Изге сөткә ни җитәр?

Ни газизрәк – бу Ватанмы? Аһ, туган каумем газиз! Ул мөкаддәс кан белән ул Изге сөткә ни җитәр! Изге сөткә ни җитәр! Сөт калыр, Ватан китәр. Дәрдемәнд

Искиткеч тирән фәлсәфи фикер иясе, шагыйрь Дәрдемәнд куйган бу сорауда гаҗәп тирән мәгънә ята. Изге сөт ул буыннар җебе белән бәйләнгән, татар кавеменең мәңгелек чыганагы. Ул мөкатдәс, кан белән сугарылган, татарның тарихи хәтерен, гүзәл сыйфатларын, җыр-моңын, шатлыгын да, кайгы-хәсрәтләрен дә үз эченә сыйдырган. Татарның мәңгелеген барлыкка китергән гамәл ул. Аңа тиңдәш бернәрсә дә юк.

Ни газизрәк, Ватанмы әллә туган кавемме? Дәрдемәндкәчә мондый сорауны берәү дә куймый. Чөнки Ватанның газизлеген һичкем дә инкяр итми, киресенчә, аңа һәрвакыт дан җырлана. Шагыйрьнең үзе өчен дә Ватан хисе якыннан-якын, газиз. Шунлыктан ул кавеменә өстенлек биргән өчен Ватаныннан гафу үтенә сыман.

И туган илнең һавасы, Рәнҗемим, зинһар, күтәр, Рәнҗемим, зинһар, күтәр.

Нилектән аңа туган кавем газизрәк? Чөнки ул — мәңгелек, ә Ватан — вакытлы гамәл. Ул була да, бетә дә. Бер Ватан урынына башкалары барлыкка килә, «исә җилләр, күчә комлар... бетә эз». Моның сәбәпчесе — төрле дәверләрдәге татар кавеме. Ул мең еллар кысасында дистәдән артык ватан-дәүләт булдырган һәм аларны тарихи хәтеренә сеңдереп, изге сөт аша буыннан-буынга күчереп, үзенең дәвамчылыгын тәшкил иткән. Аны дәүләти халыкка әверелдергән.

Кавем чын-чынлап газиз. Чөнки ул, гасырлар дәверендә утны-суны кичеп, тарихта чарланган. Аның кан белән сугарылган изге сөте үз эченә татарның бөтен барлыгын сеңдергән. Монда мөкатдәс кавемнең бөеклек һәм коллык чорлары да, барысы да бар. Анда — Колшәриф хәзрәт һәм аның белән бергә дошманга каршы Казан өчен ваемсыз сугышта баһадирларча шәһит киткәннәр дә, Сөембикәнең фаҗигале язмышы да, кавеменең күкрәк киереп, үз-үзләрен аямастан хан сараен дошманнан сакларга чыккан һәм шунда һәлак булган кызларының да эзләре калган. Әнә шул каһарманлык изге сөт аша татарга буыннан-буынга күчә килгән. Бу изге сөткә ни җитсен?!

Татарның холкы, гореф-гадәтләре, түземлек, сабырлык кебек күркәм сыйфатлары сеңгән монда. Болар, гомумән, аның күңел байлыгын тәшкил итә. Монда аның аһ-зары да, кайгы-хәсрәтләре дә, шатлыклы мизгелләре дә — барсы да бар.

Аларның күбесе бетмәс-төкәнмәс җәүһәрләр тезмәсе рәвешендә халык иҗатына күчкән, җыр-моңга әверелгән. Татар моңы — ул үзе шаккатырдай бер могҗиза. Ул гади музыка яки төрле көйләр җыелмасы гына түгел. Бу төшенчәнең башка бер телгә дә тәрҗемәсе юк. Ул үз эченә халыкның эчке кичерешләре белән бергә бай тарихын да сеңдергән. Анда — тарихыбызның яңгырашы, дөньяны таң калдырырдай аһәңе. Анда — табигатьнең үз моңы, курайга сеңеп калган дала тынлыгы һәм яңгырашы. Ул үз эченә татарның бөеклек чорын да, кан-яшь коеп яшәгән коллык дәверен дә туплаган. Кыскасы, аның искиткеч гүзәллеген табигать һәм тарих бергәләп барлыкка китергәннәр. Әйе, изге сөткә ни җитә? Һични дә җитми шул! Кытайлар, японнар, гомумән, Ерак Көнчыгыш халыклары аны әнә шул могҗизавилыгы сәбәпле кабул иткәннәрдер, күрәсең. Бервакыт безнең тарих факультетында стажировка үтүче кытай профессоры Чянь- Бин: «Ә бит бездә сезнең музыкагыз. Без аны сездән алып, бөтен Ерак Көнчыгышка тараттык, япон утрауларына кадәр җиткердек», — дигән иде. Бу чыннан да шулай. Профессор Марсель Бакировның хезмәтләрендә Кытай императорларының төркиләр янына, аларның көйләрен язып алу өчен композиторлар җибәрү фактлары күрсәтелгән. Ни гаҗәп, ләкин хакыйкать шундый ки: шушы төрки моңны бөтен тулылыгы белән тик татарлар гына саклап калган. Аны Алтай якларыннан Казан тирәсенә килеп урнашкан кабиләләр алып килгәннәр дип фаразлана. Шулайдыр. Дәрдемәнд моны нәкъ шулай тоемлаган, шуның өчен аңа дан җырлаган. Шушы ук тоемлау Тукайга да хас булган. Бала чагында урман буенда ат көткән вакытларында Сәйфетдин вә Гайнетдиннәрнең учак кырыенда «җырлаган җырлары һәм дә моңлы күңелләреннән чыккан хиссият утлары минем йөрәгемә тәэсир итәләр иде», бу «җырлаулар» минем күңелемнең иң нечкә кылларына тукыналар», — дип язган ул, тарихыбызны тоемлап. Менә шуның өчен дә ул халык иҗатына, аның җыр-моңына гашыйк булган. Аны тыңлаганда «аркадан каннар йөгерә» дип язган ул. Һәм укучыларын аның «алтынын коймаска» өндәгән. «Халык моңнары» рисаләсендә шагыйрь милли моңнарыбызны халыкның тарихи хәтере рәвешендә күзаллый. Әйтерсең лә аның җанына һәм тәненә тарих үзе сеңгән! Моңыбызның тарихыбызны эченә сеңдерү сыйфаты шагыйрьнең «Милли моңнар»ында бигрәк тә ачык тасвирлана. Берәү (бу берәү дигәне «Болгар» номерларындагы күршесе шагыйрь Сәгыйть Рәмиев) җырлый, ә шагыйрьнең күзалдына чал тарих килеп баса. Әйтерсең лә аның үз күңеленнән дә «сызылып-сызылып» милли хисләр сугарылган әнә шул җыр чыга. Гүя ул җырчыга кушылып үзе дә җырлый, халкыбыз тарихын күз яшьләре белән диярлек барлый, җырчы белән бергә үзе дә «өзелеп-өзелеп кенә әйтеп бирә татар күңеле ниләр сизгәнен». Бу — шагыйребезнең эчке дөньясына сеңгән изге сөт гамәле. Аңа ни җитә! Шикләнмичә әйтә алам, моңыбыз эзеннән китсәң, татар тамырының борынгы бер очына чыгачаксың. Нәкъ Тукай язганча. Алар — бабаларыбыз тарафыннан калдырылган «иң кадерле вә бәһале бер мирас» һәм «халкыбыз күңелендә «һич тә тутыкмас вә күгәрмәс саф раушан көзгеседер». Татарлар, күрәсең, моңнан яралгандыр. Моң, эчке кичерешләр чыганагы буларак, тышка ыргыла, халык иҗатына әверелә. Һәм шул рәвештә гүзәл шигъриятебезнең барлыкка килүенә дә сәбәп була. Татарлар моң иясе генә түгел, шигъри халык та. Ул тудырган иҗат шулай ук тирән тамырлы. Татар күңелендә моң шигърияткә үрелгән һәм шуның нәтиҗәсендә кавемнең үз җырлары барлыкка килгән. Җыр-моңның телебезгә иксез-чиксез йогынтысы булуы шиксез. Мөгаен, беренче төрки аваз шул моңнан барлыкка килеп, телебезне тел итүгә үз өлешен керткәндер дә. Болар, игезәкләрдәй, гүзәлләр, аерылмас мәңгелек гүзәл юлдашлар. Тел адәм баласының җанына ана сөте аша кереп урнашкан. Аны юкка гына «ана теле» димиләр. Тел ачылу дигән төшенчә нәкъ шуңа ишарә. «Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән, аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән». Ана кеше моң аша баласының Аллаһы Тәгалә биргән туган телен ача. Ә әбисе мавыктыргыч әкиятләр белән аны баланың күңелендә ныгыта, анда матур итеп урнаштыра.

******************************************************************

Дәвамын "Казан утлары" журналының 5нче(май, 2016) санында укырга мөмкин.

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: