Канатлылар (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.   

 

ХӘЙРАН  КАЛЫРЛЫК ЯҢАЛЫКЛАР

Егерменче гасыр уртасында безнең геройлар  гаҗәп–хәйран  яңалыкларга шаһит булдылар. Тормышлар  һаман  авыр: теләгәнчә, туйганчы ашар азык юк. Кибетләрдә тоз белән балык консервлары гына чиратсыз. Ит-май, сөт, шикәр, ипекәй һәм башка ризыклар юк!.. Мәскәүдә барысы да бар! Казан халкы иткә-майга Мәскәүгә йөри, ә авыл халкына...? Хрущов заманында ипигә кукуруз кушып пешерәләр, шул ләчтә ипигә чират. Каенлыкүлдә дә шулай. Район май заводына меңәрләгән литр сөтләр елга урынына ага, тонналаган майлар каядыр китә. Халык арасында “май-ит мәскәү марҗаларын, негрларны ашатырга  китә” диләр. Дөресе шулай булгандыр. Ул елларда бөтен җир шары буйлап, колониягә каршы көрәшеп, бик күп илләр азатлык яулады. Африка илләре, Мисыр, Куба безнең дусларга әйләнде, ярдәм һәръяклап  китте: азык-төлек, самолетлар, автоматлар да, солдатлар да! Фидел Кастро СССР белән союзга кереп, Кубада  хәрби  базалар  төзергә рөхсәт итте, безнең атом  ракеталарын   АКШка  төбәп куйдылар! ”Салкын сугыш” башланды. Дөнья тетрәнеп тора: менә-менә атом сугышы башланыр дип курка!   Ул “Кариб кризисы” дип тарихка кереп калды. Ай саен Каенлыкүл  сандружинасы  -   медсестралар,  атом сугышы була калса,  ничек сакланырга, яраланган, янган кешеләрне коткару чаралары турында укыйлар, тактик занятияләр үткәрәләр. Кубада хезмәт итеп кайткан  Николай исемле крәшен егете больницага шофер булып урнашты. Кояшта каралган, тельняшка кигән шаян егет  илебезгә кайтуына гаҗәп шат иде! Чит ил белән кызыксынучыларга: "Андагы кызуга түзмәле түгел, иле  ямьсез, сулары тәмсез, илемә кайтасым килде!" - дип җаваплады. Америка Советлар Союзы сугыш башлаудан коты чыгып торды! Ул чагында доллар да би-и-ик түбән бәядә иде: бер доллар туксан тиен, бер тәңкә дә түгел! Шулай булса да, долларның нинди икәнен белгән-күргән кеше юк, белсәләр Мәскәүдә белгәннәрдер! Үзебезнең рубль  гаять  кыйммәт: Илһамның баш врач   зарплатасы йөз егерме сум, ипинең бер буханкасы 16-19 тиен иде. Ул вакытта тәм-том, колбасалар, сырлар  ашап яшәмәсәләр дә, эшсезләр, бомжлар, ачлар-хәерчеләр юк иде. Безнең халыкның төп азыгы ипекәй белән бәрәңге, шуңа күрә хәзерге замандагы кебек симезләр, юаннар юк, авылга, булса бер-ике  юанырак кеше булгандыр! Алар да хәзерге юанайлар янында  бик нәфис күренерләр иде.

1961 елны Советлар Союзында акча реформасы булды. Акчалы кешеләргә зыяны булган дип сөйләделәр, кайбер сараннарның пыяла банкадагы акчалары ”дөрләп янган”! Тик андыйлар бик сирәктер, чөнки халык ярлы, очын очка көчкә ялгап яши.

Шул ук  1961 елның  апрелендә, планетаны таң калдырып, Юрий Гагарин космоска очты! Бу шулкадәр  хәйран калдырган вакыйга булды, аны һәр кеше үз шатлыгы, тантанасы дип кабул итте! Хыял, фантастика тормышка ашты! Кешелек җәмгыятенең уртак бәйрәме булды. Ул елны төрле илләрдә малайларга  Юрий  дип исем куштылар. Африкада да Юра исемле кара малайлар туды. Юрий Гагарин бөтен планетаның сөйгән улына, героена әйләнде! Ул моңа бик лаек – үзе матур, сөйкемле, гади, мәхәббәтле иде. Индия белән дуслашкач, безнең кызларга президент  Индира Гандиның  исемен куйдылар. Нишләптер ул кызлар барысы да  индия кызларына охшап,   чибәр булдылар, исемнәре  җисемнәренә йогынты ясагандыр!   

Шул вакыйгалардан  соң  Илһам Хәкимовны министрлык приказы белән Ленинградка Хәрби Медицина Академиясенә ике айга укырга җибәрделәр. Бу курсларга Советлар Союзының барлык почмакларыннан  врачлар җыелды. Хәрби кием кигән докторлар арасында, яшьләренә карап,  лейтенантлар, капитаннар, майорлар бар иде. Курсларда алар бар да тигез:  АКШ атом сугышы башлаган очракта, аларның   һәрберсе үз регионнарында  госпитальләр, эвакуацияләр  оештырыга, җитәкчелек итәргә тиеш булалар. Бу  бик зур  хәрби сер булгандыр ул чакта. Илһам  барлык  Волга буе  регионнарында шул эшне оештырыга тиеш була. Бәхеткә, мондый эшне аңа эшләргә  туры килмәде!  Ленинград аңа бик ошады. Бар буш вакытында шәһәрнең данлыклы, истәлекле урыннарда  йөрергә тырышты. Эрмитажда ике тапкыр булды. Килүеннән бик канәгать калды, ләкин климат кына ошамады: җиле салкын, дымлы, шинель дим тарта, авырая, туңдыра. Студент чагында алты ел “всесезонный” пальто киеп, салкыннан туйган иде, шуңа күрә ул кышны яратмый. Ике ай бик озын тоелды, Айсылуның хатларын көтеп алды, өйдәге хәлләр, балалар турында  кызыксынды, больница турындагы хәбәрләр дә аңа бик тансык иде. Каенлыкүлне, гаиләсен, больницасын сагынып, яңа елга кайтып төште.  Әтиләренең чемоданын ачуын түземсезлек белән көткән кызларга Ленинград күчтәнәчләре  искитмәле иде- кыштыртык кәгазьле конфетлар, чикләвекләр, хуш исле апельсиннар! Каенлыкүлдә  күрмәгән тәмлүшкәләр! Гел  Казан юлында йөргәнгә, кызлар әтиләреннән  бигрәк, чемоданны көтеп алырга күнектеләр!  

                               ***                

Телевизордан  ишеткән яңалык  һуш  китәрлек иде! 1967 елның 3 декабрендә  Кейптаунда, Көньяк Африка Республикасында Кристиан Барнард дигән врач авыруга  үлгән кешедән йөрәк күчереп утырткан! Бу  яңалык  Гагарин космоска очканнан ким булмады!  Моны  ишеткәч, Илһам бик дулкынланды. Бу кардиологиядә революция дигән сүз! Кайдадыр дөнья читендә,   колониядән  яңа гына азат булган  илдә  врач, аның коллегасы, нинди батырлык эшләгән! Ул моңа таң калды, сокланды да, шул  ук  вакытта  хәбәр горурлыгын кузгатты, уятты! Илһам  катлаулы операцияләргә күчәргә  тели, ул моңа әзер, аның өчен  анестезиология буенча яңа методны өйрәнергә  кирәк! Искечә   эшләп булмый! Илһам бу турыда министр Илшат Зарипович белән сөйләшеп, укып кайтты. 

Каенлыкүл больницасы хирурглары ашказаны, үт куыгы, бавыр операцияләренә  күчтеләр. Бу вакытта алар эндотрахеаль  наркоз кулланып, район  масштабында  зур операцияләр ясый башладылар.              

Ике ел элек кайткан яшь хирург Рамил Шамсетдинов, үзләренең район егете, өлкән коллегасыннан күп нәрсәләргә өйрәнде, үзләштерде. Өметле, кыю  хирург егетнең холкы да ныклы, авыруларга  игътибарлы. Ул эшли башлаганнан соң, Илһамга җиңел булып китте: хәзер  ышанычлы хирург бар, главврач  больницаны калдырып китә ала!                 

                               

                    ЯҢА БҮЛЕК

Районда йогышлы авырулар кимеми. Бары озак еллар куркытып торган  корсак тифы гына бетте. Ул авылның фельдшеры,  баш врач кабинетына кереп, шатлыгын яшермичә , сөенче алгандай:

- Илһам Хафизович, теге корсак тифы йөртүче әби үлде! - диде.

- Ничек?

- Картаеп үлде,  -Иринаның йөзе балкый иде!

Илһам,  әдәплелек саклап, фельдшерның  сүзеннән көлми түзде. Шулай итеп, монысы хәл ителгән булып чыкты.       

Туберкулез буенча яңадан-яңа авыручылар  ачыла. Туберкулез – авыр, ярлы тормышта яшәүче, ашау җитмәгән, фәкыйр кешеләр авыруы дип саналган искиткеч йогышлы авыру. Бер йокса, бар нәсел-нәсәбен зарарлый, ул явыз чирдән үткән гасырда Россиядә  ярлылар гына түгел, атаклы язучылар, сәнгать кешеләре үлгән! Тукайны  искә төшерү  дә җитә, үзәкне өзә... Мескенкәем, соңгы минутына кадәр үз хәлен аңлап, үпкәсен череткән үлем белән көрәшеп, дөнья белән хушлашып киткән...

Туберкулез буенча  Илһам министрга барырга булды. Монда аның борчуларын  тагын да тирәнәйткән, исенә төшергән авыр хис өстәлде: сәламәтлек саклау министрлыгы элекке Клячкин больницасында,Тукай яткан палатада министр урынбасары утыра иде... Кем булса да,  Илһам кичергәнне кичерер иде... Тукай дөньяда бер генә, газиз шагыйребез хөрмәтенә ул матәм бүлмәсен Шагыйрь киткәндә ничек булган, шул килеш калдырсалар да булгандыр...

Шундый хисләр белән Илһам министрга керде. Кыска гына итеп үзенең тәкъдимен аңлатты:  

- Безнең районда туберкулез белән авыручылар күп - 46 кеше ачык формасы белән авырый. Туберкулез диспансере Бөгелмәдә. Барырга юл ерак, транспорт та йөрми.  Диспансерда озаклап ятканда авырулар өйләрен, гаиләләрен  сагыналар, туганнары хәл белергә бара алмый, шуңа күрә дәваланып бетмичә, ташлап кайталар, барудан баш тарталар. Әгәр дәвалауны  үзебезнең район больницасында оештырсак, барлык туберкулез белән авыручыларны  китертеп, дәвалап булыр иде.

- Сезнең нинди планыгыз бар? Туберкулез буенча аерым бүлек оештырырга телисезме?

- Әйе.

- Моңа мөмкинлекләрегез бармы?

- Бар, безнең элеккеге терапия бүлеге бушады. Анда ремонт ясап, бүлек ачарга була.

Илшат Зарипович  главврачның тәкъдимен хуплады:

- Бик яхшы, әйдәгез, оештырыгыз, ә без сезнең районга передвижной крупнокадровый флюорографический аппарат  бирербез.

Бүлек ачу өчен нинди документлар, материаллар, акчалар кирәк булгандыр, анысын главврач та, бухгалтерия белгәндер, эче-тышы ап-ак бинаның зур тәрәзәләре якты, бина янынан үткәндә борыннарны кытыклап тәмле итле  пәрәмәчләр, пирожкилар исе килеп тора башлады.

Туберкулезны дару белән генә түгел, ашатып дәвалыйлр. Ит, май, йомырка, сөт азыклары эремчек, сыр – калорияле диета белән дәвалыйлар. Көнгә  биш тапкыр тукланалар. Мондый “курортка” ник килмәсеннәр! Медсестралар да бик теләп эшкә урнаша, чөнки башка бүлекләргә караганда зарплата югарырак.  Яхшы нәтиҗәләр озак көттермәде  -  бацилляр авырулар бетте, фтизиатр  Әхтәм  Галиәхмәтовны  районда туберкулез авыруын  бетергән өчен "Почет билгесе" ордены белән бүләкләделәр.

 

 

                            ТУРЫ СҮЗ

Корырак холыклы, туры сүзле Илһам бар кешегә дә уңай гына тормый. Кемнедер эшкә аламы, кемгәдер йомышы төшәме, һәр очракта кешегә бәяне эшенә карап бирә. Ул үзе буш вәгъдәләр бирми: әйтә икән - үти, үти алмаса  - өметләндерми. Аның иң сөймәгәне - вәгъдәсез кешеләр. Ул бит доктор  гына түгел, ул - хуҗалык җитәкчесе! Больница – зур хуҗалык, санап бетергесез эшләр! Барысын оештырырга, транспорт табарга, төзергә, мең төрле эшләр буенча  оешма җитәкчеләренә, колхоз рәисләренә, совхоз директорларына, райкомга, исполкомга  йомышы төшә!

Менә шундый вакытта ышандырып, соңыннан  вәгъдәсен үтәмичә, төп башына утырткан кешеләргә нәфрәте көчле аның. Туры кеше ул,  ниндидер  хәйләле юллар белән, кемгәдер ярарга тырышып эшләми, туры юлдан бара. Шуңа күрә дошманнары

(андыйлар да бар) главврачка  пычрак  яга  алмый. “Алтын тутыкмый” дигән сүз бар. Намусы чиста булгач, ул әйтергә теләгән сүзен  кешенең йөзенә бәреп әйтә ала.

Туры әйткән – туганына ярамаган, диләр. Сугыштан соң институтка фронтовик буларак конкурстан башка җайлы гына укырга кереп, авырлык белән тәмамлаган бер врач эшкә килде. Бу иптәшнең профессионал хәзерлеге җитмәвен баш табиб бик тиз  сизде: диагноз куюдагы ялгышлары, шуның нәтиҗәсендәге кимчелекләрен әйткәч, тәнкыйтьне кабул итмәде. Баш врачны гаепләде, дошман күрде. Җае чыккан саен, аның турында  килешмәгән сүз сөйләп, тешләк эт шикелле йөрде. Аның сүзләрен  җитештереп торучыларны  Илһам  җөпләмәде.  Ялагайларны җене сөйми, андый кешеләрне үз әйләнәсенә якын китерми. Кем дус, кем дошман икәне авыр чакта беленә! Теге кеше белән зур бәхетсезлек булды: машинасына ут кабып, бик каты янды. Ишеткәч тә, ИлҺам аның янына ашыкты. Хәле гаять авыр булу сәбәпле, юлда  начарлануыннан куркып, үзләренең больницаларына салдылар. Тәүлек буена индивидуаль пост куйдыртты, кирәк даруларны Казаннан кайтартты. ИлҺам, борчылып, төн уртасында болницага китте. Аерым бокста яткан авыру докторны саклаучы медсестра өстәлгә башын куеп, йоклап утыра иде.

Илһам авыру янына килде. Ул дарулар тәэсире астында йоклый иде. Бинтлар белән уралган тәне дерелдәп-дерелдәп китә, тынын еш-еш ала. Кызыл йөзе газаптан җыерылып, бөрешкән... Авыруның хәле авыр икәнен аңлый - үз гомерендә бер мәртәбә дә  пешмәгән кеше юктыр, барыбыз да янган урынның ничек каты авыртуын беләбез, ә бу очрак – үлем белән гомер арасында.

Йоклап утырган кызны шелтәләде:

- Сезгә шундый җаваплы эш тапшырылган, ә сез йоклап утырасыз! Кыен булса да түзегез, кирәк булмаса пост куелмас иде! Авыруда булган Һәрбер үзгәрешне күреп, күзәтеп торыгыз! Температурасын вакытында үлчәгез! Хәле авырайса, миңа шалтыратыгыз: теләсә кайчан, вакытка карап тормагыз!

ИлҺам авыру коллегасын карауны контрольдә тотты. Көн саен янына кереп, белешеп торды, сөйләшеп утыргалады. Главврачның игътибары, кайгыртуы авыру докторның күңелен эретте, фикере үзгәрде, аның керүен көтеп ала башлады. Шул драматик вакыйгадан соң  җитәкчесенең гадел, мәрхәмәтле икәнен  аңлады. 

Шуңа күрә  больницада  тәртип. Главврач җитешсезлекләр өчен тиешле чарасын  күрсә дә, читләргә  үз  кешесен кыерсытырга бирми. Коллективта аның дәрәҗәсе зур. Аннан куркып торалар икән, ул курку  ихтирам итүдән, шефның  ышанычын югалтмаска тырышудан гына!

Район начальствосына мөнәсәбәте сәер - алардан  үзен читтәрәк тота. Яшьтән үк килгән гадәте  - иреген, хөрлеген саклый, кемнәндер бәйле булырга теләми, буйсынмый. Начальство белән аралары лояль болай. Кайбер докторлар начальствоны  дәвалауны  дәрәҗәгә  саный, якынаерга, ярарга тырыша.Илһам киресенчә, җитәкчеләр авырса, башка врачларны җибәрә. Алардан ерагырак булырга тырыша. Аңа гади халык  якынрак, гади кеше  бернәрсә дә дәгъваламый, барысына риза, рәхмәтле. Эчкерсез.

Иртән  Илһам  хатын-кызлар палатасына обходка керде. Берничә көн элек бүсеренә операция ясаган рус карчыгы булганга, русчалап сәламләде:

- Здравствуйте , “девушки!” Как ваши дела? Поправляетесь?

- Ничего, сынок, полеживам да попертывам! - дип җибәрде марҗа әби! Палатада гөр килеп көлә башладылар! Менә сиңа хирургия палатасы: бүксәләрен тотып көлеп яталар! 

Илһам  карчыкның  шаян сүзеннән кычкырып  көлде!

Оешма җитәкчесе буларак, Илһамны  исполком, райком  әгъзасы итеп тә, район советы депутаты итеп тә сайладылар. Операция булмаганда андый җыелышларны калдырмый. Берсендә соңгарак калып  килде. Беренче секретарь эндәшми калмады:

- Райкомда  вакыт белән исәпләшмиләр, сәгать дүрттән эш башлана. Әле сезнең сәгать дүрттә эшкә барганыгыз юктыр!

- Барган юктыр, ну иртәнге сәгать икеләрдә-өчләрдә  эштән кайткан чаклар булгалый!

Кемнәрдер Илһамның шук  җавабыннан  көлеп куйды.

 

Дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: