Сиксәндә дә җегет!

НАИЛ ДУНАЕВКА 80 ЯШЬ

1995 ел. Театрның әдәби бүлеген җитәкли башлаганыма унбишенче ел, әмма Марсель абыйның минем янга мондый җенле кыяфәттә керүен беренче күрәм. Кулында Наил Дунаев һәм Алсу Гайнуллинага атап язылган иҗат характеристикалары. – Синең эшме? – ди Марсель Хәкимович, эчке ярсуын тыя төшеп. Бит ярымга да тулмаган ул күрсәткән хәчтерүш язмаларга карап алгач: – Түгел! – дим. Марсель абый, аптырап: – Кемнеке? – дип куя. – Любимчиклары тутыргандыр, – дип җаваплыйм икебезгә генә аңлаешлы телдә. – Мәскәүдән борып кайтарганнармы? Марсель Хәкимович соравымны җавапсыз калдырып чыгып китә дә беравыктан әйләнеп менеп: – Тиз генә эшләп бир, әйдә, – дип ашыктырырга ук керешә. Иртәдән алып төнгә кадәр, театр эшләреннән тыш, директорга кирәкле әллә кемсәләрнең дә документ, үтенеч, котлау кебек нәрсәләре белән утырудан күз кабакларым шешенеп, күземдәге кан тамырлары шартлардай булып кызарып-бүртенсә дә, сер бирмәскә исәп: – Ярар, – дим, мәгәр ачы тире чыкканның ачы теле дә чыкканын күрсәтергә теләгәндәй. – Эшлә дип әйтергә бер минут та җитә ул, ә эшләргә... Марсель Хәкимыч шундук телемә баса: – Озак буламы, син шуны әйт?! – Икесенә кимендә уналты бит тутырырга кирәк, аннары хуҗадан да тора – өтерләрне, диюем, бик озак төзәтеп утырмаса... Марсель абый ташка кызу өсти: – Миңа күрсәтерсең. Сузма! Болай да соңга калдык... – Ә моңа кадәр ник сузганнар?! Бу керәшен малаеның (Марсель абый әйткәнчә әйтүем) курсташлары күптән алды бит инде мондый исемне! – Аңа ашыгасы юк, ул картайганчы уйнаячак! Менә аңла: «Ашыгасы юк, тизрәк бул, сузма, соңга калдык!» Әйе, ул вакытта бу сүзләргә артык игътибар итеп торырга вакыт булмады. Наил абый белән Алсуга дүртәр битлек характеристикалар язып, театр белгечләре язган рецензияләрдән берничә битлек өзекләр дә җыеп, җитмәгәннәрен үземнән өстәп, кул куйдырып, Мәскәүгә озаттык. Һәм бу үтә тырыш артистлар дәрәҗәләренә лаеклы исемнәрне йөртә башлады. «Ул картайганчы уйнаячак» дигән сүзләр 21 елдан соң Наил Дунаев катнашкан «Хафалы биюләр» спектакле премьерасын караганда искә төште һәм шаккатып калдым: Марсель Хәкимычның ул чакта «бәхетле артист картайганчы уйный, Дунаев та – бәхетле артист, дип әйтүе булган икән бит!» «Хафалы биюләр»дәге Дунай персонажы – гаять катлаулы холыкка ия, өстәвенә көч-гайрәте ташып торган егәр ир кеше. Андый роль 50-60 яшьлекләргә дә җиңел бирелми. Таулы төштә, упкын читендәге аулак урында ял итүче тормыш хуҗаларының мең дә бер капризын өч лакей һәм биюче кыз «ә» дигәнче үтәп тора. Дунаев, әнә шул өч лакейның берсе булу белән бергә, әлеге мәҗлеснең тиешле югарылыкта үтүенә башы белән җавап бирүче дә. Наил абыйның партнёрлары Камал театрының иң җитез артистлары: берсе – шәп биюче, икенчесе – акробат, кызы – тәмам тау кәҗәсе. Һәм 80 яшьлек артистыбыз, әйтерсең, җитез Фигаро шушы яшь сәхнә йолдызлары белән бермә-бер тиң уйный. Ул тудырган образга күп дигәндә 40 яшь бирәсең. Дунаевның берничә генә ел элек Әтнә театрында башкарган эше дә онытылмаслык. «Сөясеңме-сөймисеңме» спектаклендәге бик үзенчәлекле Габдулласын театрның ерак гастрольләренә дә барып (шул исәптән Мәскәүдә дә) уйнап йөрде. Хәзерге чорда авыл-район гастрольләрендә йөрүне яшь артистлар да өнәми. «Яныбызда гаярь, зур тәҗрибәгә ия сәхнә остасының эшләп алуы безнең артистларга җитди мәктәп булды», диде әтнәлеләр. Халык алтыдагы – алтмышка, ди. Микулай дәдәйнең шундый чыдам, тырыш, уңган, байлыкның кадерен, татар теленең тәмен белү сәбәпләрен мин аның туган авылындагы төпле, акыллы яшәү рәвешеннән, бай, ипле, матур йолалардан, Аяз абый мактап язган умартачы Ибан дәдәйнең һәм дә җырчы Ульяна түти корган затлы гаилә тормышыннан да күрәм. Шушы юллар каләм очымнан ак кәгазьгә купшыланып төшкәндә, хәтер түремдә бер-ике ел элек булган куркыныч вакыйга да калыкты. Марсель Сәлимҗанов: «Дунайга тиң балыкчыны белмим, без менә еш кына бергә балык тотабыз. Миңа түгел, хәтта минем Гөлнарама да балык эләкми башлаганда, безнең керәшен малае килограммлап каптыра. Оста балыкчылар күп бездә, Дунай осталарның да остасы!» – дигән иде. Студенецта минем дачам Идел кырында. Биноклем дә бар. Бервакыт Иделдән кемнеңдер шомлы итеп кычкыруын ишетәм. Карасам, ярдан 300 метр ераклыкта капланган көймәсенә ябышып бер балыкчы тора. Тавышы карлыккан булса да таныйм – Наил абый. Мин нишләргә белми чабып йөргән арада аны башка балыкчылар, күреп алып, ярга чыгарга ярдәм иткән. «Сиңа хәзер кайнар мунча кирәк», – дим, ә ул һәрвакыттагыча, үзе турында уйлаудан бигрәк, эшләгән яхшылыкка яхшылык белән җавап кайтару артыннан йөри... Соңрак ишеттем, әлеге балыкчыларга күчтәнәчләр куеп шатландырган икән. Язгы суның салкыны үзәгенә үткәндер, олы кешегә күпме кирәк, дип борчылып йөрсәм, инде җитмеш яшьтән узып киткән Николай Ивановичның авырып ятуы турында ишетергә туры килмәде. Беренчедән, сер бирә торган кеше түгел, икенчедән, бала чагыннан ук чыныгып үскән ир-егет. Кешегә фәлән яшьтә бит ул, дип картайтып карарга өйрәнгәнбез, ә бала чагында елга капитаны булырга хыялланган Николай-Микулай нинди генә салкын көндә дә теплоходның җил уйнап торган икенче катыннан төшмәс. Үзе һәр бирмеш көн балыкта. Балыгы җитеп ашса да тота. Акча эшлим дип газап чигеп йөрүе түгел, балыкларны бушка диярлек өләшә. Кешеләрне шатландыру – аңа җан рәхәте. Щепкинчылар чын сәнгать мәктәбе узып кайтсалар да, театрның зур сәхнә осталары югарылыгына күтәрелер өчен, аларга әле күп көч, күп вакыт сарыф итәргә кирәк иде. Театр дөньясында туктаусыз кайнаган яшь кеше буларак, хәтерем күп нәрсә сеңдергән. Шуңа театр белгечләренең берсен-берсе кабатлап: «Дунаевны Дунай иткән иң беренче эше – «Соңгы хат»тагы Ниязы», – дип әйтүләре белән бер дә килешә алмадым. Тауның түбәләре, русча әйтсәк, пиклары күп булмаган кебек, артистның сәхнәдә төзегән иҗат тавының да күккә ашкан бөек образлары күп булмый. Наил Дунаевның иң югары күтәрелеше дип ышанган биш образын сана, дисәләр, исемлекне Фигародан башлар идем. «Фигароның өйләнүе» дип аталган бу моңсу комедияне Дунаевның 60 яшен котлап язган бер мәкалә авторы спектакльне М.Сәлимҗановка бәйләп куя. Әмма «Фигароның өйләнүе» – театрда булдыксыз дип аталып йөртелеп, ахырда, театрдан ук куылган өйрәнчек режиссёр эше. Авторны ялгыштырган сәбәп – мондый гүзәл спектакльне бары талантлы режиссёр гына куя ала дип уйлаудан. «Шау-шулы көн яки Фигароның өйләнүе» өйрәнчек режиссёрның гаҗәеп талантлы артистлар булышлыгы белән куйган диплом спектакле иде. Спектакльгә тамашачылар милли әсәргә йөргән кебек агылып йөрде. Бу онытып булмаслык зур уңышның узаманы Дунаев иде. Әгәр Дунаев Фигаросы спектакльнең башыннан ахырынача кояш кебек балкып, партнёрларына бетмәс-төкәнмәс көч, дәрт биреп тормаса, артистлар шулчаклы илһамланып уйный алырлар идеме икән?! Артистларга аеруча монологлар авыр бирелә. Ә менә Фигароның монологында Дунаев бик тирәнгә чумып, төптә яткан моң-сагышны да, чумырып алып, тамашачы йөрәген ташытканчы сала алды. Дунаевның чираттагы биеклекләре А.Н.Островскийның «Агай эне – ак мыек» (1973) комедиясендәге Подхалюзин һәм «Бирнәсез кыз» (1983) драмасындагы Паратов образлары белән бәйле. Костромада бөек рус драматургының 150 еллыгына багышланган «Островский пьесалары фестиваленә» рус театрларының каймагы җыелган иде. Әмма бәйгедә җиңү татар театрына насыйп булды. Беренче дәрәҗә диплом төрле хисләр, төрле җайлашулар, күптөрле планнар тудыра алу осталыгына ия Николай Иванович Дунаевка Лазарь Подхалюзин ролен бөтен катлаулылыгы, үткенлеге белән сурәтли алуы өчен тапшырылды. Дунаевның бу үлемсез образында ялагай приказчикның, сәүдәгәрләрнең сасы һавалы, пычрак, караңгы өнендәге гарип әхлак дөньясы тудырган кагыйдәләрне үзләштереп, мутантка әверелүе, ахыр чиктә үз хуҗасын да кабып йоткан бүребуар булып китүе гәүдәләнә. Бер театр белгече: «Дунаев уенын чамасыз мактадым ахры, артистның соңгы пәрдәдә аристократ булып күренүе артык иде», – дип куя. Әлеге спектакльне күп мәртәбә караган тамашачы буларак, урынсыз рәвештә кимчелек итеп күрсәтелгән бу күренешне якларга тырышам. Дунаев финалда аристократны уйнарга уйламады да. Хамның үлсә дә аксөяккә әйләнә алмаячагын олы сәхнә остасы булып танылган Наил Дунаев театр белгеченнән дә ким аңламады, әлбәттә. Хам-хамелеон үзен саклаганда, күп төскә керә: Лазарьның аристократ битлеге киеп алуы да шуның чираттагы ысулы гына иде. Белгородта М.Щепкинның 200 еллык юбилеена багышлап үткәрелгән Бөтенроссия театр фестиваленә безнең театр Островскийның трагедия киңлекләренә чыга алган «Бирнәсез кыз» драмасы белән барды. Һәм Россия театр дөньясында үзе турында сокланып сөйләрлек данга иреште. Ә бит бу фестивальдә дә бик югары культурага ия театрлар, шул исәптән остазларыбызның берсе саналган Малый театр да катнашты. Шәкертнең остазны уздырырга тиешлеге – аксиома. Спектакльне мактап авыз ачкан театр белгечләре: «Сәхнәдә чын аристократны бик сирәк артист уйный ала, ә менә Дунаев-Паратов – чын аксөяк. Рус театрларында «Бирнәсез кыз» куелмауның тагын бер сәбәбе – Лариса Огудалованы уйный алучы актриса юк, ә алар сездә бер генә дә түгел, икәү икән», – дип башлыйлар. Ә бит, чыннан да, спектакльнең режиссёры да, щепкинчы Дунаев та репетицияләрдә иң әүвәл Паратовның аксөяклеген бөтен зурлыгы белән ачу юлыннан бардылар. Һәм ул максатка ярашлы табыш китерде. Милли театрга милли драматургия һава кебек, кояш, җир, су кебек кирәк. «Перестройка», «үзгәреш» дигән сүзләрдән драматурглар телсез калды. Баш режиссёр, минем янга көн дә кереп: «Пьесалар эзлә! Алсу рольсез йөри әнә!» – диеп тыкырдата башлагач, моннан күп еллар элек Ленин китапханәсендә яшьләремне сөртә-сөртә укыган «Өч аршын җир»не искә төшердем. Шундук кабат барып укырга утырдым. Аяз Гыйләҗев әсәре «тере» иде. Шатлыгымны Марсель абый белән уртаклаштым: «Их, куйсагыз, иң шәп спектаклегез булачак!» «Куйдырсалар куярсың! Йә, ярар, уйлап карыйк», – диде баш режиссёр, үз уйларына чумып. Аяз абый да: «Ай, парин, куйдырмаслар бит!» – диде. Күрәсең, теге заманда куйдырыр өчен бик күп көч түккән булганнар, хәтта ишегалдына үзгәреш дигән әкәмәт килеп кергәч тә, йөрәктәге бозлары акрын эри. Сәлимҗанов – диктатор, дисәләр дә, рольгә кеше сайлаганда киңәшә. «Мирвәлигә Ринатны алам, бер дигән булачак», – ди. Китапханәдә укып утырганда, Мирвәли никтер Дунай булып күренеп алган иде: аеруча хаксызга рәнҗеткән авылын каргаганда, Шәмсегаянның авылдашларына булган мәхәббәтен сүндергәндә һәм аеруча тегермәндә бодай тулы капчыкларны кочаклап елап утырганда. Инде сөйләшүгә күптән әзер кешедәй: «Дөрес, Ринат абый шәп, әмма игенче түгел инде, ул хәрби, генерал, бөек гаскәр башлыгы, аның карашы гына да патшалар карашы, – дип тезеп киттем һәм, ни әйтәсен алдан күреп: – Дунай – чын җир кешесе, байлыкның кадерен белә торган игенче, бөртекләп эшләр иде», – дип сүзне кыскарттым. Марсель Хәкимыч үзе бик бөртекләргә күнекмәгән. Ул аңарга кирәк тә түгел. Кайбер бөртекләп утыручы режиссёрның ярты еллык эшен ул бер айда эшли ала. Бер гәпләшкәндә: «Репетиция – любовь моя!» – димисез никтер, диюемә: «Мин подвал режиссёры түгел, театр хисләр дөньясына тоташа икән, димәк, без күбрәк халык арасында кайнарга, аның уй-тойгыларына тоташырга тиеш, – диде. – Чын галимнәр дә яңалыкны өстәл артында чокчынып утырып түгел, ә табигатьтән ала».

Очрашулар ешайды, сөйләшүләр кызды һәм, ниһаять, милли җанлы рәссам Рәшит Газиевкә пьесаны тапшырып, тагын бер адым алга атладык.

Микулай дәдәй мине бик яратып бетермәсә дә, үз фикерләремне раслар өчен, репетиция ясавын күзәтәм. Фантазия ташып тора үзеннән. Аның табышы күп була. Иң ошаган ягы – тапкан табышына ябышып ятмавы, туктаусыз эзләнү юлыннан баруы. Спектакль тиз өлгерде. Режиссёр да, артистлар да чын әдәби әсәргә сусаганнан булды бу. Марсель Хәкимыч сәхнәне кәмит кенә итеп караучыларны бөтенләй кертмәде монда. Без баштук спектакльнең жанры трагедия булыр дип килештек. Сүз дә юк, Ринат абый атасы белән бәрелешләрдә, авылдашларына каршы күтәрелгәндә, мәхәббәт аңлашканда карап туйгысыз иде. Наил абый да бу сәхнәләрдә соклангыч уен күрсәтте, әмма бөтен зурлыгы белән нәкъ менә тегермән сәхнәсендә ачылды. Бер генә тамашачы да аның адәм баласын юк итүче фаҗигане тиңсез гәүдәләндерүенә битараф калмады. Камал театрының трагик артистларга бай булуын күрсәткән «Өч аршын җир» турында Казан, Ленинград, Уфа, Мәскәү тарафларыннан да хатлар килде, «Тамашачы фикере» дигән дәфтәрләр дә кайнар рәхмәт белән тулды.

Юныс САФИУЛЛИН, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

******************************************************

Мәкалә кыскартылып урнаштырылды. Тулаем "Казан утлары" журналының 4нче (апрель, 2017) санында укырга мөмкин.

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: