НӘҖИП ҖИҺАНОВ ҺӘМ ТАТАР МУЗЫКА СӘНГАТЕ

 

Татарстанда Нажил Гаяз улы Җиһановтан башка олуг композитор һәм киң музыкаль- җәмәгать эшлеклесе булып танылган, үзенә аеруча тирән игътибар жәлеп иткән кешене табу кыен. Ана багышлап уздырылган юбилей тамашалары, бәйгеләр, конференцияләр музыкаль сәнгатьне яраткан халыкны үзенә тартуы турында сөйли. Быел анын 100 еллык юбилее киң билгеләп үтелде. Вакытлар узган саен бу бөек шәхеснең музыка сәнгатенә бирелгән чын пәрвәрлеге ачыла бара

Композиторның балалык һәм яшүсмер елларындагы язмышы жинел булмый. Ул Уральскида туа, бик яшьли ятим кала һәм абыйсы Җәләл (Җәләл Садрижиһанов) белән бергә ятимнәр йортында тәрбияләнә. 1928 елда Казанга килә һәм Көнчыгыш музыка техникумына укырга керә. Әмма бу уку йортын үзгәртеп оештырган вакытта ул Мәскәү музыка училищесын тәмамлап Мәскәү дәүләт консерваториясенең өченче курсына кабул ителә. Анын композиторлык иҗатының үсешендә, башка татар композиторларының да беренче буыны өчен остаз булган укьпучы Генрих Ильич /Читинский мөһим роль уйный.

Нәҗип Гаяз улы Җиһанов композитор буларак узган гасырның 30 нчы-40 нчы елларында өлгереп җитә. Әле Мәскәү консерваториясендә үк ул татар композиторларыннан беренче булып музыкаль сәнгатьнең прелюдия, сонатина, квартет һәм симфония кебек жанрларына мөрәҗәгать итә. 1936 елда Әхмәт Фәйзи либреттосы буенча композитор үзенең диплом эше итеп -Качкын- операсын яза.

1938 елда Татар дәүләт филармониясе төзелә һәм әлеге вакыйга Н.Җиһановның Беренче симфониясе белән билгеләп үтелә. 1939 нчы елда Казанда Татар опера һәм балет театры ачыла һәм бу көнне анын «Качкын» операсы куела. Шушы ук елда ул Татарстан композиторлар берлеген оештырып, анын җитәкчесе булып сайлана 1945 елда композиторның тырышлыгы аркасында Казан дәүләт консервоториясе ачыла һәм ул аны гомере буена җитәкли

Нәҗип Җиһановның 1940-50 еллардагы иҗаты күп яклары белән уңышлы Бу чорда композиторның төп әсәрләре-биш операсы языла. Алар арасында -Алтынчәч». «Түләк», «Җәлил», программ әсәрләрдән «Кырлай» симфоник поэмасы, татар халык темаларына язылган Сюита, «Нәфисә» увертюрасы, һ.б. әсәрләре бар

1960 нчы еллар ахырыннан 1988 елларга кадәр сузылган чоры симфония һәм камера-инструменталь жанрны үзләштерүгә багышлана Сәяси җылылык башлану сәнгать кешеләренең тормышка һәм иҗатка карата мөнәсәбәтләрендә билгеле бер үзгәрешләр китереп чыгара Яна фикерләр, яна шәкелләр туу вакыты житэ Философик мәсьәләләргә мөрәҗәгать итү, инструменталь формаларга таба омтылу, вакыт үзгәрешләренә карата бик сизгер булган композитор Нәжип Җиһановка да кагыла

Башка иҗатташлары арасында Нәжип Җиһанов әсәрләренең аерылып торуын билгеләүче нигезнамәләр нинди, дөнья күренеше нидән гыйбарәт?

Барыннан да бигрәк Н.Җиһановның катлаулы тарихка һәм хәзерге героик темаларга игътибар баглавын күрсәтергә кирәк Алгы сафка халыклар бәрелеше, туган ил язмышы хәл ителә торган кискен вакыйгалар һәм глобаль конфликтлар куела Халык көнкүреше, эчке иҗтимагый проблемаларны гәүдәләндерүгә игътибар юнәлткән композитор Салих Сәйдәшевтән аермалы буларак. Нәжип Җиһанов татар халкының чит ил яулап алучыларына каршы көрәшен сурәтли. Ул тарихта өйрәнелмәгән, музыкаль сәнгатьтә генә түгел, әдәби әсәрләрдә дә чагылыш тапмаган
фактларга игътибар бирә. Мәсәлән. 1941 елла Муса Жәлил либреттосы буенча язылган • Алтынчәч» операсында, 1945 елда язылган Нәкый Исәнбәт либреттосы буенча иҗат ителгән «Түләк» операсында болгарларның XIII гасырда монгол басып алучыларына каршы көрәше сурәтләнә Моның белән беррәттән. тарихи вакыйгалар эченә халык легендаларын да кертеп жибәрү-композиторнын яна алымы.

Нэжип Жиһановнын хәзерге темаларга язылган операларында да зур ижтимагыи вакыйгалар чишелеше күз алдына бастырыла. Мәсәлән. 1917 елдагы инкыйлаб “Ирек» операсының нигезенә салына Бөек Ватан сугышы вакыйгасы, шагыйрь Муса Жәлилнен батырлыгы, сугыштан соңгы җимереклекне бетерү өчен көрәш аның 1942 елда М Жәлил либреттосына язылган “Илдар», 1950 елда Ә.Исхак либреттосы буенча язылган “Намус» 1957 елда Әхмәт Фәйзи либреттосы буенча язылган «Жәлил» операсында чагыла

Нэжип Жиһанов татар музыка өлкәсендә драматик образларны барлыкка китерде Анын геройлары фаҗигале язмышлы горур титаннар. Бер-берсенә каршы торучы халыкларның үзәк образлары белән беррәттән. анын әсәрләрендә йөрәк кичерешләре, бер-берсен сөя торган яшь геройларның лирик-психологик халәте гәүдәләндерелэ Социаль низаглар, шәхси драмалар халыкның көнкүреше, табигать, бәйрәмнәр, гореф-гадәтләр, йолалар фонында үсеш ала. Драматургиядә күп планлылык-Нәжип Жиһановнын опера эстетикасына хас булган үзенчәлекләрнең берсе

Аның операларында инструменталь чалымнар әһәмиятле роле уйный, һәрбер персонаж үзенең лейтмотивы белән сурәтләнә «Алтынчәч». «Түләк», «Жәлил» операларында вокаль һәм инструменталь партияләр бертигез дәрәҗәдә. Бу- композиторнын тагын бер казанышы

Нэжип Жиһанов әсәрләре опера формаларының үсешендә үзенә бер яна чор. Элекке вакытларда музыкаль драма һәм опера үзәгендә соло-ялгыз җыр торса. Н Жиһанов барлык опера формаларын бертигез дәрәжәдә куллана.Фольклор рухлы традицион хор, катнаш, күмәк биюләр белән беррәттән, дан, мактау җырлары, пастораль җырлар, героик марш-жырлар, елау, зар-сагыш җырлары үсеш ала. Аның операларында ариозо, речитатив, ансамбль һәм хорлар бер-берсе белән үтә сыгылмалы чиратлашкан күләмле күренешләр өстенлек ала, аерым инструменталь эпизодлар зур роль үти.

Композиторның симфонияләрендә образларның беркадәр башкача урнаштырылуы күзгә ташлана Ул барлыгы 17 симфония язган Болар арасыннан Икенче «Сабантуй» симфониясе 1970 елда СССРның Дәүләт премиясенә лаек була Монда беренче планга халыкның тарихи язмышы турында фәлсәфи уйланулар чыгарыла. Яшьлек сиземлекләре, халык бәйрәмнәре, табигать матурлыгын күзәтүләрдән туган оптимистик кәеф күренешләрен көтмәгәндә көрәш-сугыш һәм кайгы-моң күренешләре алмаштыра Үткәннең фаҗигаләре яңадан тантана һәм шатлык күренешләре белән чиратлаша

Н Жиһановнын ин ачык казанышларыннан берсе-симфониялэрдә дә. операларда да полифоник техникадан гаять оста файдалану Анын әсәрләрендә полифония, элек күрелмәгәнчә, үсешенең ин әһәмиятле принципларына әйләнә. Ул чорда оркестрны максатка ярашлы төзи белү бик аз композиторларга гына хас булган Жиһанов бу эштә дә зур осталык күрсәтә Ул консерваториядә үзе оркестровка дәресләрен алып бара, аны язу осталыгын гамәлдә куллана, тембр мөмкинлекләрен яхшы белә

Анын эш стилендәге үзенчәлекләре белән бергә композиторның шәхси холкы турында да әйтми булмый. Кайсы яктан карасаң да, Нәҗип Жиһанов үз әсәрләрендәге геройлары кебек үк. гадәти шәхес кенә түгел. Ул трибун, табигате, характеры буенча юлбашчы, җитәкче. 28 яшендә үк Татарстан композиторлар берлеге рәисе. 34 яшендә консерватория ректоры. Берничә тапкыр ТАССР һәм СССРның Дәүләт премиясе лауреаты. Социалистик хезмәт герое, СССРның халык артисты. Денин премияләре буенча комиссия әгъзасы Консерватория ректоры буларак, ул Казанга атаклы профессорлар-Т ИДитинский, А.С.Деман. Г.М.Коган, Э.А.Монасэон. И С Дубининаны чакырып китерә Студентларны танып белә, консерватория тәмамлаганнан сон да аларнын тормышы белән кызыксынып тора, диплом эшләре, мөгаллимнәрнең диссертацияләре белән танышып бара, музыка өлкәсендәге яңалыклардан хәбәрдар, китапханәсе дә гаять бай була. Музыка сәнгатенең барлык өлкәләре белән дә даими элемтәдә тору гомеренең соңгы көннәренә кадәр дәвам итә.

Н Жиһановнын гомере эш вакытында өзелә. 1988 елда Уфада татар сәнгате декадасы көннәрендә анын «Жәлил» операсы гаять зур соклану белән кабул ителә Аны унөч тапкыр сәхнәгә чакыралар Нәтиҗәдә дулкынланган композиторның йөрәге бу шатлыкны күтәрә алмый

Н.Жиһанов һәрвакыт эш өстендә конференция, пленум, съезд һ.б. шундый чараларны үзе оештырып йөри. Шундый вакытта иҗат белән шөгыльләнергә вакыт табуы-гажәеп' Татарстан җөмһүрияте симфоник оркестрының һәр концерт сезоны Жиһановның чираттагы симфониясе белән ачыла. Шул ук вакытта ул гаять таләпчән, һәрвакыт башкалардан аерылып тора торган фикере бар. алар үзенчәлекле һәм тормышчан Аның сүзләреннән ни эшләргә кирәклеген төгәл, ачык аңлавы, тирән фикерләве аңлашылып тора. Барлык максаты, омтылышы үз халкының мәдәниятен үстерүгә, аны алга этәрүгә юнәлтелгән иде. Ул перспективалы яшьләр-студентларны, осталыклары ачылган иҗатташларын аерым күзәтеп бара, аларга ярдәм итә. Техник үзгәрешне белеп тора, вакытның яна музыкаль юнәлешләрен үзләштерә.

Мәсәлән, романтик юнәлешләр Фәрит Яруллин, Рөстәм Яхин иҗатында күренсә, яна стильләр Алмаз Монасыйпов һәм аның укучылары иҗатында чагыла. Үзенең үсешен норматив кагыйдәләр белән дәвам иткән классик юнәлеш заман рухына туры килми иде инде. Татар музыкаль стилен һәм чараларын актив рәвештә янарту кирәклеге алга килеп баса. Моны композитор сизми калмады Менә ни өчен аның иҗатында традицион классик закончалыклар белән беррәттән ниндидер башка стиль ориентирлар очрый башлый Жиһановның төп ижат чорында импрессион һәм романтик тенденцияләр әледән-әле күзгә ташлана. "Алтынчәч- һәм "Түләк- операсында әкияти-легендар образлар. "Жәлил» операсы монологик поэма жанрында язылу, фортепиано өчен прелюдияләре һәм романслар-монын ачык мисалы

Импрессионистик тенденцияләр 1980 елда чыккан җиде пьесадан торган -Матюшин эскизлары» дигән фортепиано циклында да бар. Ачык сурәтле, лирик-шигъри һәм бию жанрындагы образлары калкып күренеп тормый, ә бәлки эскиз рәвешендә бирелә. Тагын бер сонгы романтик күренеш тенденциясе 70 нче еллардагы "Нжери- (кызлар исеме) балетында да сизелә (Н.Жиһанов либреттосы). Сюжетның нигезендә җирне эсседән һәм корылыктан коткару хакына авылнын ин матур кызын Аллага корбан итү турындагы африка халык легендасы ята. Әсәр ритуаль Африка фольклорын бүгенге көн аңлатылуында куллануы белән неофольклористик ысулның кайбер принципларын искә төшерә. Балетта классик һәм үзенчәлекле бию номерларын аерым традицион рәвештә бүлү, кире һәм уңай геройларны капма-каршы кую юк. Символик образлар, язмышның трагизмы, бер актлы күренеш, монотематик композиция-болар барысы да классик юнәлештән ерак торган билгеләр. Әсәр образларның экспрессив характеры, тирән психологизмы, саф инструменталь тематизмы симфоник үсешенең өзлексезлеге белән аерылып тора. Барлык бу яңа күренешләр Россия һәм Европа композиторларының 60-70 еллардагы бер актлы балетлары тәэсирендә барлыкка килгән.

Кыскасы, Нәҗип Гаяз улы Жиһановның ижаты-татар музыкасында гаҗәеп зур колачлы, янача һәм үзъяшәешле иҗат Барыннан да бигрәк, ул-яна этап ача Композиторның ижаты аерым иҗтимагый-сәяси шартларда яшәде һәм, һичшиксез, тарихи үсеш-үзгәрешләр белән бәйле булды. Ин мөһиме. Нәҗип Жиһанов яна тема һәм жанрлар барлыкка китерде, милли музыкада классик опера һәм программлы симфонизмны тудырды, драматургиядә эпик-драматик типларны тәкъдим итте Гармонияне, фактураны, оркестровка чараларын һәм тематик үсеш алымнарын бөтенләй башка биеклеккә күтәрде. Даими рәвештә яңалыкка омтылу нәтиҗәсендә аның ижаты туып торган һәм янәшәдә булган башка төр стиль юнәлешләренең тәэсирен дә үзенә сыйдырды Татар музыкасы өлкәсендә жанрларның күптөрлелеге, темаларның масштаблылыгы, эзләнүләрнең киңлеге ягыннан да ана тиңнәр юк. Ә кайбер тенденцияләрнең каршылыклылыгы-композитор ижат иткән вакытнын- чорның каршылыклы булуы нәтиҗәсе

Татар халык музыкасын яна баскычка күтәрүче, аны үстерүгә бөтен гомерен багышлаган композитор Нәҗип Жиһановның исеме лаеклы рәвештә Казан дәүләт консерваториясенә бирелде. Ышанабыз ки. анын ижаты әле озак вакытлар буе кызыксынучыларның игътибарын үзенә тартыр, яңа буыннар өчен үрнәк булып калыр

Реклама