Доктор Байчурин (хикәя)

Минем кулда пычак.

Иртәгә мин тагын йөрәк тамырына операция ясарга тиеш. Бүтән андый катлаулы

операциягә алынмам, дигән идем инде. Әнигә ясаганнан соң... Аңа да шактый еллар

узган. Сукыр эчәккә дә күптән ясаган юк.

Аңарчы мин бүген атасы үтенече белән егерме өч яшьлек егетне теге дөньяга

озатырга тиеш.

Кайчак шулай була бит ул: көтмәгәндә китереп суга тәкъдир.

Минем кулда тагын пычак.

Мин теге чакта үз кулларым белән әнинең йөрәк тамырына операция ясаган идем

инде...

Пычакны элек «ланцет» дия торган идек, хәзер «скальпель» дип йөртәбез. Нинди

генә исем белән атасаң да, барыбер пычак пычак инде, кисә, суя торган бик үткен

тимер кисәге. Мин пешекче түгел, суган да әрчемим, бәрәңге дә турамыйм; мин табибхирург, адәм баласының авыру үтеп кергән әгъзасын кисәм, аннары тегәм, ябыштырам.

Мин газиз әниемнең күкрәк турысыннан шул пычак белән ярып, кан тамырын

кисеп ямадым.

Шул чакта минем ниләр кичергәнне аңламаган кешенең бернинди гаебе юк, чөнки

аны шәрехләп тә, тәфсилләп сөйләп тә булмый. Мин операция бүлмәсеннән чыкканда

ук үлеп калган шикелле тоелдым. Коридорда акшарлаган мичтәй ап-ак кыяфәтле

ике абыйны, өч энемне күргәч, аңымны югалтканмын... Болай да... һәрберсе берәрне

тондырса да, аякта тора алмаган булыр идем... Аларның сугуын көтмичә дә һуштан

язганмын... Кайгыдан булмаган бу, шатлыкны күтәрә алмаган әни биргән йөрәгем –

шулай, диделәр соңыннан... Мин үлдем, юк булдым, беттем, югалдым. Күптән кирәк

булган икән – минем яшәргә бернинди хакым юк. Мин кардиохирург түгел. Ләкин

килеп терәлгәч кенә, каян табасың андый белгечне?!

Бәлки, шул ук хастаханә коридорында баласын, әнинең үлеп яраткан оныгы

Айгөлне күтәреп торган олы кызымны күргәч югалтканмындыр аңымны... Әле ярый

шул чакта һуштан язганмын, югыйсә, әнине ярган пычак белән үземнең кан тамырын

сызып җибәрер хәлдә идем. Беләм бит: алай-болай була калса, әти мине пычак белән

түгел, авыл агаеның көрәк кадәрле кулы белән бәреп очырачак. Сукса каты суга ул,

теге чакта мине капка төбендә тәгәрәтә-тәгәрәтә сөзгән колхоз үгезен дә ничек бәреп

аударды.

Ул вакытта колхоз үгезе үлмәде, исән калды. Тезләнгән җиреннән алгы аякларына

торып басты да аннары аңгырайган дәү башын як-якка айкап торды, соңыннан, сарык

бәтие кебек мескен тавыш белән мөгрәп, көтү артыннан атлады. Безнең кара мунча

бурасы чаклы аклы-каралы үгезнең күзләре дымлы иде. Елады микән ул шул чакта?

Еласа, авыртудан түгел, гарьлектән елагандыр дәһшәтле һәм усал колхоз үгезе.

Меңләгән операция ясаган хирург буларак, минем бер кагыйдә бар, урысча әйтәм:

«надеясь на лучшее, готовься к худшему»... Хәер, минеке түгел бу гыйбарә-кагыйдә,

институтта чакта безгә анатомиядән лекция укыган яһүд профессоры Берманның

яратып тәкрарлый торган сүзләре. Профессор бик акыллы кеше иде. Хәзер уйлыйм,

шундый акыллы яһүд тә мәгънәсез сүзләрне кабатлар икән!.. Мин бит яхшы булсын

дип эшлим, ахырда ул шулай булып чыга да. Аллага шөкер!

«Йа, Хода!» – дип пышылдыйм. Аннары операция өстәле өстендә яткан әнием

янына килгәндә, «Алла исеңә төштеме, доктор Байчурин?» – дип мыскыллыйм үземне.

Табиб буларак беләм: баш мие үтә дә катлаулы, аның икенче почмагында башка уй

– «надейся на худшее, готовься на лучшее...» Карале, нишләп минем акыл урысча

уйлый әле. Нәкъ чын табиблар кебек кылана башлаганмын... Чөнки татар табиблары

хастаханәдә гел урысча сөйләшә. Модамы бу, әллә шулай тиешме? Оныгым Марат

ишетсә, миннән көләчәк, чөнки мин аны теле ачылганда ук, «папа-мама» урынына

«әти-әни, әби-бабай» дип әйтергә кирәк дип үстердем. Милләтче түгел мин. Мин – бары

гап-гади бер татар малае. Өстемдә ак халатлы булсам да, кулда скальп-пычак булса да.

Зиһенем саф. Уйлар гына чуар. Коридорда әтине күргәч, алар да тәртипкә килде.

Әнине авыр хәлдә хастаханәгә ат белән китереп җиткергән әтинең кыяфәте теге чактагы

колхоз үгезенеке кебек: бетәшкән, кечерәеп калган, күзләре дымлы...

Аның бу кыяфәте мине тиз айнытты. Әле операция ясау түгел, әнине күрмәгән дә

килеш, әнә, нинди уйлар уйлап өлгердем! Уйларның тезгене юк. Без яшь чакта әтинең

авылда бер шәп йөгәне бар иде. Чын каештан эшләнгән. Хәтерлим: ул йөгәннән әле

һаман да чи каеш һәм ат тире исе килә. Икесе бергә кушылгач, әти исе килә башлый

иде...

Бер, ике, өч... Кеше үз теле белән «егерме өч» дип әйткәндә, нәкъ бер секунд вакыт

уза, диләр. Өч мәртәбә шулай дип кабатларлык кына вакыт узса да, әллә ниләр уйлап

бетердем. Анестезиологның эше беткәнне дә беләм үзем.

Бүген мин аларның икесен дә төшемдә күрдем. Үзебезнең авылдагы күл, имеш.

Шул күлдә әни ак каз булып йөзә, әти дә каз кыяфәтендә. Менә бүрекле әнкә каз күл

уртасына таба йөзеп китте һәм шулчак аның өстенә алагаем зур бөркет ташланды. Әткә

каз бөркеттән дә җәһәтрәк булып чыкты, ул су өстеннән йөзеп түгел, очып диярлек

әнкә каз янына барып җитте, ни арада бөркетнең башын чукып та алды. Каздан да

зуррак булып күренгән бөркеткә охшаган кош су белән агып китте. Әнкә каз белән

әткә каз, күңелле каңгылдашып, икесе бергә кушылды. Бераздан алар янына бер бәбкә

каз йөзеп килде. Юк, җәмгысы җидәү икән. Тик җиденең берсе читтәрәк, оя янына

йөзеп барырга бик теләсә дә, дулкын аны читкә этәрә.

Ул бәбкә каз әллә мин булдыммы икән?..

Бер, ике... егерме өч... Малаена егерме өч әле күптән түгел генә тулган. Үзе кебек

озын буйлы, кара тутлы. Тик йөзе агарган инде, авыру кыяфәте кергән. Мин шулай

дип уйладым да, егетнең күз бәбәкләрен ачтырып карадым, йөзен бармагым белән

сыпырдым. Яшь әле, организмы да бетәшмәгән, йөрәге дә мунчалага әйләнеп бетмәгән.

Моны аның яңакларыннан, ике як муеннан күреп була: бавыр таркала башламаган.

Бавырга зыян килсә, гадәттә ике як муенда кызыл җирлектә дуңгыз колбасасындагы

кебек ак таплар ялтырап тора. Каты эчкән ир-атның шулай була – муен ике якта ак

майлы дуңгыз казылыгы кебек. Бу адәмгә бавырыннан начар хәбәр.

Хәер, егетне бик әйбәтләп хастаханәдәге белгечләр тикшерде.

Мин ясаган операцияләр инде берничә меңнән артты. Миңа чират торалар. Казанга

күченеп киткәч тә, Чулманкалага еш кайтам. Болай гына да, аннары сирәк булса да,

операцияләр дә ясап китәм. Монда һаман «хирург Байчуринны» онытмыйлар. Әнә,

бер бабай «хирург Байчурин ясаса гына, пычак астына керәм!» – ди икән. Гаиләсе

гозерләнеп, Казанга ук килгән. Нишлим, бер ялымда чыгып киттем инде. Мине

хөрмәт итәләр, зурлап «хирург Үтәшев» дип тә атыйлар, дидем. Хәзер шул хөрмәтне

бер селтәнүдә үз кулларым белән юк итәсе була. Әгәр атасы гозере буенча малайны

теге дөньяга озату карарына килсәм, мин үз-үземне кичермәячәкмен... Ә тегеләй

мине кичермәячәкләр...

Ата кеше яңа гына үз губерналарында зур түрә булган. Күрәсең, андый кешенең

малае наркоман булырга тиеш түгелдер... Язылмаган кануннар буенча да шулай бит.

Наркоман атасын андый зур тәхеттә озак тотмаячаклар... Әле белеп өлгермәгәннәрдер,

куймаган да булырлар иде. Бу илдә бигрәк тә шулай. Җитәкчегә хатын белән дә

аерылышырга ярамый. Гашыйк булырга да. Шуңа күрә, гашыйк булып тинтерәтмәс

өчен, тәхеткә утыруга аларга йөрәкләрен йонга төреп куярга туры килә. Шуның

белән бергә миһербанлык, кече күңеллелек, олы җанлылык һәм кешелеклелек дигән

сыйфатлар да калын йон эчендә кала. Сәвитләрдән калган мирас бу.

Минем алда бик авыр бурыч. Әни әйтә торган иде: «Улым, тормышта кыен хәлдә

калсаң, миңа операция ясаган чакларыңны исеңә төшер... Сиңа бик авыр булды бит

ул чакта! Мин беләм, улым! Алты абыеңны исеңә төшер шул чагыңда. Әтиеңне...

Синең өчен дөньяда шуннан да авыр газап булмас, моннан да авыррак сораулар

битәрләмәс сине. Шулай дип уйласаң, кыенлыкларны тиз җиңәрсең, алар моның белән

чагыштырганда, барысы да вак-төяк кенә булып калыр», – ди торган иде.

Менә шуларны уйлап утырам хәзер. Әнинең киңәшен тотып... Шуңа күрә дә

ошбу хикәятне сөйләр алдыннан мин әнинең йөрәгенә ясаган операция турында искә

төшердем. Бу миңа берәр ак юл күрсәтер сыман иде: нишләргә? Үтәргәме бу түрә

агайның гозерен, әллә гариза язып, эштән китеп барыргамы? Ул безнекеләрдән дә

шалтыраттырды. Югыйсә, хастаханәгә андый авыруны кабул да итмәгән булыр идек.

Махсус диспансер бар лабаса.

Хәер, бу бик зур сер, гомерлек сер булып калырга тиеш иде. Сөйләшү-килешү

баштан ук шулайрак барды... Миңа карата куелган шартлар бихисап: малай якты

дөньядан газап-сызлануларсыз гына китәргә тиеш. Әни кеше моның шулай икәнлеген

белергә тиеш түгел. Чөнки бу гамәл ана хакына, аны исән калдыру өчен эшләнә.

Әнисе исән калу өчен баласы вакытыннан алда китеп барырга тиеш!!! Кабахәтнең

дә кабахәте син – язмыш. Имеш, аның әле тагын ике баласы бар, ул аларны аякка

бастырырга тиеш... Усал, аяусыз тормыш дигәнең...

Әнинең киңәше дә әлегә ярдәм итә алмый. Кызык кешеләр инде сез – әниләр.

Имеш, «бик авыр вакытларыңда операция өстәлендә мине җан бирде дип уйла»! Әни

кырыс булган безнең.

 Мин ясаган операцияләрнең барысы да уңышлы булды, күпме кеше исән-сау калды.

Хәер, бу – рәхим-шәфкать түгелдер, мөгаен. Бу – эш, бу – минем һөнәр. Гиппократ

анты биргән һөнәр ияләре бит без. Ләкин мин ул Гиппократны күреп белмим, мин

әти белән әнине беләм, алар кешеләргә һәрчак ярдәмчел булдылар. Ул моң кебек,

күңелдән, йөрәктән агылып чыга.

Аллага шөкер, минем киңәшерлек остазларым, өлкән дусларым күп булды үз

гомеремдә. Наил Сәлаховичның бер сүзен гомер онытасым юк: «Менә син хирург

буларак ничәмә-ничә гомерләрне коткарып калдың, ә сине берәр авырлык килсә, кем

коткарыр соң? Шулай дип уйлап караганың бармы, Харис туган», – дип, алга фәлсәфи

сорау куя. Наил Сәлахович минем кебек баш табиб булып кына түгел, дистә еллар

министр урынбасары булып та эшләгән шәхес. Меңләгән кешеләр рәхмәтле аңа!

Юкка гына, тиктомалдан гына бу хакта уйланмаган бит инде аксакал. Ләкин аның

фәлсәфи теле тагын дәвам иттерә әлеге фикерне: хирург бары үзенә ышанырга тиеш.

Син операция ясаганда, башка кеше белән киңәшергә вакытың да, җаең да булмаган

кебек, андый чакта да һәрчак үз башың белән генә «киңәшләшә» аласың!

Бер, ике, өч... егерме бер, аннары егерме ике, егерме өч... Организм, юк, психика

егерме бер көн эчендә урынына утыра. Егерме бер көн буена ихтыярыңны җыеп,

тәмәке тартмасаң, әлеге бәладән сине баш мие үзе коткара – ташлыйсың. Никотиннан

котылу өчен башта өч көн кирәк... Өч һәм егерме бер... Адәм баласының организмы ул

көннәрне үзе «исәпли». Бәлки, малайны наркотик тәэсиреннән егерме бер көн эчендә

коткарып булыр? Мин җитәкләгән хастаханәдә психотерапия бүлеге бар. Шуңа күрә

миңа килгәннәр. Махсус диспансерга салсалар, беленәчәк бит наркоман икәнлеге...

Мин инде ничә еллар буена хирургтан психотерапевтка әйләнеп беткәнмен. Бер

көнне үлем хәлендә бер атаклы актёрны алып килделәр. Затлы, олуг актёр! Халыкның

яраткан, сөекле улы. Ошбу актёр халыкның бәгырендә. Бер тамчы су да йота алмый

бахыр. Тамагыннан үтми. Үләргә әзерләнгән. Аны шундый кыяфәттә күреп, мин

үзем дә «үләргә» җыендым бугай. Ничек булса да, коткарып калырга кирәк! Бүлек

табиблары бар көчләрен куя аны аякка бастырырга. Ләкин тамагыннан су үтмәгәч соң

инде?.. Ябыккан, бетәшкән. Мин дә бетәшә яздым. Ләкин табиб сырхауның авыруына

караганда да көчлерәк булырга тиеш. Монысы да Наил Сәлахович сүзләре. Алтын

сүзләр. Актёр янына йөгерәм. Утыз градус эссе август көне. Палатага җиткәнче тамак

чытырдап кибә. Әллә агайның сусыны миңа күчте инде – үлеп эчәсе килә. Авыруның

тумбочкасы өстендә ике шешә шифалы су тора. Янында утырган театр директоры

алып килгән, ахры. Ул Алла бәндәсе көн-төн актёр янында. Ничек аякка бастырырга

белми... Хәер, без барыбыз да күренекле актёрның гомере өзеләчәк, дигән уй белән

килешкән идек инде. Шешәләр кояш нурларында ялтырап утырып тора. Авыру ул якка

борылып та карый алмый. Шулчак мин хәйләгә керешәм, дөресрәге «психика» белән

эш итәргә дигән карарга киләм: берни булмагандай шешәләрнең берсен тавышланып

ачам да шыбырдатып, тустаганга агызам, икенче тустаганга да салам. Үзем юри тәмләп

эчәргә керешәм, рәхәтлектән төрле тавыш-ымлыклар чыгарган булам, кыскасы, актёр

янында «артистланам» да шундук икенче тустаганны аңа сузам: янәсе бик кызу, эссе

бит, тамагыңны чылатып куймыйсыңмы? Актёрым берни булмагандай, авыруын

да онытып, аны кулына ала һәм миңа карап үзе дә сизмичә голт итеп эчеп тә куя!

Авыруның күзләре шар, директорыбыз шатлыгыннан тораташ булып каткан. Ул,

тотлыга-тотлыга: «Харис! Карале! Эчтем бит!» – ди. Мин тустаганга тагын шифалы су

агызам, анысын инде актёр абыем үзе «белеп» йота. И сөенүләр шул чакта. Директор

әле мине, әле агайны кочаклый. Үзе елый-елый: «Абый, без сиңа кәфенлекләргә кадәр

әзерләп куйган идек бит инде!» – ди. Мин көләм, кәфенлекне алдан хәстәрләп куйган

кеше, гадәттә, озак яши, диләр. Әнә, туксан яшьлек әбиләрне кара син, тәгәрәшеп

йөриләр. Аларның кәфенлекләре, үлемтеккә дигән күлмәкләре, садака акчалары

сандык төбендә ята-ята күптән күгәреп беткән инде. Ходайның хикмәте диген...

 

Дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 8, 2019

фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: