Кышкы яшен (повесть)

1

Бүген шатлыкның чиге юк. Һәркөн күнегүләрдә тозлы тир түккәндәге

киеренкелек юкка чыкты. Алар Россия чемпионатының беренче турыннан

җиңү яулап кайттылар. Бокс федерациясе җитәкчесе егетләрнең һәркайсын

кочагына кысып котлады, аларның тренеры Зиннурга моңа кадәр беркайчан

да әйтмәгән мактау сүзләрен яңгыратты. Әлеге шатлыкны аңлагандай, ак

микроавтобус асфальттан җай гына алга элдерә. Петербургка йөз чакрымнан

артыграк ара калып бара. Күк йөзен томалаган болытлардан пыскаклаган

яңгыр беркемнең дә күзенә күренми. Һәркемнең күңелендә якты кояш балкый,

ул кояшның җылысы очкынланып янган күзләрдә, иреннәрдән китмәгән

елмаюларда якты нур булып уйный. Салонда берничә кеше берьюлы сөйли,

бер-берсен үрти, шаярта, туктаусыз көлешәләр. Җиңү яулап кайтканда гына

хакимлек итүче, берни белән дә алыштырып булмый торган бәхетле мизгелләр

бу. Шушы халәт әле яңадан бик озак вакытлар сине рәхәт дулкынландырып,

җаныңны җылытып торачак...

Шофёр белән янәшә утырган Зиннур, салонга борылып, әле егетләрнең

сүзләренә кушыла, алар белән көлеп, әле алга карап, юл буена тезелеп аларны

каршылаучы сары чәчле, ак күлмәкле сылу каеннарга, кызгылт-шәмәхә

шәлләрен ябынган миләш, карама кызларына каш сикертеп ала. Алар ничек

тиз күренсәләр, шул арада сары, кызыл, шәмәхә ялкыннардай артка таба

сызылып юкка да чыгалар... Каен, миләш, карама кызлары йөгерә, көз йөгерә,

алардан да җитезрәк яз булып, күңелләр Питерга йөгерә... Чү! Каршыда кызыл

аждаһадай кызыл фура калыкты һәм дөнья юкка чыкты...

Больницада Зиннурны дүрт көн буе комадан чыгара алмадылар. Аңына

килгәч, ул һәр күзәнәгенең утлы күмердәй януын тойды, авыртудан илереп

кычкырмакчы булды, әмма кычкыру түгел, ыңгыраша да алмады. Авыр күз

кабакларын бик озак ача алмыйча азапланды. Ахырда керфек араларыннан

яктылык күрде. Беренче күргән нәрсәсе капельница һәм ап-ак түшәм иде... Ак

халатлы кешеләр, ак халат кигән хатыны Венера... Димәк, больница. Нишләп

кулларын кыймшата алмый ул? Нишләп аяклары тыңламый? Әллә юкмы алар?

Булмагач, нишләп сызлыйлар? Нишләп бөтен гәүдәсе, башы дөрләгән уттай

яна? Йөзен күрергә кирәк иде...

– Көзге... көзге... – дип пышылдады ул, шешкән иреннәрен көч-хәл белән

кыймылдатып.

– Көзге юк бит... – диде Венера, аңа иелеп.

«Тап!» дияргә теләде, ләкин барысы да караңгылыкка чумды. Кабат күзен

ачкач, шул ук сүзне кабатлады:

– Көзге бир...

Аның янындагы врачларның, Венераның нидер сөйләшкәннәре ишетелде.

Венера аның йөзенә түгәрәк көзге китерде. Зиннур үзен танымады. Көзгедә

шешенеп, күгәреп, ерткаланып беткән коточкыч йөз күренде дә эреп юкка

чыкты. Кабат исен җыйгач, кызыл фураны хәтеренә төшерде һәм барысын да

аңлады. Башында кайнаган коточкыч беренче сорауны бирде:

– Аяклар исәнме?

– Борчылма, исән, – диде Венера.

– Ә куллар?

– Кулларың да исән, тынычлан...

Зиннур җиңел сулап куйды. Шундук шикле сорау йөрәгенә пычак булып

кадалды: «Әгәр яшерсә? Әгәр умыртка сөяге сынса?»

– Нишләп кыймылдата алмыйм соң мин аларны?

– Вакыт кирәк, Зиннур, ашыкма, – диде хатыны.

Аның янындагы ак халатлы өлкән яшьләрдәге ир Венераның сүзенә

ачыклык кертте:

– Нервыларыгызга зыян килгән. Барысы да төзәлер.

– Команда ни хәлдә?

– Тереләчәкләр.

Бер көннән Зиннурны Израильгә алып киттеләр. Самолётта очканда, ул

төш күрде. Кара канга баткан зур чырай, еш-еш кайнар сулышын өрә-өрә,

аңа тилмереп төбәлгән иде. Ирене ертылып асылынган авызыннан канлы

тешләре тырпайган... Бу коточкыч чырайны ул таныды. Рингта Зиннур белән

бокслашканда шушы хәлгә төшкән спортчы иде ул. Зиннурны Тель-Авив

клиникасына салгач та, әлеге канлы чырай туктаусыз төшенә керергә тотынды.

Бу кемдер җибәргән җәзаны хәтерләтә иде. Йокламаган чакларында Зиннурны

эзәрлекләгәндәй, күз алдыннан китмәде. Ул кешенең башына кан савудан

үлгәнлеген ишеткәч, Зиннур тетрәнеп йөрде, бик күп айлар бер генә ярышта

катнашырга да көче җитмәде. Иң яхшы психологлар, невропатологлар аны

кабат рингка чыгаруга ирештеләр ирешүен. Бу күңелсез хәл күптән онытылган

иде инде. Менә хәзер һични уйламаганда теге дөньядан ул үзен белдерә

башлады. Бәлкем Зиннурны да үз янына чакыруыдыр?

Операция арты операцияләр белән көннәр, саташулы төннәр, атналар, айлар

узды. Томаланган зиһене ачылып киткән араларда ул бөтен игътибарын бер

нәрсәгә туплады, үзен шуңа инандырды: «Мин яшәргә тиеш! Мин җиңәргә

тиеш! Мин җиңәм, бүтән юл юк!» Күңеленнән туктаусыз үзенең тренеры

сүзләрен кабатлады: «Син җиңеп кенә күренәсең. Син җиңү бирүче, шуның

белән илнең абруен күтәрүче. Синең бөтен барлыгың – рингта җиңүең. Ул

синең яшен утың.»

Һәм ул җиңде! Изелеп, сындырылып бетергән хәлсезлеген җиңде. Бу аның

тормышындагы иң газаплы, иң авыр, иң зур җиңү булды.

Зиннур Петербургка кайтып төшкәндә январь башы иде инде. Сагынуның

соңгы чигенә җиткән Зиннур ялгызы гына да, әнисе белән дә, Венерасы белән

дә Питерның йөрмәгән, кермәгән урынын калдырмады. Улларына, кызларына

барып, аларның өйләрендә гөрләшеп утырдылар. Үзләренең фатирларыннан

дуслары, танышлары өзелмәде. Журналистлар газета битләрен, телевизор

экраннарын аның интервьюлары белән тутырдылар. Шул көннәрдә Зиннур

эченнән генә гомерендәге бер мөһим калын сызыкны билгеләп куйды: бу

дөньяга икенче мәртәбә туды лабаса ул!

Беркөнне иртән ашап-эчеп утырганда, әнисе сагыш тулы күзләре белән

Зиннурга карады да:

– Их, улым, авылга кайтып киләсе иде бер, – дип куйды.

– Кайчан?

Зиннурның авызыннан урынсыз ычкынган бу соравы өчен әнисе аны

тиргәп ташласа да хаклы иде. Әтисен авылда җирләгәч, әнисен Питерга алып

килгәннәренә алтынчы ел китте бит! Әнисенең авылга кайту турында ләммим сүз чыгармавы гына да сабырлыкның чигедер. Зиннур спорт дөньясында

кайный, ярышларда гомер үткәрә. Венерасы да университетта лекцияләр

укудан, фәнни конференцияләрдән, халыкара симпозиумнардан арына алмый.

Ә әнисе аларга килгәч, йокыдан калды. Әтисенең кырыгын уздыруга, аның

белән сөйләшеп йөри башлады. Иң зур профессорларга күрсәттеләр, аларның

сүзе бер булды: стресс, югалткан кешесен оныта алмау. Әнисен концертспектакльләргә, әдәбият-сәнгать әһелләре белән очрашуларга, музейларга

йөртергә тотындылар. Аларның бәхетенә, әнисе Маһирауза исемле бер татар

хатыны белән танышып, дуслашып китте, аның белән аралашу әнисенә яшәү

дәртен кайтарды. Маһирауза белән әнисе үз вакытларын үзләре теләгәнчә

уздырдылар. Күзләренә операция ясаткач, әнисе, татарча газета-журналларга

язылып, татарча китаплар сатып алып, баш-аягы белән укуга чумды. Ни әйтсәң

дә, ул бит гомере буе татар әдәбияты укыткан иң мактаулы укытучылардан

санала иде. Бәлкем ул китапларны да сагынуын басар өчен укыгандыр.

– Әтиең гел төшемә керә. Мин аңа дәшәм, ә ул читкә борыла да китә, –

әнисенең күзләренә яшь тыгылды. – Без әллә ничә мәртәбә аның каберенә

кайтып килергә тиеш идек бит, балалар... – Ул башын иеп шактый вакыт сүзсез

торды. – Безне көтә ул, көтә...

– Ярый, әни, кайтырбыз, – диде Зиннур, күңеленә җиңеллек килүен тоеп.

– Мин бит әле барыбер ун-унбиш көнсез эшкә чыга алмыйм.

– Ай, рәхмәт, улым!

Әнисе, хәзер үк юлга җыенгандай, урыныннан җиңел генә калкынып куйды.

Венераның университетта эшләренең иң кайнаган чагы иде. Киңәш-табыш

иткәч, әнисе белән икесе кайтып, Коръән укытып килергә булдылар. Авылда

туганнары юк иде инде. Зиннур дүрт-биш яшьтән бергә тәгәрәп үскән ахире

Арсланга шалтыратты. Аларның кайту ниятен ишеткәч, дусты җырлап

җибәрде:

Һаваларда очкан аккошларның

Каурыйлары коела җилләрдә.

Туфрагына алтын чәчсәләр дә,

Җитми икән туган илләргә.

– Әйдә, кушыласыңмы? – диде Арслан, көлә-көлә.

– Кайткач, кайткач, сабыр ит.

– Син мине бик шатландырдың, яшьти.

Арсланның дулкынланган чакта ешая торган сулышының кайнарлыгы да

кагылгандай тоелды.

– Кайчан кайтасыз?

– Әле билетны белешмәдем. Алгач хәбәр итәрмен.

– Көтәбез, – диде Арслан. – Фатыйма апаны бир әле. Тавышын ишетәсем

килә.

Зиннур телефонны әнисенә бирде. Алар пар былбыллар сайрашкандай

рәхәтләнеп сөйләштеләр, бер-берсен туйганчы макташтылар, көлештеләр.

Дустының «Ике аккош»ны искә төшерүе юкка түгел иде. Алар ул җырны

парлашып җырлап, хәтта район смотр-концертында призлы урын алганнар

иде. Кайда калды икән ул бәхет-сәгадәт тулы мизгелләр? Пионер галстуклары

тагып укып йөргән елларның җылысы дулкын булып бөтен кальбенә,

гәүдәсенә таралды. Зиннур, гадәттәгечә, Венераны подъезд баскычына кадәр

эшкә озатып чыгаруын да онытып, үз бүлмәсенә керде. Әллә нинди серле

сөйкемле зат инде ул Арслан. Аның җитмәгән җире булмагандыр. Арслан

койма башыннан да, өй түбәсеннән дә, агачтан агачка да чапты. Аның һәр

нәрсәне күрүче күңел күзе бар, һәр кешегә әйтә торган сүзе бар. Шуңа күрә

барлык кызлар, малайлар аңа тартылды. Арсланның холкы кайчакларда

җәнлекләр патшасыныкына охшап куйса да, тавышы гаҗәеп йомшак иде.

Музыка укытучысы Сәрия апалары аны гел: «Әйдә, аккош мамыгыдай

тавышың белән иркәләп җибәр әле безне», – дип җырлата иде. Арслан киң

маңгае астындагы түгәрәк зәңгәр күзләреннән шаян очкыннар сибеп, урамга

чыкса – урам, сыйныф бүлмәсенә керсә – бүлмә, сәхнәгә җырларга чыкса

– сәхнә яктырып китә торган булды. Ул кайчан карасаң да елмаеп, уйнаргашаярырга әзер тора иде. Зиннур аның күңелсезләнгән чагын хәтерләми дә.

Ә, юк, ялгыша! Арсланның бик тә сагышлы, җитди чагы мәңге җуелмаслык

булып хәтерендә калган икән. Ул Зиннур Казанга укырга киткәндә булды.

Арслан аны Чаллыга кадәр озата килде. Алар бәләкәй буфет тәрәзәсеннән

туңдырма алып ашаганда туктаусыз шаярып сөйләштеләр, үртәштеләр.

Арслан Ветеринария институтына укырга керергә җыенса да, әнисе авыру

булу сәбәпле, бер елга колхозда калырга булган иде. Автобус килеп туктап,

инде халык утырып беткәч, Зиннур соңгы минутта гына аның баскычына

күтәрелде. Шунда, артына борылып, Арсланга күз ташлауга, йөрәге дертләп

китте. Дустының ап-ак түгәрәк йөзе кара болыт каплаган күк йөзедәй

караңгыланган иде. Ә күзләре шундый тирән кайгы-сагыш белән тулган.

Аны канаты сынган чәүкә баласыдай мондый кыяфәттә күргәч, Зиннурның

үзенә дә нидер булды. Автобусның шартлатып ябылган ишеге гүя аларның

йөрәктән йөрәккә сузылган тамырларын шартлатып өзде. Әйе, бу чыннан

да шулай иде! Автобус тулып утырган ят кешеләргә карый-карый, уртадан

атлап, иң арттагы үз урынына барып чөмәшкәч, Зиннур тәненә салкын тир

бәреп чыгуын тойды. Ул борылып арткы тәрәзәгә карады. Әмма вокзал еракта

калган иде инде. Үз гомерендә Арсланны яңадан мондый кыяфәттә күргәне

булмады аның. Шушы озату күренеше менә хәзер нишләптер «келт» итеп

хәтеренә килде дә төште. Һәм ул Арсланны өзелеп күрәсе килгәнен, үтә нык

сагынганын тойды...

Зиннур төштән соң самолётка билетлар алды һәм ике көннән кайтып

җитәчәкләрен Арсланга хәбәр итте.

2

Арслан Зиннур белән сөйләшеп бетерүгә, хатыны Раушания ашарга әзерләп

йөргән җиреннән бөтен нәрсәсен ташлап, аның янына килеп тә җитте:

– Ни ди?

– Сиңа сәлам, диде.

– Өч көн элек аның да, Фатыйма апаның да сәламнәрен әйткән идең бит

инде!

Хатыны тәненең якынлыгы сизелерлек дәрәҗәдә аңа якынайды, тавышын

гадәттәгедән бер-ике мәртәбә югарырак күтәрде:

– Кайчан кайтабыз ди? Ник сузасың?!

Ярата да инде Арслан аны үртәргә!

– Бүген Зиннур сәламнең гадие генә түгел, кайнап торган кайнары, диде.

Арслан сизә, күреп тора, шушы мизгелдә матурланганнан-матурлана Раушания:

болай да алсу йөзе тагын да ныграк алсулана. Очкын чәчеп торучы шомырттай

күзләре озын кара керфекләре арасында бәргәләнә, килешле матур иреннәре

дулкынланудан ачылып-кысылып куя, күкрәге дә шул дулкынга кушыла.

– Син әйтәсеңме, юкмы?! – диде хатыны, Арсланның күкрәгенә күкрәген

терәп.

Инде чигенер чама калмый, артта зур кактус гөле. Шулай да Арслан, «хәзер

әйтәм» дип, юри тын кала. Хатынына сокланып карау өчен юри тукталып

тора. Менә шушындый чакта, нидер сораганда, нидер көткәндә, Раушаниядән

да матуррак берәр зат бар микән җир йөзендә?! Ул мөлдерәп тулган җимеш,

кызарып пешкән алма, учакта дөрләгән ялкын, серкә очырган арыш басуы, язгы

назлы җил кебек. Ул унике баллга җиткән океан дулкыны кебек куәтле, көчле

өермә шикелле сине очырып алып китәр төсле. Арслан аңа соклануын яшерергә

тырышып, яратып карый. Хатынының шушы илаһи киеренке, тулышкан матур

чагын, һәр күзәнәгеннән нур чәчеп торган чагын берәрсе күрмәсә ярар иде,

дип юк заттан көнләшеп тә куя. «Мин нинди бәхетле!» дип уйлый шушындый

чакларда. Хәзер хатыны җавап көтеп кымырҗаудан ачулануга күчү арасында.

Менә шушы араны озаккарак сузасы килә Арсланның. Раушаниясе ачуланганда

да искиткеч чибәр. Тик ул чакта аның күзләре усаллана, ә инде алар усалланса,

теге кымырҗау мизгелендәге соклану, горурлану, татлы көнләшү мәлләре

төссезләнә. Шуңа күрә чаманы югалтмаска, хатынның ачулану мәйданына

атлап чыгуын булдырмаска кирәк. Чыннан да чибәр аның хатыны. Колаклары

шундый нәфис, иягендә нәни генә чокыры бар, маңгае яңа аерткан сөт өсте

шикелле ак, сыңар җыерчык та юк. Ничә еллар буе сыер сава дип уйламассың.

Голливудның чибәр артисткалары бер читтә торсын.

Менә Раушаниясе өлгерде, алма тәмам пеште, әз генә җил иссә, өзелеп

төшәчәк. Арслан аның өзелеп төшүен теләмәде:

– Ике көннән кайталар.

– Бүгенне кертепме? Ничек соң ул? – дип сорады Раушания, кабаланып.

– Чәршәмбе көнне унбергә килеп төшәбез, диде.

– Хәзер үк әзерләнә башлыйбыз, вакыт калмаган бит инде, – диде Раушания,

җиңнәрен сызганып.

– Фатыйма апа ачы катык белән кабыклы бәрәңге булса, берни дә кирәкми,

диде.

– Һе, кунак әйтер инде ул! – диде Раушания. – Шуларга кабыклы бәрәңге

ашатыр идеңме әллә?!

– Бәрәңге жәллисеңмени? – диде Арслан, аңа хәйләкәр караш төбәп.

– Кайчан туктыйсың инде син мине кыздырудан? – дип куйды Раушания,

баш чайкап.

– Син кызганда шундый да чибәр бит, карчык! – диде Арслан ихлас

күңелдән.

– Ярар, күп сөйләнмә, ихаталарны җыештыра башла, – дип, Раушания өстәл

янында мәшәләнергә кереште.

Кунак каршыларга әзерләнү, кунакны каршы алу, сыйлау – аның өчен

балачактан ук әнисеннән күчкән иң олы бәйрәм ул. Кичәдән бирле авыртып

торган биле шушы минуттан онытылды. Шушы әзерлек мәшәкатьләре тулы

мизгелләрне, эшләрнең кайсын кайсы артыннан башкарасын күз алдына

китерүдән күңеле кытыкланып җырлый башлады. Раушания беренче эш итеп

өйдәге ястык-мендәрләрне, матрас-япмаларны, юрган-одеалларны, келәмнәрне

ишегалдына чыгарды. Ак кар исен, кояш нурларын ныграк сеңдерегез,

күперебрәк, матурланыбрак китәрсез дип, мендәрләргә үзенең балаларын

сөеп үстергәндәге кебек яратып, учы белән шап-шоп суккалап алды, күзләрен

кысып зәңгәр күктәге кояшка карады, «кара аны, яктыңны кызганма», дип

пышылдады. Арсланнан койма башларындагы карларны себертеп, одеалюрганнарны, келәмнәрне бергәләп койма башларына элеп чыктылар. Арслан

ул дәшүгә «ә» дигәнче килеп җитте, аның кушканнарын «ярар, карчык, ярар,

матурым», дип йөгерә-йөгерә үтәде. Раушаниянең ныклыгына шакката ул.

Хатынының чатнап торган салкында да, кара буранда да ишегалдына сырма

яисә куртка киеп чыкканы сирәк. Бер кат күлмәктән яисә джемпердан, ялан

балтырларын елтыратып чыга да тиз генә кош-кортка җим биреп, яисә башка

ашыгыч эшен эшләп керә. Томау да төшми, ютәл дә эләктерә алмый аны.

Эчендәге уты саклый ахрысы. Хәер, элекке тишек-тошык, салкын фермаларда

да савымчы, терлекче халкы шул бер зәңгәр халат, каткан бутый белән эшләп

йөрде ич. Берсенең дә салкын тидереп, грипплап өйдә ятканы булмады.

Раушания диваннарның, матрасларның тузанын суыртты, бөтен җирне юеш

чүпрәк белән сөртеп чыкты, идәннәрне юды. Аннары мунчага китте, идәнтүшәмнәрен, һәммә нәрсәне кат-кат юды, әллә ничә төрле шампунь, сабыннар

куйды, кибеттән яңа алынган мунчалаларын, сөлгеләрен барлады.

Алар Арслан белән юрганнарны элгәндә чуар песиләре урам капкасы

астыннан кайтып кереп, Раушаниянең шәрә балтырына ышкылып узды.

– Нәрсә, туңдыңмыни? – ди аңа Раушания. – Кайда нишләп йөрдең?

Кунак киләсен беләсеңме син? Берүзең чистармыйча кунак каршыларга

ниятлисеңмени?!

Арслан бер песигә, бер хатынына карап елмая. Песи бер аягын күтәреп

аларга карый, «мияу, – ди. – Табаным туңа бит», ди.

– Бар, өйгә кер, апаң ашарыңа бирер, – ди Арслан.

– Чистармаган килеш кермәсен әле! – дип, Раушания песине тотып ала да

әле генә Арслан көрәгән йомшак кар өеменә ыргыта. Песи сыртына кадәр үк

булмаса да, карга бата, борылып төчкереп җибәрә һәм аска сикерә, койрыгын

чәнчеп, бөтен гәүдәсен дерелдәтә-дерелдәтә карын коя. – Әйдә, бүгенгә җитеп

торыр, – ди Раушания көлеп.

Песи аның алдына ук чыгып ишеккә йөгерә. Апасы биргән итле ашны

тәмләп ашагач, мыекларын ялый-ялый, күзләрен кыскалап рәхмәт әйтә, ал

аягы белән колак артларыннан ук сыпыра-сыпыра битен юарга керешә.

Ә Раушаниянең эшләре әле башлана гына. Ул иң элек кичәге сөттән кызыл,

бүгенгесеннән ак эремчек ясады. Кичке савымныкыннан чөгендерле катык

оетырга булды.. Үләннәр сараена чыгып, вак пакетларга зур кайчы белән турап,

сары, зәңгәр мәтрүшкә, меңъяфрак, тукранбаш, юкә чәчәге, карлыган, чия,

алма, җиләк яфраклары салды, кечкенә банкаларга андыз тамыры, гөлҗимеш,

камырлык, миләш тутырды. Аларны сумка белән алып чыкканда, кәрәзле бал

да эләктерде. Сөт аертып, ике савыт каймак әзерләде. Берсен хәзер ашарга,

берсен мәҗлес көнне табынга куярга дип ике урынга кырык йомыркалык

чәкчәк пешерде, аны җиләк-җимешләр, каклар белән бизәде. Балан бәлеше,

гөбәдия, пәрәмәчләр пешерде. Икенче көнне шифоньердагы, чөйдәге киемсалымнарны тагын койма өстенә элеп торып, барлык өйне, верандаларны

күздән үткәрде, ихатада, абзарда чүп-чар калмаганмы дип чыгып тикшерде.

Арслан шилык себеркесеннән юри ике чыбыкны алып, берсен капка тирәсенә,

икенчесен абзар алдына сындырып аткан иде. Раушания аларны җыештырып,

тагын юкмы икән дип эзләнергә кереште. Арслан, хатыны күрмәгәндә, тагын

бер чыбыкны ишегалдына ыргытты. Кире борылып килешли, Раушания шуны

күргәч, эшнең нидә икәнен сизеп алды да Арсланга йодрык селкеде:

– Бусын алмыйм, каян аттың – шунда куярсың, – дип, шилык чыбыгын аяк

астына ташлап кереп китте.

Арслан тавышсыз гына көлеп куйды. Хатынының шулай елмаеп-балкып,

җырлап-биеп кунак каршыларга әзерләнүләре бик тә ошый аңа. Ах-ух килеп

зарланса, өйгә юньләп кайтып та кермисең дип бәйләнсә, нишләр идең?

Мәктәптә укыганда ук Раушания артыннан егетләр күп йөгерде. Ә ул чибәрлеге

белән аерылып тормаган Арсланны сайлады, вакытны сузмыйча өйләнешеп

тә куйдылар. Арсланны читтән торып Ветеринария институтында укытып,

диплом алдыру өчен хатыны барысын да эшләде. Раушаниясе, балалары,

оныклары исән булса, Арслан өчен иң олы бәхет шул...

3

Билетлар алынгач, тынгы бетте. Бүләкләр, күчтәнәчләр, Коръән ашы өчен

җиләк-җимеш, бүтән тәм-том юнәттеләр, хәерлек акча әзерләделәр. Бөтенесен

тутыра башлагач, шакмаклы сандыктай ике зур сумка шыплап тулды.

Малайлары Ирек дүшәмбе көнне үз «Мерседес»ында аларны аэропортка илтеп

куйды. Зиннур гел әнисен күзәтте. Ул яшәреп киткәндәй булды, битләренә

алсулык йөгерде, йөзеннән елмаю китмәде, Зиннурны өзлексез җылы карашы

белән иркәләде. «Их, без таш бәгырьләр, әнкәйне сагынудан саргайтканбыз,

авылга алып кайтып килмичә тилмерткәнбез икән», – дип кайтты самолётта

очканда.

Бигеш аэропорты аларны кояш нурларында җем-җем итеп торган ак

карлары, салкынча саф һавасы белән каршы алды. Траптан төшкәндә, әнисенең

күзләре дымланган иде. Тамагына тыгылган ят тавыш белән:

– Их, туган якның һавасы ничек ягымлы! – дип куйды.

Зиннурга да шулай тоелды, әнисенең сүзләрен «әйе шул», дип ихлас

хуплады. Әнисен сумкалар янында калдырып, таксилар тукталышына китте.

Шактый кеше шул якка ашыга, кемнәрдер барып җитеп, инде такси хуҗалары

белән сөйләшә дә башлаганнар иде. Зиннур берәм-берәм шофёрларга

мөрәҗәгать итсә дә, кая кайтасын әйткәч, бер сүз белән «юк», дип кистеләр.

Бер таксист мыскыллагандай мыек астыннан елмаеп, уң якка баш кагып

күрсәтте. Сатарга куелгандай тигез рәт булып тезелгән таксилардан еракта,

аэропортның читендә үк зәңгәр төстәге бер «Лада» тора иде. Зиннур шунда

таба атлады. Килеп җиткәндә, ул машинаның бик үк яңа түгеллеген, кайбер

урыннары яньчелгәнлеген дә күрде. «Лада»ның ишеге ачылып, аннан урта

яшьләрдәге ир чыкты. Зиннур кая кайтасын әйткәч, ир кешенең калын кара

кашлары дугаланып өскә күтәрелде, йөзенә бик якын кешеләргә генә бүләк

ителә торган җылы, мөлаем елмаю җәелде. «Киттек», диде ул руль артына

утырып. Зиннур кызу-кызу атлап әнисе янына ашыкты. Сумканың җиләкҗимеш, яшелчә-мазар тутырылганын, өшемәсен дип, машина эченә алдылар,

икенчесен багажникка урнаштырдылар. Таксист, үзе белән таныштырып,

Илшат исемле икәнлеген әйтергә дә өлгерде.

Күк йөзе зәп-зәңгәр, ак кар юрганы өстендә энҗеләр елкылдап аларны

озата бара. Юл буендагы кура-кораларның ярылып яткан күләгәләре күзгә

чалынып кала. Таксистның кулдан бәйләнгән ак свитеры машинага утырганда

ук Зиннурның игътибарын үзенә җәлеп иткән иде. Түзмәде, сорап куйды:

– Каян табып була мондый свитерны?

– Сеңлем бәйли, – диде Илшат, горур тавыш белән. – Кәҗә мамыгыннан.

– Әйтәм җирле күпереп тора ул. Сатарга да бәйлиме?

– Сатарга бәйли дә инде ул аны. Авыл мәктәбен башлангычка калдырдылар

да, хәзер эшсез.

– Сез авылда яшисезмени?

– Сеңлекәш авылда. Мин Чаллыда.

Илшат тизлекне кинәтрәк баскан иде, арткы тәрәзә турында яткан бүреге

утыргычтагы сумка өстенә шуып төште. Бүрек әллә эт, әллә бүре тиресеннән

тегелгән, колакчыннары күпереп тора. Зиннур аны урынына алып куйгач:

– Сез бик җылы киенергә яратасыз ахры, – диде.

– Әле багажникта киез итегем, тире бияләйләрем дә бар. – Илшат башын

Зиннурга борып, көлемсерәп алды. – Төрле хәлләр була.

Асфальттан барганда, офыктан офыкка җәелгән ак кар диңгезендә йөзгәндәй

генә җилдерсәләр, басу юлына килеп кергәч, машина буйсынырга теләмәгәндәй

боргалана-ергалана башлады. Әнисе дә, Зиннур да ишек өстендәге тоткага

ябышырга мәҗбүр булдылар. Тар гына итеп ярылган кар ике яктан текә

стена булып күтәрелгән, юлның соңгы вакытта юньләп чистартылмаганлыгы

күренеп тора. Шофёр газ педален соңгы чиккәчә баса, чөнки тизлекне әз генә

киметсә дә, көпчәкләр батып калачак. Карны дөбер-шатыр яра-яра, машина

иләктә иләнгәндәй, әле бер якка, әле икенче якка салулый, юл читендәге

кар стеналарына шытырдап ышкылып ала. Зиннур «Лада» янына килгәндә

аның яньчелгән урыннарына кимсетебрәк караганлыгын исенә төшерде һәм

үзенең никадәр хаксыз булганлыгын хәзер генә аңлады. Бер авылдан үткәндә,

кызганыч хәлдә түбәсез, тәрәзәсез ферма торакларын күреп, Зиннур шофёрдан:

– Әллә сездә дә давыл үттеме? – дип сорады.

– Үтмәде, давыл көчәя генә, – дип куйды Илшат.

– Аңлап җиткермәдем.

– Авыл корый. Хуҗа булмагач, түбәләр дә, ишек-тәрәзәләр дә, башкасы да

оча. Давыл шул була ул.

Авылга инде җиде-сигез чакрым гына калып бара. Менә шушы турыда

уңга борыласы да... Борылуын борылдылар, тик машина буксовать итәргә

тотынды. Шофёр аны туктаусыз үкертте, тик тизлек кими-кими барып,

машина туктады. Илшат аны бер алга, бер артка кузгатмакчы булып

азапланса да, әз генә дә кыймшата алмады. Авылга кайта торган юл юньләп

чистартылмаган иде. Карны ерып үткән тирән эз алга бару өметен сүндерде.

Илшат свитердан гына юлга төште, багажниктан алып киез итекләрен

киде, совковой көрәге белән көпчәкләр тирәсендәге карны читкә атарга

тотынды. Зиннур кыенсынып кына аның янына чыкты, акланып күңелен

җиңеләйтмәкче булды:

– Сезгә булыша алмавым өчен гафу итегез, – дип башлады ул сүзен.

– Ә нишләп сез булышырга тиеш ди? – Илшат маңгаена бәреп чыккан

тирләрен бияләй сырты белән сыпырып куйды. – Машинаны алып бару, сезне

тиешле урынга исән-сау илтеп җиткерү минем эшем ул.

– Юлның чистартылмавында сезнең дә гаеп юк. Мин бик җитди операцияләр

кичердем. Әгәр эшләргә яраса, болай читтән карап тора алмас идем.

– Борчылмагыз, кереп утырыгыз, – диде Илшат.

Ул машина алдындагы юлның кырын тагын ярты сәгатьтән артык көрәде.

Бераздан кузгалсалар да, тагын туктап калдылар.

– Карны шушылай ача-ача барырга туры килмәгәе, – дип, Илшат машинадан

төште.

Аңа озак җәфаланырга туры килмәде. Авыл ягыннан юлның карын эттереп

болайга якынлашучы бульдозер күренде. Биш минуттан ул килеп тә җитте.

Тракторчы янындагысы – зәңгәр куртка, ак бүрек кигәне сикереп төшеп,

аларга таба борылуга, Зиннур чак артына аумады. Бу – Арслан иде! Алар

бер-берсенең кочагына ташландылар һәм, кайнар сулышларын тыңлап, бер

мизгелгә хәрәкәтсез тордылар. Бернигә дә алыштыргысыз татлы, кадерле,

тамак төпләрен кайнарлаткан мизгел иде бу.

– Ачуланма, Зиннур, аэропортта каршы ала алмадым, – дип, сүзен

акланудан башлады Арслан. – Юлны ачарга тиешле трактор кабынмаган.

Бусын агрофирма үзәгеннән үк алып килдем...

Ул арада Арслан алар янына килеп җиткән Фатыйманы да кочаклап алды...

Иң элек юлга уенты ясап, «Лада»ны шунда керттеләр. Аннары бульдозер

карны асфальтка таба эттереп китте. Алар келтерәп кенә кайтып җиттеләр,

машина Арсланның яшел коймалы, яшел түбәле йорты каршына килеп тә

туктады. Хуҗа кыстаса да, шофёр өйгә керүдән баш тартты. Арслан белән

әнисе, әйберләрне алып, аңа рәхмәт әйтеп, өйгә кереп киткәч, Зиннур таксистка

акча бирде. Илшат акчаны учында җәеп карады да яртысын кире сузды.

– Юк, юк, алмыйм, – дигән арада Илшат җитез сузылып акчаны аның

кесәсенә тыкты.

– Мин жәлләп бирмим лә...

– Мин әле кеше талаучылар өеренә басмадым. Шунысы җиткән.

Ул рульгә утыруга, Зиннур сорыйсы итте:

– Илшат, ике-өч көннән безгә кайтасы да була бит инде. Килеп ала алмас

идегезме икән?

– Шалтыратырсыз. – Ул визиткасын бирде. – Таш яумаса, килермен.

– Үзегезнеке кебек берәр ак свитер алып килсәгез дә ярар иде.

– Алып килермен.

Машина китеп барды. Ул да булмады, капкада чәчәкле сарафан кигән

Раушания күренде, иңбашына төшеп торган дулкын-дулкын кара чәчләрен

җилфердәтеп килде дә Зиннурны кочаклап битләреннән үбеп алды.

– И, сыйныфташкаем, җаннарың юктыр синең!

– Ник алай дисең?

– Өч көн буе син мине ничегрәк яратырсың икән, дип баш ваттым. Ә син

әйләнеп тә карамыйсың.

Ул башын сузып, яңагын куйды, Зиннур үбеп алды. Раушания көлә-көлә

икенче битен борды, Зиннур көлә-көлә анысын да үбеп алды.

– Булды, на всю катушку булды бу! – диде Раушания. – Әйдә, тизрәк өйгә,

табын әзер.

– Салкыннан курыкмыйсың син! – диде Зиннур, аның кайнар кулларын

ычкындырмыйча.

– Безгә, җаныкаччаем, салкын түгел, кризислар гына бәрә!

Алар кызулап өйгә керделәр. Арслан Зиннурның пальтосын, бүреген

салдырып шифоньерга элде. Чишенеп юынгач, әнисе белән Зиннур

«мондагы әйберләрне алыйк әле», дип, сумкаларына бара башлауга,

чүмечен күтәргән Раушания алар каршына байларны саклаучы охранник

кебек килеп басты:

– Юк, бернинди әйбер актару юк. Абыстайлар куера, токмачларым соңара.

Яңадан, яңадан, беркая да качмаслар, – дип, аларны туктатты. Шуны гына

көткән Арслан кунакларны алып кереп китте. Тупсаны атлауга, Зиннур уң

як стенада үзенең зурайтылган алтын рамдагы фотосын күреп хәйран калды.

Бокс бияләйләре белән рингта сугышкан чагы иде ул аның.

– Каян алдың моны?

– Бер журнал тышлыгыннан.

Аның белән янәшә икесенең мәктәптә укыган чактагы фоторәсеме

зурайтылган, муеннарында пионер галстуклары. Әти-әниләре, Раушания,

балалар, оныклар белән төшкән фотолары да зәвык белән урнаштырылган

иде. Шулвакыт Арслан зур альбомны алып күрсәтте.

– Карагыз әле, абзагыз нинди бай!

Анда аларның өч оныгы елмаеп басып тора иде.

– Өчесенә бергә унөч яшь! – диде ул, тантаналы төстә авызын ерып. – Болар

кызымның балалары. Искәндәр, Сания, Зәйнәп. Язмыш адәм балаларына гел

елмаеп кына тормаса да, шушындый шатлыкларын да бүләк итә икән! Моның

өчен беренче чиратта Раушаниямә мәңге рәхмәтле мин!

Ахырда Раушания өчесен дә табынга утыртты, алларына үзе чиккән

сөлгеләрне җәйде, бокалларны үзе кайнаткан җимеш сулары белән тутырды,

ике төрле яшелчә салаты бүлде. Һәрберсен мактый-мактый ашадылар, шулай

да кечкенә чынаяклардагы чөгендер катыгы, Фатыйма апаларының бәяләвенә

караганда, иң тәмлесе булды бугай. Аның артыннан Раушания токмачлы аш,

бәлеш, ит алып килде, тартынып утырмагыз дип кыстады, кайтканнары өчен

аларга берөзлексез рәхмәт укыды, карагыз әле, сез утыргач, өйләребез ничек

ямьләнеп китте, дип чын күңелдән сокланды. Аның йөзе кояштай балкый,

күзләре шатлыктан очкынланып яна, хәрәкәтләре җитез, сыгылмалы, тавышы

җырлагандай көйле, моңлы иде. Өчесе дә аңа сокланып карадылар, Арслан

эченнән генә күз тия күрмәсен дип курыкты, ә асылда Раушаниянең аларга

ихлас күрсәткән кадер-хөрмәте күңелләренә әйтеп бетергесез рәхәтлек алып

килде. Фатыйма белән Зиннур бу рәхәтлектән оеп, таң калып утырдылар. Бөтен

дөнья түгәрәкләнгән, берни дә кирәкми иде...

Чәй эчкәннән соң, Зиннур сумкаларны түр якка алып чыкты. Фатыйма

Раушаниягә күбәләк төсендәге аллы-гөлле күлмәк сузды. Раушания күлмәкне

күкрәк турыннан тезләренә кадәр төшергән килеш сабый баладай кычкырып

җибәрде:

– Әләй, әләй, үләм! Матурлыгы! Җаны бар бит моның! Каян алдыгыз?

– Франциядән, – диде Зиннур.

Раушания күз иярмәс арада югалып, күлмәкне киеп тә чыкты. Ул аңа үлчәп

теккәндәй таман иде.

– Сезгә нинди генә рәхмәтләр әйтсәм дә аз булыр, – диде Раушания, куанып.

– Гомерем буе шушындый күлмәк кияргә хыялландым, гел җай килмәгән иде.

– Валлаһи, дөрес әйтә, – дип, Арслан аның сүзен җөпләде.

Зиннур җитез генә килеп, Раушаниянең муенына елкылдап торган

асылташлар тезелгән муенса такты һәм:

– Егерме елга яшәрдең, – дип өстәде.

Раушания елмая-елмая көзге каршына килеп, әле уңга, әле сулга борылып

үзен карагач, җырлый-җырлый биеп тә китте:

Французски күлмәгемнең

Сәдәфләре тезелгән.

Бармы икән минем кебек

Сезнең өчен өзелгән.

Аны мактап бетермәделәр, Зиннур Арсланның кулына күксел куртка,

шундый ук төстәге чалбар тоттыргач, Раушания:

– Ки тизрәк, парлашып французча биибез, – дип, аны йокы бүлмәсенә алып

кереп китте.

Ике минут үтмәде, алар авызларын колакларына кадәр ерып килеп тә

чыктылар. Арслан тальян гармунын да тоткан иде. Гармунын сыздыра

башлауга, икесе дә бии-бии җырлап та киттеләр:

Карурманнар уртасында

Кошлар кунган куакка.

Өебезгә ямьнәр керде,

Дуслар кайткач кунакка.

Агыйдел алкын булсын,

Сулары салкын булсын.

Аралар ерак булса да,

Күңелләр якын булсын.

– Булдырдыгыз, – дип, кунаклар аларны мактап кул чапты.

– Кайлардан уйлап алдың бу куртка белән чалбарны? – диде Раушания.

– Чалбарының унике кесәсе бар. Арсланның малларга бирәсе дарулары,

шприцлары, кайчы-мамыклары – бөтенесе кереп бетә бит монда.

– Мал янына моны киеп барсаң, Алла сугар! Мин аның кесәсенә кызларга

бүләк итәргә хушбуй-кершәннәр генә салып йөриячәкмен!

– Ә мин аларны юллап, үземә алачакмын, – диде Раушания аны үртәп.

Сумкалардан җиләк-җимеш, тәм-том, чит ил чәйләре, башка ризыклар да

алынды.

– Әллә ярты Петербургны төяп килгәнсез инде сез! – дип, тел шартлатты

Раушания.

Ул һәрберсен «Ә-ә-әәх! Исе дә исе!» – дип, Арсланның борынына

китерде, парлашып мактый-мактый, күчтәнәчләрне кабул иттеләр, Фатыйма

белән Зиннурга аларның рәхмәтләрен ишетү, ихлас шатланганнарын тою

шулкадәр ләззәтле иде. Шушының өчен генә булса да меңнәрчә чакрым

җирдән, һичшиксез, кайтырга кирәклеген, дөресрәге, әледән-әле кайтып

торырга кирәклеген аңладылар. Зиннурның чит илләрдән беркайчан да

бүләксез, күчтәнәчсез кайтканы булмады. Ләкин алар ни әнисендә, ни

хатынында, ни балаларында мондый шатлык уятмадылар. Нишләптер

моның тылсымы, могҗизасы югалган иде. Нишләп алай? Аерма нәрсәдә?

Моңа җавап эзләгәне булмады Зиннурның. Бу бит үзе онытылмаслык

бәйрәм икән. Бу Раушанияләрнең ярлылыгыннан түгел, күңелләренең

сизгерлегеннән, кешедән кечкенә әйберне дә зур итеп, куанып кабул

итүләреннән икәне аңлашыла иде. Ләкин кечкенә әйберне ничек зур итеп

кабул итеп була соң? Моны кешеләргә туктаусыз игелек кылучы, башкаларга

үзләрен ваклап-ваклап өләшүчеләр генә аңлый аладыр, мөгаен. Күпме

бирсәң – шул биргәннәрең меңе белән үзеңә кайта, диләр бит. Әлбәттә,

алар бу хакта уйлап та карамый. Аларның куанулары яз килгәч кошларның

шатлануы кебегрәктер. Сыерчыклар, сандугачлар, тургайларның һаваларны

күтәреп сайрауларыннан кемнәрнең генә йөрәге дулкынланып типмәгән

соң?! Монда берсе икенчесен тудырган, икенчесе өченчесенә әверелгән

тоташ бер түгәрәк барлыкка килә...

Авыл хәлләрен сораштырулар беткәч, Коръән укыту көнен билгеләделәр.

Бүген чәршәмбе, иртәгә пәнҗешәмбе, берсекөнгә җомга. Җомга көнне

укытырга килештеләр. Мәҗлескә халык җыю да җиңел түгел икән. Ирләр аз,

күбесе Коръән ашларына йөрми.

– Шәкуров абый килерме икән? – дип кызыксынды Фатыйма. – Ничек

яшәп ята ул?

– Бер дә төшенкелеккә бирелми, – диде Арслан. – Балалары еракта, сирәк

кайталар. Аңа ике айдан туксан җиде тула бит инде.

– Караучы билгеләделәрме соң?

– Бөтен авылны укыткан кешене караучыга бирәмме соң?! – Раушания

кемгәдер янагандай кулын селтәп куйды. – Үзем ашарына да әзерләштерәм,

керләрен дә юам. Үзе аш-суны миннән ким әзерләми. Арслан атна саен мунча

кертә. Өйне бер җыештырып куйсаң, тузан да төшерми. Ике аяксыз кеше

димәссең. Иртүк култык таяклары белән урамны урап кайта.

– Кеше түгел, могҗиза инде ул, – дип сүзгә кушылды Зиннур. – Безнең

яшьти Сәүбәнне чакырыйк. Ул килми калмас.

– Сәүбән дә таякка калды, – диде Арслан. – Кәефенә карар инде...

– Үзегез кемне телисез, шуларны дәшәрбез, аерым-аерым ирләргә дә,

хатыннарга да урын җитешле, – дип сүзне йомгаклады Раушания.

Авылда мулла юк икән, аны Арслан агрофирма үзәгеннән алып килергә

булды.

 

4

– Тәүге эш итеп бүген үк әтиеңнең каберенә барып кайтыйк, – диде

Фатыйма. – Сездә киез итекләр булмасмы?

– Булмыймы соң! – дип Раушания икесенә дә итекләр чыгарды.

– Мин иртән анда керә торган юлны көрәп куйдым инде, – диде Арслан.

Зиннур көлеп җибәрде:

– Син йоклыйсыңмы соң, яшьти?

– Мин йөргәндә йоклыйм, йоклаганда сөйләшергә яратам.

Алар киенеп чыкканда, берән-сәрән генә кар төшкәләп тора, бернинди җил

әсәре юк иде. Сарафаннан килеш кенә капка төбенә кадәр озата чыккан Раушания:

– Мунча ягам, арыганчы йөрмәгез, чабынырлык рәтегез калсын, – дип

кисәткәндәй итте.

Алар өчәүләп зират очына таба атладылар. Зәңгәр коймалы биек йорт

турына җиткәндә, Зиннур:

– Бусы Сәүбәннәр йорты түгелме соң? – дип куйды.

Барысы да туктап калдылар. Ярым ачык бәләкәй капкадан башына каракүл

бүрек, өстенә ак тун, аягына кара итек кигән Сәүбәнне күреп алдылар. Ул

урамга арты белән тора, абзар тирәсеннән нидер күзәтә иде бугай. Инде бик

җайлы туры килде, дип, ишегалдына керделәр. Сәүбән, аларның сөйләшкәнен

ишетеп, бөтен гәүдәсе белән артына борылды. Ул күзләрен кысып карап торгач,

кунакларны таныды, кулындагы елык-елык килеп торган никель таягына

таянып, аларга таба атлады. Юка иреннәренә елмаю җәелде, тип-тигез булып

энҗедәй тезелгән вак тешләре күренде:

– Петербургтан делегация килгән!

Ул, таягын беләгенә элеп, иң элек Фатыйма белән күреште, аннары Зиннур

белән кочаклаштылар.

– Сине кочаклау – аюны кочаклау белән бер, – диде Сәүбән, көлеп. –

Укыганда беребездән дә артык түгел идең.

– Ветеринар буларак әйтәм: туа мөгез чыкмый, тора мөгез чыга, – дип

куйды Арслан.

– Ну, астыртын гына шаярырга оста да идең! – Фатыйма бармак янап куйды.

– Булгандыр инде, апа...

Сәүбән авызының бер чите белән генә елмаеп алды.

– Аның кулы белән йөрүен әйт әле син, әни, – диде Зиннур. – Минем пәкегә

бәхәсләшеп, Ык буеннан өйләренә кадәр кулларында атлап кайтты.

Барысы да көлешеп алдылар.

– Ул пәке исән, – диде Сәүбән. – Кире биримме үзеңә?

– Хәзер миңа пәке түгел, кылыч та кирәкми, – дип куйды Зиннур.

Сәүбән нишләптер әле аның йөзенә, әле аякларына тиз-тиз карап алгач:

– Әйдәгез, өйгә керик, – диде. – Хәзер хатынны да кибеттән дәшеп кайтарам.

– Чакыруың өчен рәхмәт, Сәүбән. – Фатыйма аның иңбашыннан кагып

куйды.– Без әле Хөснулланың каберенә бара идек. Аңа Коръән дә укытабыз.

Берсекөнгә сәгать унга. Килерсең бит?

– Ярар, барырга тырышырмын, – диде Сәүбән. – Йөрәк белән кан басымы

кузгалмаса.

Алар артыннан Сәүбән авызының бер чите белән елмаеп карап калды.

Әтисенең каберенә куелган кара мәрмәр өстенә явып торган кар юка гына

катлам булып түшәлеп килә. Кабер янында сүзсез генә басып торганда, Зиннур

әтисенең күкрәп торган яшь чакларын хәтереннән үткәрде, вакыты белән аның

ягымлы, вакыты белән кырыс тавышын ишеткәндәй булды. Әнисе перчаткасы

белән мәрмәр өстендәге карларны сыпырып төшерде.

– Колхоз дип шулкадәр тырышмаган булса, бүген яши иде әле ул. – Әнисе

озын итеп калтыранулы сулыш алды.– Егерме алты ел көнне-төнне белмичә

чапты...

Арслан аның сүзен дәвам итте:

– Авылларда ул төзеткән мәктәпләр, кибетләр, почта, медпункт,

идарә биналары бүген дә эшләп тора. Ферма торакларын, складларны,

мастерскойларны әле һаман талап бетерә алмыйлар.

– Шуларны йөрәге күтәрә алмады. – Әнисе туктаусыз күз яшьләрен сөртте.

– Мин генә беләм аның йокысыз төннәрен, уфтануларын.

Әнисе бераз тынычлангач, әтисе рухына кычкырып дога укыды, өчесе дә

кулларын күтәреп дога кылдылар. Әтисеннән соң әби-бабаларының, тугантумачаларының каберләрен карадылар, истәлекләрен яңарттылар, алар рухына

изге теләкләрен юлладылар. Зираттан кайтышлый алар үзләре яшәгән йорт

каршына да туктап хәтер яңарттылар. Ул йортны әнисе Чаллы кешеләренә

саткан иде. Алар биредә җәй көне генә яши икән. Өйнең эченә кереп карый

алмасалар да, ата-баба нигезенең исән булуына сөенделәр.

Кайтып капкадан керүләренә, Раушания яланөс, яланбаш килеш чиләк

тотып абзардан килеп чыкты.

– Әйдәгез, табын әзер, чәй эчәбез, – дип, аларны өйгә кыстарга тотынды.

Фатыйма аңа каршы төште:

– И, Раушания, әле ашарлык рәтебез дә юк, Шәкуров абыйны күреп чыгыйк

инде без, – диде.

– Алайса Арсланны алып калам, аңа кушасы эшләрем бар, – дип, Раушания

ризалыгын бирде.

Фатыйма сумкадан Нәҗип Шәкуровка дигән пакетын эзләгән арада

Раушания аңа алып керергә бәлеш, ит, пешкән угыз, банка белән аш әзерләде.

Алар урамга чыкканда, инде караңгы төшеп килә иде. Рөхсәт сорап, сәламләп,

карт укытучының өенә уздылар. Ал өйдә гөлт итеп ут янып тора. Тәрәзә төпләрендә,

шкаф буендагы тартмаларда гадәттәгечә суган, петрушка, укроп үсентеләре ямьяшел булып күтәрелеп утыра. Менә түр яктан култык таякларына таянган Нәҗип

абый үзе дә күренде. Зиннур әллә нишләп китте. Укытучының төс-кыяфәте дә,

киеме дә шул ук, тик башын әйләндереп алган озын көмеш чәчләре генә аны

әллә нинди серле, әкияти зат итеп күрсәтәләр иде. Гүя бу – көмеш чәчләр түгел,

көмеш нурлар белән янып торучы факел иде. Ул, култык таякларын шакылдатып,

аларга якынлашты. Аның йөзе элеккедән дә аграк, мәрмәрдәй шома, кашлары

кара, ә коңгырт күзләре үтәли күргәндәй текәлеп, яндырып карыйлар. Менә ул

култыгы белән таякларына таянган килеш артына борылыр да, тактага берәр

мисал яисә алгебраик тигезләмә яза башлар шикелле тоелды. Укытучының бер

гаҗәеп сыйфаты бөтен авыл халкы өчен сер булып калды. Шәкуров тактага нидер

язганда берәр бала шаярса-нитсә, шылт иткән тавыш чыкмаса да, укучыларга таба

борылып карамыйча гына, мәсәлән: «Абдуллин, тактага кара!» – дип кисәтә. Менә

шул чакта аның укытучы түгеллеге, күктән иңдерелгән фәрештәләр затыннан

икәнлегенә ышанырга туры килә иде.

– Эһе-һе-һе! – дип җиңелчә генә көлгәне ишетелде укытучының.

Шәкуровның «эһе-һе»сен шулай ук һәркем белә. Үзеңә карата аның

мөнәсәбәтен авылның карты-яше әлеге «эһе-һе»се аша белә. Әгәр очраганда

сиңа «эһе-һе»се ишетелсә, күкрәк киереп йөри аласың. Әгәр ул ишетелми икән,

эш-гамәлләреңне Шәкуров абыең хупламый, төзәл, төзәлмәсәң, мәңге «эһеһе»не ишетә алмаячаксың. Аны кемнәрнең ишеткәне, кемнәрнең ишетмәгәне

шулай ук бөтен авылга мәгълүм.

Менә шундый укытучы каршында басып тору Зиннур өчен Россия

спорт федерациясе Президенты каршында басып торудан да җаваплырак

иде. Шәкуров абый беркая бармыйча, мәктәп белән бәләкәй өе арасында

култык таяклары белән йөреп, бернинди шау-шусыз барлык халык белән

идарә итә шикелле иде. Ул колхозның алыштыргысыз партоешма секретаре

булып, Зиннурның әтисенә кадәр дә, аның белән дә озак еллар буе эшләде.

Коммунистлар да, райком да шуны сайлады. Ике аягы да тубыктан өзек шушы

кешегә колхозны гына түгел, бәлкем ил тиклем илләрне тотарлык та зиһен

бирелгән булгандыр. Әнисе, каршы барып, укытучының ябык кулларын кысты:

– Исәнмесез, Шәкуров абый!

Укытучы аңа хәйләкәр караш ташлады:

– Ай-яй, Фатыйма, син Петербург бюрократына әйләнгәнсең бит. Нишләп

мин сиңа «сез» булыйм? Без бит инде кайда нәрсәдән төчкерүебезгә кадәр

белүче кешеләр. Исәнме, балакаем! Эһе-һе-һе!

Аның «эһе-һе»сен ишеткәч, берни дә кирәк түгел иде инде... Зиннур белән

күрешкәч, Шәкуров аны башыннан аягынача күзеннән үткәрде дә:

– Ныгыганың сизелә, – диде. – Хәзер йомшый башларга вакыт.

Карт укытучының бу сүзләрен Зиннур аңламады:

– Ничек йомшый башларга? – Аның битләре такта алдында математик

биремне чишә алмагандагы кебек кызарып чыкты.

– Авылга ешрак кайтып, – диде Шәкуров һәм: – Эһе-һе-һе, – дип өстәде.

Әнисе полиэтилен букчадан алып, Раушания җибәргән күчтәнәчләрнең

һәрберсен атый-атый өстәлгә тезде.

– Нинди изге кешеләр! – диде Шәкуров. – Мин аларга да, сезгә дә белем

бирүем белән бәхетле... Әйдәгез, түргә узыйк әле.

Укытучы артыннан алар олы якка уздылар. Биредә шул ук яшел үсентеле

тартмалар өстенә газеталар, «Аргументы и факты» атналыгы, «Вопросы

философии», «Педагогика», «Наука и жизнь», «Казан утлары» журналлары

күзгә чалынды.

– Утырышыгыз әле, балалар.

Зиннур белән әнисе утырырга ашыкмадылар. Пакеттан сарык тиресеннән

тегелгән камзул алып, Шәкуровка кидереп тә куйдылар.

– Тап-таман, үзе шундый җиңел, – дип, укытучы рәхмәтләр укыды.

– Җылы тәнеңдә тузсын, – диде әнисе.

– Моны туздырып ук булмас булуын, шулай да тырышырга туры килер, –

диде ул елмаеп.

Күчтәнәчкә алып кайткан пакет-пакет җиләк-җимешләрне дә өстәлгә

тезделәр. Шәкуров аларны кыстап өстәл янына утыртты да:

– Фатыйма, син урыныңнан тор әле, ялгыш әйттем, – диде. – Теге якка

чыгып, термостан өчебезгә дә үлән чәе сал әле. Минем сыем шул булыр сезгә.

Әнисе аның кушканын үтәп, өч чынаяк күтәреп керде, өйгә тәмле үлән чәе

исе таралды.

– Кичтән егерме төрле үләннән ясаган идем, авыз итеп карагыз.

Бу чәйнең тәмен бернинди сок тәме белән дә чагыштырырлык түгел иде.

Мактау сүзен беренче Зиннур әйтте:

– Күпме җирләрдә булып, мондый тәмле эчемлекне очратканым булмады.

– Синең чәйләрне күп мәртәбәләр эчкән булды, ләкин мондыен хәтерләмим,

– диде әнисе.

– Кеше картайган саен чәй аның иң төп ризыгына әйләнә шул, – дип көлде

Шәкуров. – Күрәсең, мин дә чәй рецептларымны камилләштерә барамдыр.

– Ә бу яшел үсентеләрне кулланып бетерә аласыңмы? – дип сорады әнисе.

Укытучы кул гына селтәп куйды.

– Миңа күпме генә кирәк? Арслан авыл кешеләренә өләшкәләп тора.

Чирләгәндә шуны ашагач, терелеп китәләр.

– Күз тимәсен, әле үзеңнең сәламәтлегең дә ару күренә.

– Туксан җидегә җиткәндә, билгеле инде ул. Тик мин бу дөньядан китә

алмыйм әле. Сез беләсез, әтием Мирзаһит Украинада Винница өлкәсендә

Зазов авылы янында танкта янып үлде.

– Малаегыз белән анда барып кайтканыгызны мин хәтерлим әле, – диде

Фатыйма.

– Әйе, туганнар каберлегендә күмелгән. Безне бик зурлап каршы алып, иң

якын туганнар кебек очрашуларда йөрткәннәр иде. Үземнең аяклар тубыктан

өзелеп, Берлин янында ук калды. Мәзәк яшәү... Табигать математик төгәллек

белән корылган югыйсә. Тулы гармония. Ә менә кешеләр тормышында мәңге

башка китерә алмаслык хәлләр килеп чыга. Гитлер җирдә югары токым

ариецлар гына яшәргә тиеш, дип, миллионнарның гомерен өзде. Инде бу

хәшәрәтлеккә чик куелган кебек иде. Әмма чиста токым без генә, без генә

яшәргә хаклы, дип тилерүчеләр арта бара... Украинадагы бүгенге хәлләр –

шуларның эше. Гасырлар буе бертуган булып яшәгән халыкларны бер-берсен

юк итәргә өстерү бара. Минем анда әтием кабере генә түгел, фронтташ

дусларым яши. Россия белән Украина дуслашмый торып, минем бу дөньядан

китәргә хакым юк!

Шушы сүзләреннән соң Нәҗип Шәкуров бик озак башын иеп, онытылып

утырды. Зиннур белән әнисе аны ничек тын да алмыйча тыңласалар, аның бу

халәтен дә бергә сабыр гына кичерделәр. Аннары рәхмәт әйтеп, җомга көнне

мәҗлескә чакырып аерылыштылар.

Раушаниянең өстәле гадәттәгечә сый-нигъмәттән сыгылып тора иде. Ул

аларга:

– Әгәр авыз итмәсәгез, «Былбылым» үпкәләячәк, – дип угыз китерде.

– Нинди былбыл ул тагын? – дип сорады Фатыйма.

– Сыерыбызның исеме. Икенчесенеке – «Җанашым». Өченчесе – «Алмакай».

– Катык кайсыныкы?

– Катык «Алмакай»ныкы. Иң тәмле сөтлесе ул.

Угыздан авыз итеп, башка тәм-томнарны каба-каба чәй эчкәч, Раушания

Фатыйманы мунчага илтеп кайтты. Шулчак телефон шалтырады. Арслан

телефонга килеп ашыгыч кына сөйләшкәч, трубканы куйды.

– Карамалыда бухгалтер Гөлнурның сыерын бозаулата алмыйлар. Елый да

елый, юньләп аңлый да алмадым. Мин барып кына кайтыйм инде.

– Барып кына димә ичмасам, – диде Раушания тавышын күтәреп. – Әле

юллары ничектер, унбиш чакрым бит.

Арслан киенә башлады.

– Өнәмим шул Гөлнурны, – диде Раушания. – Халыкның хезмәт хакын

кисүдән бүтән эше юк. Әллә иртән генә барасыңмы? Үзе безне бик интектерә

әле...

– Мин Гөлнур өчен бармыйм. Мал кызганыч бит.

– Мин дә синең белән барам. Иптәш тә булырмын, – дип, Зиннур да киенеп

куйды.

Машинаны гараждан алып чыгып, төн кочагына юл алдылар. Фатыйма

мунчадан кып-кызыл булып чыкты, «бөтен тәннәрем эреде, яшәрдем, оҗмахта

булган кебек булдым», дип рәхмәтләр укыды.

– Әйдә, утыр әле, Фатыйма апа, үзебезнең болыннарда, әрәмәләрдә үскән

дару үләннәреннән ясалган чәй белән сыйлыйм үзеңне!

Фатыйма шулкадәр яратты аның чәен, эчә торды, тирли торды, Раушания

һаман ясый торды, үзе җырлагандай туктаусыз сөйләде дә сөйләде:

– И, Фатыйма апа, җаным, мине бит син генә кеше иттең! Бәхетемә ярый

сыйныф җитәкчебез син идең. Мин бит бик юбалгы идем. Минем умырткам

юк иде, әле монда, әле тегендә, кулга ни эләксә, шуны эшләп йөрдем. Мин бит

минут та тик тормадым. Син ничә мәртәбәләр безнең өйгә килдең, әйбәтләп тә,

ачуланып та эзгә керттең. Шәкуров абый гел «ике»ле куя, шуны төзәттермичә

туктамый иде. «Бөтен җиргә чәчеләсең, үзеңә берниең дә калмый», дип моның

нәрсәгә китергәнен мисаллар белән аңлата иде ул миңа.

Шулай чөкердәшеп утыра торгач, Фатыйма:

– Бәй, тегеләр кайда соң әле? – дип, сораулы карашын Раушаниягә төбәде.

– Арсланны эшкә чакырдылар. Зиннур да аңа иярде.

Фатыйма стенадагы сәгатькә күз төшереп алды.

– Бу вакытта нинди эш инде. Бик соң бит.

– И, Фатыйма апа, аның эшенең күплеген белсәң! – Раушания инҗир

җимешен аның алдынарак этте. – Капкалап утыр әле шуны, зиһенне яхшырта,

диләр. Ул бит берүзе. Өч ветврач штаты каралган югыйсә. Диплом алганнары

да бу пычрак эшкә килми. Өч йөз алтмыш биш көн туктап торганы юк. Әле

сез килүгә көчкә ял алды. Дүрт-биш авыл халкының да малларын карый.

Мал-туарны үлеп ярата үзе. Һәрберсе белән сөйләшә. Маллар аның телен

аңлый. Кияләгән мал ул килүгә чиреннән айный башлый. Халыктан бер тиен

дә акча алганы юк. Үзем дә әйтеп кенә торам. Болай да бик авыр яши халык.

Яшьләр шәһәргә китә, безнең чордагыларның көчләре кими бара. Көчең бетсә,

чирлисең икән – авылда яшәү газап ул.

– Беләм инде, беләм, – диде Фатыйма, аның сүзләренә куәт биреп.

– Арсланның эше барып карадым да бетте түгел. Кайчакта бер мал

өчен атналар буе бара. Системасын да куя, ваграк операциясен дә ясый,

ашказаннарына магнит та төшерә. Аны район ветстанциясендә дә профессор

Абдуллин дип кенә йөртәләр. Эштән соң мин биргән сөт-катык, эремчек ише

нәрсәләрне, Шәкуров абыйның яшел уҗымнарын карт-корыларга өләшә.

Шулчакта син аны күрсәң! Cабый бала кебек куана! Мин үзем дә аннан ким

куанмыйм. Өлкәннәр бит инде беркемгә дә кирәкми. Әгәр алар арасында йөреп

тормасаң, аралары бөтенләй өзелергә мөмкин...

– Безнең Зиннур да – өйдә сирәк кунак, – дип, сүзгә кушылды Фатыйма. –

Туктаусыз матчтан матчка, бер шәһәрдән икенче шәһәргә, бер илдән икенче

илгә. Мәңге бетмәс күнегүләр...

– Мин аптырадым аның кайтуына. Ничек вакыт тапты соң әле ул?

Фатыйма теге аварияне, ул чордагы хафалы айларны, тагын бер мәртәбә

хәтерендә яңартып, Раушаниягә түкми-чәчми сөйләп бирде. Сәгать тек-тек

вакытны санады, Арслан белән Зиннур кайтмады, аларның әңгәмәсе куерып,

балачаклардан, яшьлектән урый-урый, бүгенгегә күчте, дөньяларның кая таба

баруы, милләтнең, авылның, үзләренең язмышлары, балаларның, оныкларның

киләчәге – барысы-барысы көйле бер дулкын булып гади авыл өенә җәелде...

 

Дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 8, 2017

фото: stihi.ru

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: