасында меңләгән сумлык зыян килде. Бу вакыйганы йомып кала алмадылар. Хәбәр турыдан-туры Мәскәүгә китте. Обкомның беренче секретаре төзүчеләрне җыеп, өстәлгә суга-суга сүкте. Ләкин беркемне дә хөкемгә тартмады. Василий Пузиков мыштым гына туган якларына шылды. Төзүчеләр яраксыз бетонны алып, аның урынына, Искәндәр Хәмзин әйткәнчә, саклык чаралары күреп, яңасын салды. Эш барышын күзәтергә фән кандидаты Литвин үзе дә килгән иде.
Тәүлек буе төзелештә булу Искәндәрне нык йончытты. Бераз ял итеп алырга ниятләп йөргәндә, Мәскәүдән әтисенең сеңлесе Зөһрәбикә апасының үлеме хакында кайгылы телеграмма килеп төште. Беренче рейс тоткарлану сәбәпле, ул кабат фатирына әйләнеп кайтты. Керсә – өйдә музыка агыла, караватта җизнәсе белән хатыны Светлана бер юрган астында ята. Алар хәтта Искәндәрнең керүен дә сизмәделәр бугай. Диван кырыенда майор
киеме, кобурада пистолет. Искәндәр үз-үзен белешми, пистолетны алып, түшәмгә атып ук җибәрде. Агарынган майор Елдашев «эш»еннән бүленеп, Искәндәрнең аякларына тезләнде:
– Апаң, гаиләм хакына гафу ит! Берүк атып үтермә, – дип ялварырга кереште. Хатыны юрган астына чумды. Искәндәр үзен кулга алды шулай да:
– Монысы апаны каһәрләгән өчен, менә монысы миңа хыянәт иткән
өчен! – дип, җизнәсенең иягенә сукты. Ә пистолетны юл уңаендагы
чүплек савытына ыргытты. Бәлки, аларның икесен дә дөмектерергә кирәк булгандыр?.. Бәлки... бәлки... Шулай итеп, Елдашев димләгән Светлана белән дә, җизнәсе белән дә аралар тәмам өзелде.

(Дәвамы бар)

 

"КУ" 06, 2021

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: