Ике җүләр (повесть)

Төньяктагы таулар Сарташ авылын салкын җилләрдән ышыклый. Шул

тауның уртасында яшьләр уенга җыела торган «өстәл» бар. Чыгып торган өстәл

янында мунча кадәрле сары таш калкып тора. Мең еллар тора инде ул сары

таш. Шуңа күрә дә бу авылны борынгы бабаларыбыз Сарташ дип атаган, имеш.

Сарташ тавыннан бик күп чишмә агып чыга. Киленнәр шул чишмәләрдән

чәйлек су ташый торганнар иде.

Егет-җилкенчәк, кыз-кыркын түгәрәк уен уйнаганда, җыен бала-чага сары

таш янында комнан өй ясап, шул ком өйләрне чүпрәк-чапрак белән бизәп, бераз

су кушып комнан ясалган «пәрәмәч пешереп», бер-берсен кунакка чакырган

булып, мәш киләләр. Бала-чага янында Габдулла исемле телсез-чукрак та уенга

катнаша иде.

Хәзер тау уртасындагы сары таш юк инде. Ул аска тәгәрәп, буа суына

баткан.

Бу авылның ике җүләре бар. Берсе әнә шушы Габдулла, аны Җүләр Әбдүш

дип йөртәләр. Кызамыктанмы, чәчәктәнме сабый чакта ук телсез-чукрак

булып калган. Аның әшәке, начар әйберләрне күргәч: «уһу, акка-бокка» сүзе

бар, кәефе килгән чакта, ике баш бармагын күрсәтеп, айгылдап көлү гадәте

дә бар. Әбдүшнең ата-анасы күптән үлгән. Ерак тутасы, алар йортына килеп,

шул мәхлукны карап тора. Тутасы аны кыерсытмый, какмый-сукмый, ашата-

эчертә. Габдулланың өс-башы гына ертык, ямаулы булыр. Бер елны башбатыр

калгач, Сирайга арбалы матай бүләк иттеләр. Җүләр Әбдүш йөгереп килеп,

матайның арбасына чумды. Шуннан соң Сирай аны гел матаена утыртып

йөртә башлады, шуңа күрә Әбдүш аны бик ярата, Әбдүш кешеләр алдында

ике баш бармагын һавага төртеп, Сирайны мактый. Сабантуйларында Сирай

көрәшкәндә, Җүләр Әбдүш аның өчен җаната, кыргый тавыш белән кычкыра,

хәрәмләшсәләр, үзенчә сүгенә:

— У-у, акка-бокка! — дип иләмсез тавыш белән кычкыра.

Сирай җиңсә, шатлыгыннан котырынып, баш бармакларын тырпайтып,

мәйдан уртасында йөгереп йөри.

Авылның икенче җүләре Сирайның үзе булыр. Ни өчен аны «Җүләр Сирай»

дип атаганнардыр, беркем дә белми.

Сарташ тавы түбәсенә менеп, аска, тирә-якка баксаң, гаҗәеп матур табигать

манзарасы ачыла. «Ялкын» калхузына кергән алты авыл күренеп тора. Әрәмәләр,

буалар, иске тегермән хәрабәләре — уч төбендәге кебек.

Авыл үзгәрә бара. Авылдагы салам түбәле йортларны — дранча түбәлесе,

дранчаны такта түбә алыштырды. Тактаны — калай, аннан соң — шифер,

шифердан соң ни булыр йорт түбәләрендә? Куе таллар да карчыклар авызындагы

тешләр кебек сирәгәйде. Аның каравы авылда алты почмаклы, сигез почмаклы

йортлар күбәйде, гел харап, ташпулатлар арта торды. Хәленнән килмәгәннәр,

авырулар, ялгыз карчыклар гына яңа өй салып маташмадылар. Җүләр Сирайның

да каралты-курасы шул килеш кала бирде. Җүләр Сирайның да шәп йорт салып

керергә көченнән килә иде, ләкин Сирайның хәттин ашканнарга исе китмәде,

ул аларның алагаем олы йортларына да, «Волга», «девятка» кебек машиналарга

утырганнарына да кызыгып бакмады. Ул хәтта Сабан туйларында батыр калып,

матай, суыткыч, тәкә, келәм-палас отса да, өс-башын да җүнләп карамады,

ни эләксә, шуны киеп эшкә китә, бәйрәм көннәрне генә чиста күлмәк-ыштан

киеп чыга.

«Җүләр» дип әйткәннәренә дә аның исе китми, Сирайның җавабы әзер:

— Җүләрләр арасындагы акыллы кешене гел җүләргә санаганнар! Әнә,

карагыз, бөтен пәйгамбәрләрне тилегә санаганнар! Сөекле пәйгамбәребез

Мөхәммәд Мостафа салаллаһу галәйһи вәссәламны да үз халкы башта «җүләр»,

дигән.

Сарташның кече урамындагы бер почмагына бәләкәй генә бер өй поскан.

Тыйнак кына, матур өй. Ике тәрәзә — ике күз сагышлы карый. Бу өй дә, мөгаен,

үзенең хуҗабикәсенә охшагандыр, ул да нәкъ шулай тыйнак-матурдыр, нәкъ

шулай сагышлыдыр-моңлыдыр.

Бу Җүләр Сирайларның курасы. Өй әле нык, мунчасы яңа, каралты-курасы

да тәртиптә, бер сыер, сугымлыкка бер бозау да, унлап тавык, бер оя каз,

бәрәннәре белән җиде сарык, чия бакчасындагы карлыганнар арасында өч

баш умартасы бар.

Анасы Гөлчәһрә белән ул әнә шул, үзләре кебек тыйнак өйдә яшәп ята.

Эштән бушаганда, көзге туктамас яңгырларда, кышкы күзачкысыз бураннарда

авыл кешесе кая барсын, өеннән чыкмый ята, телевизор бага, мунча керә,

күршесенә биләмгә йөри. Сираҗетдин Туктаров исә китап укый. Бәлки аңа

китап җене кагылганга, «Җүләр Сирай» кушаматы такканнардыр? Аның

үзенә күрә китапханәсе дә бар. Әле нинди генә! Үз кулы белән ясаган киштә-

шүрлекләрдә Толстойның унике томы, Әмирхан Еникинең китаплары,

Галимҗан Ибраһимовның сигез томлыгы. «Новый мир» белән «Казан утлары»

журналының әллә ничә еллык төпләмәләре — бар да бар. Бүлмәсенең түренә

кадакланган келәмдә ау мылтыгы, бабасыннан калган кылыч, алтатар кобурасы

эленеп тора.

— Кайда моның маузере? — дип кызыксынганнарга хуҗабай җавап

кайтара:

— Рөхсәтсед утлы корал тотарга ярамай, дип күнтәпиләр апкитте. Апаем, ау

мылтыгына минем рөхсәтем бар. Маудерның бабама именной бүләк ителгәнен

дә әйттем, дукументын да күрсәттем, ударнигын атмаслык итеп эшләгәч килеп

алырсын, диделәр. Апаем, кеше үтерәсем килсә, мин аны ау мылтыгыннан да

атып үтерә алам.

Сүзгә хуҗабикә Гөлчәһрә түти катнаша:

— Аның ауга чыгып та куянга, төлкегә атканы юк. Чаңгыга басып, мылтык

асып, кар сәхрәләрен әйләнеп кайту аның өчен бер хозурлану гына ул. Абзар

тулы малыбыз, бедгә нәмәгә кирәк ул куян ату?

Бәлки аны ауга чыгып та куян-төлке атмаганы өчен җүләргә саныйлардыр?

Ни өчен Сирайга «Җүләр» кушаматы тагылып калгандыр, ул үзе дә белми,

ахрысы. Укытучыларга җавап бирә алмаслык сораулар яудыргангамы, кыз

урларга маташып та оятка калганынамы, белгән юк.

Мәктәптә укыганда ук Сираҗетдин укытучыларын аптырата торган иде,

техника турындагы бәхәсләре, әдәбият турындагы сораулары күп вакыт

укытучыларны кыен хәлгә куя торган иде.

— Апа, ни өчен ай бедгә бер ягы белән генә карап тора? — дигән сорауга

астрономия укытучысы Сәгъдия апа җавап бирә алмаган иде.

Үз соравына Сирай үзе җавап бирде.

— Айның үд күчәрендә әйләнү вакыты Җир әйләнәсендәге хәрәкәт вакыты

белән бер булганга!

Бервакыт әдәбият дәресендә, тугызынчыда укыганда булса кирәк, дәрес

бетәр алдыннан укытучы Мәрдия апа:

— Сорауларыгыз бармы, балалар? — дип сорады. Сирай кул күтәрде.

— Апа! — диде ул, — Талстуй «Бал бәйрәменнән соң» хикәясе белән

татарларны яклый бит, сед апа шул турыда әйтмәдегед. Иван Васильевич

урамда бер вдвод салдатның бил тиңентен чишенгән татарны кыйнап алып

барганын күрә. Кыйнауны Иван гашыйк булып йөргән кыдның атасы

полковник оештырган була. Шуннан соң Иван Васильевич полковникның

кыдыннан вад кичә. Матур мәхәббәт татар кешесенең кыйналуы аркасында

җимерелә бит.

— Дәрес бетте, балалар! — дип Мәрдия апа, һични әйтмичә кыңгырау

шылтыраганчы ук дәресханәдән чыгып киткән иде.

 

Дәвамын күзәтеп барыгыз.

"КУ" 4, 2014

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: