ЯШӘҮ ОМТЫЛЫШЫ

Рәҗәп Бәдретдиновның «Томан тозагында» повесте – заманның иң кискен,
иң авыр рухи-әхлакый мәсьәләләренә мөрәҗәгать иткән әсәр. Ул махсус хәрби
операция шартларында кеше язмышын, хәбәрсез югалу фаҗигасен, көтү
газабын, туган җир, авыл, әби-баба догасы, хәтер һәм батырлык темаларын
бер үзәккә туплый. Повестька кереш сүзендә автор укучыга турыдан-туры
эндәшә: бу алым әсәрне гадәти хикәяләү кысаларыннан чыгарып, аны йөрәк
сүзе, күңелдән чыккан бәян буларак кабул итәргә әзерли.
Әсәрнең төп темасы – сугыш фаҗигасен ачу, сугыш шартларында да
кешелек сыйфатларын саклап калу үрнәген бирү. Авторны вакыйгаларның
тышкы хәрәкәте генә түгел, ә шул вакыйгалар эчендә калган кешенең күңел
дөньясы, сызлануы, куркуы, өметләнүе, догага сыенуы, соңгы мизгелгә кадәр
кеше булып калырга омтылуы кызыксындыра. Шуңа күрә повестьта батырлык
төшенчәсе дә тышкы героизм белән генә чикләнми: яралыларны ут эченнән
алып чыгу, иптәшлек, әби өчен борчылу, дошманлаштырылган дөньяда
авылдашны, классташны «кеше» итеп тану кебек әхлакый гамәлләр аша ачыла.
Повестьның үзәк идеясе томан символы аша гәүдәләнә. Томан әсәрдә
табигать күренеше генә түгел. Ул билгесезлек, адашу, курку, рухи караңгылык,
сугышның кеше аңын томалау көче, хәбәрсезлек һәм көтү газабы мәгънәләрен
үзенә җыя. Томан кешеләрнең юлын гына түгел, күңел күзен дә каплый; ул
авылны да, фронтны да, хәтерне дә, киләчәкне дә билгесезлеккә төрә. Шуңа
күрә «томан тозагы» дигән исем әсәрнең бөтен фәлсәфи эчтәлеген ача: кеше
тышкы томаннан гына түгел, ә сугыш, югалту, ялгызлык, битарафлык, рухи
өзгәләнү тозагыннан да чыгарга омтыла.
Сюжет-композиция ягыннан повесть күпкатламлы. Автор фронт
күренешләрен авыл тормышы, Габидә карчыкның көтүе, Габделнурның
истәлекләре, төшләре һәм эчке монологлары белән аралаштырып бирә. Бу
композиция әсәрдәге төп фикерне көчәйтә: сугыш алгы сызыкта гына бармый,
ул авыл өйләренә, туганнар күңеленә, балалар хәтеренә, каберсез калганнар
язмышына да үтеп керә. Вакыйгалар бер сызык буенча гына үсми; алар хатирә,
төш, фәлсәфи уйлану, диалог, фронт эпизоды, авыл күренеше рәвешендә
кисешә. Шушы өзекле, киеренке композиция сугыш чынбарлыгының үзен –
таркалган, өзелгән, имгәнгән тормыш агышын чагылдыра.
Әсәрнең башында ук «тормышлар икегә аерылды» дигән фикер әйтелә.
Бу – композицион һәм мәгънәви ачкыч. Тормыш «моңарчы» һәм «моннан
соңга», акка һәм карага, тынычлыкка һәм сугышка бүленә. Финалда исә «яшәү
һәм үлем» бер юлның ике ягы кебек күрсәтелә. Шулай итеп, повесть боҗралы
мәгънә төзелешенә ия: баштагы икегә ярылган тормыш ахырда яшәү-үлем
фәлсәфәсенә барып тоташа.
Габделнур образы – повестьның төп рухи үзәге. Аның исемендәге «нур»
мәгънәсе дә очраклы түгел кебек: герой караңгылык, төтен, томан, шартлау,
үлем эчендә дә яктылыкка омтыла. Ул гадәти авыл егете булып ачыла: ятимлек
ачысын татыган, әбисе Габидә карчык тәрбиясендә үскән, авылга, туган җиргә, кешеләргә бәйле кеше. Аның батырлыгы табигый рәвештә, эчке намусыннан
үсеп чыга. Ул үзен батыр итеп күрсәтергә тырышмый; киресенчә, куркуны да,
сызлануны да, икеләнүне дә кичерә. Әмма хәлиткеч мизгелләрдә аның кешелек
асылы җиңә: үлем куркынычы алдында да башкаларны коткаруны өстен куя.
Габделнурның «Үрмәкүч» кушаматы белән бирелгән фронттагы образы
аның икенче халәтен күрсәтә. Сугыш кешегә исем урынына кушамат бирә,
әмма «Үрмәкүч» артында Габидә карчыкның оныгы, авыл баласы, татар егете,
иманлы кеше булып калган Габделнур тора. Бу икеләтелгән образ әсәрдәге төп
каршылыкларның берсен ачып бирә: сугыш кешене кырысландыра, әмма ул
кешенең тамырларын, хәтерен, намусын юкка чыгара алмый.
Габидә карчык образы повестьта көтү, дога, ана йөрәге һәм милли-рухи
хәтер символы булып тора. Ул оныгын гына түгел, сугышта югалган бөтен
балаларны көтүче аналарның, әбиләрнең җыелма образын хәтерләтә. Аның
каберсез оныгына кабер ясап йөрүе – тирән психологик һәм символик күренеш.
Бу гамәлдә өмет тә, газап та, инкарь итү дә, кабул итү дә бар. Габидә карчык
өчен Габделнур үлеп бетмәгән: ул төштә эндәшә, күңелдә яши, дога аша
саклана. Геройның җәсәде табылгач, әбинең тынычланып китүе әсәрнең трагик
пафосын тагын да тирәнәйтә, ул оныгының кайтуын хәтер һәм җирләү аша
көтеп ала.
Илгиз образы әсәрдә катлаулы әхлакый мәсьәлә күтәрә. Ул – Габделнурның
авылдашы, классташы, әмма сугыш шартларында икенче якта калган кеше.
Автор бу очрашуны гади маҗаралы эпизод итеп кенә бирми. Монда сугышның
иң фаҗигале нәтиҗәсе ачыла: бер авылда үскән, бер телдә сөйләшкән, бер
балачак хәтерен йөрткән кешеләрне тарих ике якка аера... Илгизнең соңгы
гамәле, Габделнурга ярдәм итүе, үз гаебен тоюы да аны фаҗигале язмыш
иясе итеп күрсәтә.
Әсәрдә коллектив образлар да мөһим урын алып тора. Фронттагы Артём,
Павел, Николай, «Лимон», «Тайсон», «Енот», «Козерог» кебек персонажлар
төрле милләт, төрле холык, төрле язмыш вәкилләре итеп бирелә. Алар аша
сугыш шартларында кешеләрнең бер-берсенә таянуы, күз карашыннан
аңлашуы, уртак куркыныч алдында бербөтенгә әйләнүе күрсәтелә. Авыл
халкы, балалар, хәрби комиссариат, мәктәп коллективы, җирлек вәкилләре дә
әсәрнең социаль киңлеген барлыкка китерә. Повесть шәхси фаҗигане генә
түгел, җәмгыять күләмендәге җәрәхәтне дә күрсәтә.
Символлар системасы әсәрнең сәнгати көченә зур өлеш кертә. Томаннан
тыш, караңгылык һәм яктылык каршылыгы даими кабатлана. Караңгылык –
курку, үлем, подвал, дроннар, билгесезлек билгесе; яктылык – өмет, дога, кояш,
ай, исән калу теләге. Каенлык образы да бик әһәмиятле. Татар әдәбиятында
һәм халык күңелендә каен еш кына сафлык, туган җир, хәтер, моң символы
буларак кабул ителә. Повестьта каеннарның коруы, януы, төтенгә күмелүе туган
җирнең, кешелекнең яралануын аңлата. Финалда каен үсентеләре, батырлар
аллеясы турында сүз чыгу исә хәтернең яңадан тернәкләнүенә ишарә ясый.
Машина образы да үзенчәлекле. Сугышчылар өчен ул – гади транспорт
чарасы гына түгел инде, яралыларны үлемнән алып чыгучы «тәгәрмәчле
фәрештә», тормыш белән үлем арасындагы күпер. Аны «тәгәрмәчле фәрештә»
дип атау әсәрнең рухи мәгънәсен дә көчәйтә. Шул ук вакытта, машина шартлау
белән төп геройның да язмышы өзелә.
Повестьта психология көчле. Автор геройларның тышкы гамәлләрен генә
тасвирламый, аларның эчке халәтенә дә үтеп керә. Габделнурның куркуы, сусавы, әбисен уйлавы, үлем белән янәшә йөрүе, төш күрүләре, хәтер
өзекләре укучыга геройның күңел тирбәлешләрен тоярга мөмкинлек бирә.
Габидә карчыкның көтүе дә психологик яктан ышандырырлык итеп ачыла: ул
хәбәрсезлек белән килешә алмый, өметен дә өзми. Автор өчен иң авыры – үлем
генә түгел, ә билгесезлек, хәбәрсез булу, каберең дә булмау. Нәкъ менә шуңа
күрә көтү мотивы повестьның төп эмоциональ үзәген тәшкил итә.
Тел-стиль үзенчәлекләренә килгәндә, әсәр лирик-фәлсәфи һәм публицистик
интонацияләрнең кушылуы белән аерылып тора. Автор кыска, өзек-өзек
җөмләләрне еш куллана; күп нокталар, риторик сораулар, кабатлаулар
геройларның тынгысыз халәтен, өзгәләнүен, уй агышын бирә. «Көтәләр...»,
«Томан...», «Караңгылык...», «Түзәсең...» кебек кабатлаулар текстка ритм,
эчке киеренкелек өсти. Табигать күренешләре җанландырыла: томан ярсый,
караңгылык сагалап тора, таң авырлык белән чыга. Кешеләштерү алымнары
табигатьне геройларның күңел халәте белән бербөтен итә.
Повестьта дини-рухи мотивлар да зур урын тота. Дога, Коръән, гамәл
дәфтәре, фәрештәләр, ләхет, кабер кебек төшенчәләр әсәрнең милли-мәдәни
нигезен тирәнәйтә. Бу мотивлар фаҗигане бары тик социаль яки хәрби вакыйга
итеп кенә түгел, ә яшәү һәм үлем, бурыч һәм гөнаһ, хәтер һәм җаваплылык
турында фәлсәфи уйлану итеп кабул итәргә этәрә. Габидә карчыкның догалары,
Габделнурның күккә, кояшка, айга карап тынычлануы, үлгәннәрне мөселманча
җирләү күренешләре әсәрдә рухи таяныч вазифасын башкара.
Әсәрнең конфликты күпьяклы. Беренче катламда бу – сугыш конфликты,
шәхес һәм үлем, кеше һәм куркыныч арасындагы бәрелеш. Икенче катламда –
эчке конфликт: геройларның курку белән бурыч, яшәү теләге белән башкаларны
коткару зарурлыгы, өмет белән өметсезлек арасында тартышуы. Өченче
катламда – социаль-әхлакый конфликт: битарафлык, хәбәрсез югалганнар
язмышына салкын караш, кеше кадере проблемасы. Шуңа күрә повесть әсәр
геройларының язмышын гына түгел, ә бөтен бер җәмгыять язмышын сорау
алдына куя.
«Томан тозагында» повестеның сәнгати уңышы – аның шәхси фаҗигане
гомумкешелек дәрәҗәсенә күтәрә алуында. Габделнур язмышы аша автор
сугышның аерым бер гаиләне генә түгел, кешелекне, хәтерне, табигатьне,
киләчәк буыннарны җәрәхәтләвен күрсәтә. Әсәрдә батырлык белән кайгы,
өмет белән югалту, туган җир белән чит җир, яшәү белән үлем янәшә куела.
Бу янәшәлек повестьны эмоциональ яктан – көчле, фәлсәфи яктан тирән итә.
Йомгаклап әйткәндә, Рәҗәп Бәдретдиннең «Томан тозагында» повесте –
хәзерге татар прозасында сугыш, хәтер, көтү һәм кешелеклелек темаларын
күтәргән әһәмиятле әсәр. Аның үзәгендә томан эчендә дә нурын югалтмаган
шәхес образы. Габделнурның фаҗигале язмышы укучыны битараф калдырмый,
чөнки ул батырлыкның иң тирән мәгънәсен ачып бирә: кеше соңгы сулышына
кадәр кеше булып калырга тиеш. Повестьның исеме дә, образлар системасы
да, символик катламы да, психологик тирәнлеге дә шул фикергә хезмәт итә.
Томан таралмаса да, әсәр ахырында хәтер, дога һәм кешелек нуры кала.

«КУ» 08, 2026

Фото: Шедеврум ии