Хуҗа Бәдигый һәм аның нәсел-нәсәбе турында яңа табышлар

Авторлар: Рәис ШАҺИЕВ, Нурулла ГАРИФ

Хуҗа Бәдигый Казан губернасы Мамадыш өязе Түбән Сон волостена караган Югары Кыерлы авылында 1887 елның 24 декабрендә указлы мулла Габделгазизов Габделбәдыйк (1832-1899) гаиләсендә туган. Хуҗа Бәдигыйның нәсел чыгышы, ата-бабаларының туган җире турында әлегәчә төгәл билгеле түгел иде. Аңа багышлап чыгарылган китапта язылган «Габделгазиз улы Габделбадыйк Мичәннән чыккан» дигән хәбәр дөрес булмады. Мишә елгасы бассейнында Мичәнбаш, Яңа һәм Иске Мичән авыллары бар, ләкин Хуҗа Бәдигыйның әтисе әлеге авылларның кайсында вакытлыча муллалык итүе әле ачыкланмаган. Моны төгәл билгеләү – вакыт эше.

Габделбәдыйк мулла үзе Югары Кыерлыда өске мәчеттә имамлык иткәндә, «Ишаннар йорты»нда гомер кичергән. Бу йорт Бәлхия һәм Нурсабах апалар арасында булып, бүгенге көндә юкка чыккан. Элекке елларда мәрхүм Исмәгыйлев Наил абыйдан сорашканда, ул: «Хуҗа Бәдигыйның кызы сугыштан соң Югары Кыерлыга кайтып киткән, зиратларга барып, әрвахлар рухына дога кылып йөргән», – дип сөйләгән иде. Шушы очракны авылдашыбыз Фәрит абый Сәйфетдинов та раслады. Кыямов Габделхәй абыйлар астында, буа янәшәсендә өч бүлмәдән торган башлангыч мәктәп бар иде. Безнең буын шунда гыйлем алды. Муллалар һәм башка «кулаклар йорты сүтелеп, шул бүрәнәләрдән салынган бина икәнен өлкәннәр хәтерли әле. Ишаннар пуҗымы бетерелгәч, аның җирләрен ике күрше үзара бүлешкәннәр.

Габдессәламов Габделгазизнең нәселе ревизия кенәгәләре буенча төбәкнең данлыклы шәхесе Әҗикә1  бабайга һәм, аннан да тирәнрәк китсәк, тарихта билгеле «Кара бик» шәҗәрәсенә тоташа2. Әҗикә улы Габдессәлам Әбдекәев (1753-1820) Пугач полковнигы, Бәхтияр Канкаевның аркадашы Сөбханкул Әҗекәев (Ичкаев, Аскин3) белән бертуган.

Хуҗа Бәдигыйның бабасы Габдессәламов Габделгазизнең өч хатынга унбер улы, ике кызы булган. Авыл тарихында дин хезмәткәрләре буларак мәгълүм уллары4: Габделмәүлә 1856 елда (100 сум хезмәт хакы алып) мулла, Габделлатыйф 1864, Габделфәттах 1865 елда азанчылар вазифасын Югары Кыерлы мәчетендә намус белән башкаралар5. 1891-1892 еллар тирәсендә Габделгазизнең дүртенче улы Габделбәдыйк мулла гаиләсе белән Арча районындагы Түбән Курса авылына күчеп киткәндә, Хуҗага нибары дүрт-биш яшь кенә булган. Габделбәдыйк гаиләсе күченеп киткәч, Югары Кыерлыда, 1913 елның 17 маенда, мәчеткә имам-хатыйп итеп Мөхәммәтфазылов Габделкотдүс хәзрәт сайлана. Габделгазизнең бишенче улы Әхмәтгариф (1840) егерме яшендә хәзерге Теләче районындагы Айдар авылына китә6 , һәм аның улы Әхмәтвагыйз (1866-1920) Баскан авылына мулла булып кайта. Әхмәтгарифның икенче улы Габдулла Гарифов та 1893 елда шушы авылга мулла итеп билгеләнә.

Югарыдан күренгәнчә, Габдессәлам улы Габделгазиз – муллалар династиясенең башлангычы. Беренче Бөтендөнья, Гражданнар һәм Совет-Герман сугышлары ветераны Гарифулла бабай Нәдершин (1890), үзенең истәлекләрендә юкка гына: «Алар нәселеннән җиде мулла чыккан, алар безгә агай-эне булып чыга», – димәгәндер. Югарыда искә алуыбызча, Хуҗа Бәдигыйның мулла бабасы Габдессәлам улы Габделгазиз чыгышы белән хәзерге Югары Кыерлы авылыннан. Бу хәбәр ревизия кенәгәләре белән дә раслана. Югары Кыерлы авылы зиратында галим Хуҗа Бәдигыйның бабасы Габделгазизгә, әбисе Шәрифҗамалга куелган кабер ташлары бар. Әтисенең абыйсы Габделфәттах Габделгазизовка (1926 елда 72 яшендә вафат булган) һәм аның хатыны Бибикамәриягә куелган кабер ташлары да табылды7 . Аларның башка нәселдәшләренең дә күбесе әлеге зиратта җирләнгән.

Якташ-авылдашыбыз Хуҗа Бәдигый юбилеена багышлап басылган китапта8  күренекле галим Рәшит Ягъфәров үзенең эзләнүләрендә Хуҗа Бәдигыйның нәселыруын ачыкларга тырыша. Ул истәлекләрендә Хуҗага кардәш тиешле (Хуҗаның бертуган абыйсы Хәсәннең оныгы) Халитов Әсфәндияр Касыйм улыннан язып алган хәбәрләргә таяна. Андагы хәбәр буенча Галия Хәсән кызы: «Безнең нәсел тамырыбыз, мин белгәнчә, Мичән авылында яшәгән Габделгазиз бабабыздан башлана. Аның улы, безнең дәү әти Габделбәдыйк шул авылда туган. Соңыннанмы, Курса авылында мулла булган, ди. (Ул аның Югары Кыерлыда яшәгән чорыннан хәбәрдар булмый.) Истәлекләрдә: «Минем әтием Хәсән, нәселебездә беренче булып, Казанга килеп урнашкан, 1888 елда Садыйк Галикәев дигән татар баена ялланган. Бай аны яраткан, приказчик итеп Мәкәрҗәгә алып йөргән. Әтине бай өйләндергән, тормышы рәтләнеп киткән. Аннан соң әти туганнарын – Әхмәтне, Хуҗаны, Хөсәенне дә үз янына укырга чакыртып алган. Хәтерлим, әни аларны кунак итә иде, ял көннәрендә бергәләшеп безнең өйгә киләләр иде. Хуҗа абый 1918 елда гына өйләнде, җиңгәбез 1887 елда туган, Зәйнәп исемле иде. Роза исемле кызлары бар иде, Флүрә исемле асрау кыз алдылар. Абый «Мөхәммәдия»дә укыды, аның Гали Хәбиб исемле укытучысы бар иде. Бергә тордылар. Аннан шуны хәтерлим: 1920 елның 6 июнендә, төнге сәгать уникедә Хуҗа абыйларның өе янды (15 минут эчендә аның халыктан 13 ел буе җыйган әдәби җәүһәрләре көлгә әверелә). Ул вакытта алар «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенең ишегалдында торалар иде... Зәкия апа Рәсүлева – Хуҗа абыйның бертуганы Әхмәт абыйның кызы, язучы Атилла Расихның хатыны».

Гаделбәдыйк Габделгазизовның җиде баласы туа: Сабирҗан, Мәхмүзә, Хәсән, Мөхәммәтвафа, Әхмәт, Хуҗа, Хөсәен. Мәхмүзәдән кала, һәркайсының балалары, оныклары булган. Габделбадыйкның улы, Хуҗа Бәдигыйның абыйсы Мөхәммәтвафа хәзрәт Югары Кыерлы авылы мәчетендә имамлык итеп яшәгән. Ул турыдагы мәгълүматлар Татарстан Милли архивында саклана9. Әлеге язмалардан күренгәнчә, берничә ел алдан Түбән Курса авылына килеп төпләнгән Бәдыйк хәзрәт Кыерлыдагы улы Мөхәммәтвафаны үз урынына калдырып, муллалык итүне аңа тапшыра. Мөхәммәтвафа Габделбәдыйгов 1909 елда да Югары Кыерлыда үзенең дини вазифаларын үтәвен дәвам итә10. Аның хәрби хезмәттә булуы, Чокырча авылындагы училищеда курслар тәмамлавы, урыс телен яхшы үзләштерүе архив документларыннан билгеле. Мәрхүм булып, мондагы зиратта күмелүе бик тә ихтимал. Шәкерт энесе Хуҗа, җәй айларында абыйсы янына авылга кайтып, хуҗалык эшләрендә аңа булышуы турында автобиографиясендә язып калдырган. Мөхәммәтвафаның улы Әхмәтхуҗа 1935 елның 28 декабрендә, мәчетне яптырмаска көрәшеп, курыкмыйча, тәнкыйтьнамәгә әби-бабайларыбыз белән бергә имзасын салган11. Мөхәммәтвафаның туганы Саҗидәбану, Югары Кыерлыдан китеп, Күки мулласына кияүгә чыга, остабикә буларак, анда кызларга дини сабак бирә.


1  Әхмәтҗанов М.И. Татар шәҗәрәләре. – Казан: Татар.кит.нәшр., 1995, 12-15 бб. Әҗекәй морза (Ю.Кыерлы). «Главный сотник дер. Верхнего Берсута».

2  Шунда ук. Карабик нәселенең бер тармагы, ревизия кенәгәләре буенча Габдессәлам Әбдекәев белән туры килә. Кара бәк шәҗәрәсенең ике дистәдән артык варианты бар. Шәҗәрәләр һәм аларга аңлатмалар урыс тарихчысы Пётр Рычков, татар тарихчылары Сәет Вахиди, Миркасыйм Госманов һ.б. тарафыннан да бирелә. Шәҗәрәләрнең вариантлары архивларда саклана. «Караби – яйло» – Туристическая карта. «Крым», 1984. Карабик нәселенең бер тармагы, үз нәселе белән туры килүе сәбәпле, чыганаклар Рәис Шаһи тарафыннан шәрехләнде.

3 РГАДА. Фонд 350. 2 тасв., 1084 эш. 1719 ел. 1-610 бб. Азыкачка Дусым – Пугачёв явында катнашкан Югары Кыерлы кешесе Әҗикә (Әҗкә) Сөбәй Аскинның (Сөбханкол Азиков) бабалары. «Чабаталы» морза.

 4  ТР МА. 3 фонд, 2 тасв., 69 эш кенәгәсе. 1818-1834 еллар арасы; ТР МА. 3 фонд, 2 тасв., 224 эш кенәгәсе. 1834-1850 еллар арасы. 7-9 ревизия кенәгәләре.

5  Казан губернасындагы мәхәллә-мәчетләрнең һәм шунда хезмәт кылучы дини җитәкчеләрнең исемлеге. Мамадыш өязе буенча мәгълүмат. ТР МА, 2 фонд, 2 тасв., 8 эш кенәгәсе, 1866 ел; ТР МА. 2 фонд, 2 тасв., 273 эш кенәгәсе, 1872 ел.

6  Яңа табылган, әмма әлегә өйрәнелмәгән документлар: НАРТ. 2 фонд, 2 тасв., 4425 эш кенәгәсе. 1892 ел. Дело о переводе муллы д.Новые Мичени Мамадышского уезда Абдулгазизова Абдула муллою в деревне Нижняя Корса Казанского уезда. На 20 стр.; НА РТ. 2 фонд, 2 тасв., 5577 эш кенәгәсе. 1897 ел. Дело об определении крестьянина д.Верхнего Берсута Мамадышского уезда Гарифова Ахметсабирзяна муэдзином соборной мечети в деревне Айдарово Мамадышского уезда. На 15 стр.

7  Гариф Н.Г., Шаһиев Р.Г. Югары Кыерлы (Югары Бөрсет) авылы тарихы. – Казан: ТФА Тарих институты басмаханәсе, 2013. – 178-179 бб. Югары Кыерлы авылы зиратындагы кабер ташларындагы язулар Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының өлкән фәнни хезмәткәре, археограф, филология фәннәре кандидаты Раиф Мәрданов һәм Татарстан Милли китапханәсенең фәнни эшләр буенча директор урынбасары, тарих фәннәре кандидаты Ирек Һадиев тарафыннан укылды.

8  Хуҗа Бәдигый: Тел галиме, фольклорчы, педагог. – Казан, 2008.

9  НА РТ. Ф.2, оп.7, д.6417. На 24 лл. Дело Казанского Губернского Правления по ходатайству кр.дер.Нижней Корса, Казанского уезда, об определении к их мечети 2 муллою кр.Мамадышского уезда, дер.Верхнего Берсута Мухамета-Вафи Абдулбадигова. 1901 г.

10 Башкортстан Республикасы үзәк архивы. И-295 фонд, 5 тасв., 6149 нчы эш кенәгәсе. Югары Бөрсет (Кыерлы) авылы. М.Габделбәдыйговның ислам дине кануннарын белүен тикшерү һәм аңа дини дәрәҗә бирү турында. 1909 ел.

 

Мәкалә кыскартылып урнаштырылды. Тулысы белән “КУ” журналының 12 нче санында (2018) укыгыз.

Фото: "Казан утлары" архивыннан

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: