Каршылыклар кыры (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

 

13. Чучкалар арасында

Тянь-шань тавы тезмәләренең Чу үзәнлегендә җәй. Челлә. Утыз-кырык градуслы

кызуда тәннән бертуктаусыз тозлы тир ага, кичә генә юган гимнастёрканың муен-

җилкә тирәсе тоздан агарып ката. Cусаудан авыз кибә, иреннәр чатнап бетә:

солдатлар әледән-әле билгә тагылган су фляжкаларына үрелә. Машина юдыра

торган насослар янында чыпырдашалар. Әмма файдасыз – манма су булган

киемнәре минут эчендә шытырдап кибә... авызда төкерек калмый. Ә төннәрен исә

шуның киресе – таулардан искән әче суык җил үзәгеңә үтә, бәгыреңне кискәли.

Казармада бер кат юрган астына суык үрмәли. Каравылда торганнарның эшләре

тагын да мөшкел: шинель аркылы да калтырата, дерелдәтә, өшетә. Кыргыз иленең

шундый тотрыксыз һава торышын сүгеп, каргап телгә алмаган кеше калмагандыр

частьта.

Ираклий Гелашвилига исә барыбер. Кавказ тауларында моның ише генә тәмуг

эсселәрен яисә чатнама зыкы суыкларын күрмәгәнме соң ул? Монда да җаен тапты.

Көндезләрен коедан алып, өстенә чиләкләп салкын су коя, рәхәтләнеп трусик-

майкадан йөри. Кичләрен җылы курткасына төренә. Хәрби кием йөртү формасын

бозасың, дип, өстендә торучы юк чөнки. Гелашвили – полк улы кебек, аның ирекле

солдаты, үзе теләп хезмәт итүче. Плацта һәркемгә көнлек наряд билгеләнә торган

иртәнге разводка теләсә чыга, теләмәсә – юк. Физик күнегүләр дә аның өчен түгел.

Ялгыз ата бүре сыман, частьтан читтәрәк эшли Гелашвили.

Төгәлрәге, шунда ук, теге якта гына, карлыгач оясы сыман, таш коймага

сыланып ук торган дуңгыз фермасында, иркен, киң каралты-кура эчендә яши.

Шунда аның бәләкәй генә алачыгы. Горур Кавказ егетен, гомерендә күрмәгән

бу шакшы җанварны карап, астын-өстен чистартып, тазартып торыр дип кем

уйлаган? Армиягә шуның өчен ашкындымыни ул?! Бирегә, Кызылсуга җитеп

килгәндә, никрутлар белән нык кына салып, канга батып сугышканда, касыгына,

җан җиренә типтеләр аның. Әзмәвернекедәй эре гәүдәсе урталай бөгелеп кенә

төште. Госпитальдә операциядән соң табиблар, һичсүз яраксызга чыгарып,

«комиссовать» иттеләр, ягъни сәламәтлеге какшау сәбәпле, ак билет тоттырдылар,

кайтып китәргә җыен, диделәр.

– Минме?! – дип, елый-елый талашты Гелашвили. – Мин хезмәт итәргә килдем.

Солдат булырга! Срогым тулмыйча ни йөзем белән өйгә кайтыйм? Ничек кеше

күзенә күреним бу килеш?

Ул палатада үкереп ятканда, шулай дип үзенең булачак кәләшен күздә тотып

әйтте. Дөрестән дә, имгәк сыңары булып кайтсынмы?! Ул аңа әзер түгел иде. Аның

шулкадәр әрнеп сыкравы ни кырыс, каты холыклы полк командирының да күңелен

йомшартты хәтта, әйдә, бездә калсын! Риза булса, дуңгызлар карар, диде. Разый

булды Ираклий. Койма аша гына, менә ел ярым инде унбишләп чучка асрый, ирекле

казак төсле. Ашханәгә аннан байтак кына ите, салосы кереп тора. Үзе дә тук, эше

дә бара. Көмешкә ясарга да өйрәнде. Грузиннар якташлыгының җыелып, озын

көйләр көйләп утыра торган җайлы урынына әверелде бу сасы ферма. Хәер, җыен

офицер халкы да борынын җыермый әле моннан. Хәрби шәһәрчектәге гаугачыл,

усал хуҗабикәләреннән качып, бирегә сыпырта шәрабсөяр елгыр командирлар.

Төннәрен теләсә кайчан ферма капкасын кагулары ихтимал.

Бүген, шомлы караңгы төндә, дембель кителенә танк силуэты төшерелгән

кара погон тегеп утырганда, тышкы якта ниндидер кыштырдау тавышы колагына

чалынды Гелашвилиның. Өстәл астында йокымсыраган мәче хәтле генә эте дә

чәңгелдәп куйгандай булды. Үзенчә кисәтә, янәсе. Анысы өчен дә рәхмәт инде.

Ул әнчектән артыгын көтеп булмый. Сарык чаклы зур алабае ферма тирәсенә

һичкемне якын китерми иде элек. Аны, бу урында усал эт асрарга рөхсәт ителми,

дип, күпсенеп, кухня башлыгы прапорщик Негодя алып китте. Хәзер бәйдә аның

коттеджын саклый, диләр. Шул яраткан «Байкал»ын исенә төшереп, сагынудан

көрсенеп куйды Ираклий. Шулай да кем булыр бу? Берәр якташыдыр инде, алар

шакып-нитеп мәшәкатьләнми... Эшен бүлеп, кинәт ачылган ишеккә күз төшерсә

– шаклар катуыннан аягүрә торып басты хәтта! Анда – һич көтелмәгән кунак –

полкны умарта оясыдай гөж китергән качкын Гардин басып тора иде.

– Фигура?!. Син кайдан болай?

Исен-акылын җыеп әйткән беренче сүзләре шул булды хуҗаның.

Теге алан-йолан каранды да, көтмәгәндә, дөп итеп идәнгә тезләнде:

– Коткар, зинһар, Ираклий! Бер-ике көнгә генә! Тавыш-гауга басылганчы...

Буш итмәм! Акчам бар минем. Анттыр менә!

– Ярый, бер кичкә кер мичкә, ди. Аннан соң нишләргә уйлыйсың? Гомумән,

котелогың белән уйлап эшләдеңме син бу гамәлеңне, ә?! – дип, чиктән тыш

гаҗәпләнеп тә, ярсып та сорады мал караучы, «башыңдагы шөрепләрең коелып

беткән синең», дигәндәй, баш түбәсенә имән бармагы белән бәргәләп.

– Нитмә инде, Ираклий! Хәзер соң бит инде ул хакта уйланып торырга. Тотсалар

– хана ич миңа. Трибунал!

– ...Ну, хорош! Минем хәзер ферма тирәсен әйләнәсем бар. Хәбәр-хәтәр юкмы...

Нидер чәйнәргә дисәң инде, әнә – ботка, ипи. Йә, йә, курыкма юкка! Сатарга

җыенмыйм! – дип, ишек бавына тотынуга, дезертир мәче тычканга ташланган төсле,

ризыкка ыргылды да, иреннәрен әпе-чөпе китереп, авызын мүкелдәтергә кереште.

Ираклий, кесә фонарен кабызып, әйләнә-тирәне күзәтеп чыгасы урында, капка

төбендә туктап, тирән уйга чумды. Тирә-юньдә пычак белән кисеп алырлык

дөм караңгы. Нишләргә? Качкын сыңарының бу кабахәт адымын бөтен күңеле

белән кабул итә алмый иде ул. Кара син мөртәтне, үзен Советлар Союзы буенча

бетереп эзләгәндә, ничек монда килеп яшеренергә башына килгән диген. Борын

төбендәгене һичкем эзләргә уйламый, билгеле. Фигураның, үгез кебек тазалыгы

белән, армиядә хезмәт итәсе килми! Нибары бер елга бит! Анысына да түземлеге

төкәнгән. Ә менә үзе, Гелашвили, киресенчә, армиядә калу өчен нинди генә

кимсенүләргә бармады. Икенче яктан караганда, ул монда, ферма биләмәсендә

хуҗа кеше, эт урынына тибеп куып чыгарса, Кавказ йоласы буенча кунакка хөрмәт

күрсәтмәгән, канаты астына алып, кунар урын бирмәгән кебек була. Аның турында

тиешле җиргә хәбәр итсәң, әләккә, донос ясауга кермиме соң бу? ...Нинди булса

да ныклы карарга килүдән гаҗизләнеп, иртәгәсен ишәк кайгырткан дигәндәй, янә

өйгә керде. Качкынны йөз төрле бүлемтекләрдән гыйбарәт каралтының азаккы

башына, кукуруз чәкәннәре өстенә илтеп яткырды. Ябынырга иске тунын бирде.

 

14. Җавабын кем тотар?

Частьның кан төсендәге кып-кызыл таш коймасын гел яңартып, сипләп кенә

торалар. Гасырлар алмас, нык кирмән төсле тоелса да, балчык басып суккан

кирпечтән генә әвәләнгән, өелгән бит ул. Самоволкага ашкынучы ничә буын солдат,

дивар өстеннән шуганда, ыштан төбен дә, кирпечен дә шомартып бетергән, иреккә

талпынып, теше белән кимермәгән генә. Кайсыбер урыннарда укмаш кирпечләре

кубып төшкән. Бусы да «азатлык сөючеләр» эше. Зарар юк, хәер, заводы бистәнең

үзендә генә. Дөресен әйткәндә, командованиенең ул кирпеч таш койманы

төзәтү өчен кирәк, дигәне сылтау гына. Башлыча, хәрби шәһәрчектә яшәүчеләр

мәнфәгатенә китә зарур төзү материалы. Биредәге бөтен өйләр дә шуның белән,

шалкан бәясенә генә, төшереп салынган. Ике якка да файдалы килешү ясыйлар

да, завод чималны мул бирә. Ә түләүсез, бушка эшләүче көч исә полкта, халык

әйтмешли, муре. Сезон башлангач, завод хакимияте эшкә көн саен кимендә ике-өч

солдат сорый. Инде хәзер Әлфис тә шунда эләгер өчен кыбырсына. Нәсимә белән

очрашу насыйп булмасмы дип өметләнә, шул көнне көтә ул бахыр. Аларның йорты

шул тирәдә генә ич, кызның да үтеп-сүтеп китүе бик ихтимал.

Менә бүген, ниһаять, Әлфис, нәүбәте җитеп, бистәгә юл тотты. КППдан

чыгасың да, әрәмәлек аша туп-туры бистә читендәге заводка барып төртеләсең.

Солдатның эше мәгълүм инде: ифрат зур кайнар мич эченнән чүпрәк бияләй аша

да кулны пешереп, өтеп ала торган әзер кирпечләрне вагонеткага төяп чыгарасы

һәм тиешле урынга тезеп урнаштырасы. Шул гына кебек. Ә менә син аждаһа

авызыдай тәмуг эсселәре бөркеп, ажгырып торган кызу мичкә кереп кара әле.

Тышта миеңне куырып алырлык челлә, мичтә – җәһәннәм оясы. Түзә солдат. Мең

кат тир ага. Бәхетләренә, бер-ике сәгатьтән соң, көтмәгәндә электр уты бетеп, эш

тукталды. Әлсерәп, тышка, урам буена чыгып утырдылар. Менә шунда, контур

янында Шаһинур абзый үзе пәйда булмасынмы? Икесе дә көтелмәгән бу очрашуны

гайре гадәти хәл күреп таң калдылар. Куанышып, читкәрәк, ышык җиргә барып

чүктеләр. Абзый тәмәкесенә ут үрләткәндә, бирегә хезмәт хакы алырга килүен

әйтте. Солдатның хәле кирпеч, сары балчык кисәкләре сырышкан киеменә күз

салуга ук мәгълүм инде. Сүз иярә сүз чыгып, кулдашлары кемнәр булуын сорашты

да каравылчы, бик мөһим нәрсәне исенә төшергәндәй, җанланып:

– Әлфис энем, сез барлыгы өч татар егете, дидеңме әле монда? Кайлардан алары?

Әлфис сөйләп бирде. Аннары бераз икеләнеп торгач, Фаик белән килеп чыккан

бәла-казаны да телгә алды. Нәрсәсен яшереп торырга! Хәрби сер түгел ич инде.

– Ул дезертир турында ишеттек. Ишетмәгән кая! Сезнекеләр, шул мәлгуньне

эзләп, теге көнне бөтен бистәне айкап чыкканнар бит. Табылмадымы? – диде абзый,

полктагы бер генә нәрсәнең дә бистә халкы өчен яңалык булмавына ишарәләп.

– Юк шул, Шаһинур абый!.. Саклый алмаган егет бер дә юкка губада интегә.

Шаһинур абый, нидер уйлана-уйлана, тәмәке көйрәтте, үзе «сөйләргәме,

сөйләмәскәме» дигәндәй, Әлфискә шикләнебрәк, икеләнебрәк күз йөртеп, тамагын

кырды һәм, көрәк хәтле кулы белән чалбар тезен ышкыштырган булып:

– Бу тирәдә генә качып ятмый микән ул, бигылый3? – дип, сәер генә сорау

ташлады. Гүя, бу хакта Әлфискә күптән нидер мәгълүм иде. Теге икеле-микеле

торгач, тагы сөйләп алып китте:

– Ни өчен шулай димен? Бер шигем бар. Мин бит каравылда төнлә торам.

Алачыкта гына шыңкаю туйдыра башлый да, каралтылар тирәли йөреп керәм.

Алай куркырлык нәрсә юк, вообщем. Мондый малга кем кызыксын ди, тиле. Теләсә

кайда аунап ята ич ул... Шул, сезнең фермага караган, әнә теге якка чыктым да, ай

яктысында күрәм, ялт – ниндидер шәүлә әрәмәгә таба чаштыр-чоштыр! Анда сезнең

часть бит инде. Бу караңгыда кем йөрер икән, дип шикләнә калдым. Шул самоволкага

чыккан берәр служактыр, дидем дә тынычландым. Ә хәзер башкача фикер йөртәм.

Теге дезертир качкан төнне булды ич бу хәл. Шул иблис түгел микән, дим?

Шулай дип ашыкмый гына сөйләде дә, син ничек уйлыйсың, дигән сыман,

янә Әлфискә сынап карады. Тегесе ниндидер исәпкә чыгарлык хәлдә түгел иде,

Шаһинур абыйсы фаразлаган яңалыктан күзләрен акайтып, исәңгерәп киткән

иде. Икеле-микеле сөйләнгәнче, дәшми торуың артык. Һаман каш җыерып, җөйле

маңгаен сыйпап торган көне. Шаһинур абыйның бик яхшы хәбәр җиткерүе хәзер

генә башына барып җитте аның. Кара, ә бит ул хаклы: дуңгыз фермасында качып

ятмыймы икән бәдбәхет? Бик җайлы, аулак урын. Тизрәк очына чыгасы иде моның.

Фаик, бичара, гаубвахтада, саташа башлагандыр. Тимерне кызуында сугарга вакыт!

Ашыгыч төстә Фаикка бәйләнешле мәсьәләне очлап чыгу мәшәкате Нәсимә

белән күрешү ихтималыннан да көчлерәк, әһәмиятлерәк булып чыкты. Аның

турында сорашырга ниятләсә дә, кыймады, уңайсызланды. Шаһинур абзый үзе

дә сүз катмады бу хакта. Фамилиясе белән дәшеп чакыргач, саубуллашып, җәһәт

кенә кантурга кереп китте...

Полкка кайтуга, качкынның кайда яшеренеп ятуы турындагы хәбәрне әүвәл

кемгә җиткерергә дә белми аптырады Әлфис. Тиктомалдан гына Гелашвилига

барып, «чакырылмаган кунак синдә түгелме?» дип сорап булмый ич инде. Һич

нинди дәлилең булмаган килеш. Ә бәлки, Фигура анда да түгелдер. Бәлки,

Шаһинур абзый үзе дә ялгышкандыр. Самоволкада йөрүчеләр беткәнмени?!

Атна саен диярлек патруль эләктереп тора... Күп уйланудан башы тубал булгач,

Рәмзи янына керде. Уңайлы вакыт, рәссам үзе генә иде. Тегенең бу шаккаткыч

мәгълүматны миенә сеңдерүен берникадәр көтеп торды да, ипләп кенә:

– Рәмзи! Бәлки, син разведка ясарсың фермага? Хат җибәрәсең юкмы,

итенгәләп, Гелашвилига йомыш белән кергән булып, ә? Берәр шикле әйбер

сизмәссеңме? – диде. Ул бу адымның уңышсыз булуын да белә үзе. Әмма нидер

кылырга, нәрсәдәндер башларга кирәктер ич инде. Ә бәлки ?!.

– Юк, юк, ничек барып керим мин анда? Ул бит беркем белән дә хат алышмый.

Газета да алдырмый. Ни сөйләшим аның белән? Юк, миннән булмый! – дип, кул-

аягы белән карышты Рәмзи.

Рәмзи, үз гаебен сизеп, иренен тешләде дә, дәшми-нитми генә, һаман да нидер

сызгалаган була. Әлфис иске газеталар актара. Менә шушы кабер тынлыгында

Николай Табидзе килеп керде. Әдәпле генә кул биреште.

– Нәрсә, татарлар, берәрне әмәлләргә җыендыгызмы әллә? – диде ул, гадәттә

әңгәмәне башлап җибәрә торган мәгълүм шаярту сүзләрен кабатлап. Аның кәефе

яхшы иде булса кирәк. Шуннан файдаланып калырга иде. Әлфис тә:

– Гадәттә, өч борынга рәтлиләр аны. Сине генә көтә идек, ятып калганчы атып

кал, дигәндәй, Николай, без синең белән Фаик дустыбызның язмышы турында

сөйләшмәкче идек. Теләсәк, аңа булышырга була бит?

Табидзеның кашлары маңгаена менде:

– Ничек итеп? – диде ул һәм шундук янә шаяртып көлемсерәде. Әллә судьяны

сатып алырга акча җыясызмы? Күпме кирәк?

– Юк, андый мөмкинлегебез булса, дуслар хакына кызганмас идек әле, – диде

Әлфис һәм, Николайның каршысына ук барып басып:

– Аны синең дә йолып калырга мөмкинлегең бар, Николай! – диде. Аннары,

беткән баш – беткән, дигән күк, дезертир Гардин хакындагы соңгы яңалыкны

җиткерде. – Гелашвилига синең генә сүзең үтә... – дип тә өстәде.

Тегесе, ышанмаган кыяфәттә, артындагы урындыкка лап итеп утырган иде.

Дөрестән дә, аның өчен көтелмәгән сюрприз иде бу! Мин-минлегенә дә каты

сукты ул хәбәр. Бит, грузиннар якташлыгы лидеры санала, бер генә мәсьәлә дә

аңардан башка хәл ителми. Ә монда Гелашвили хәрәмләшеп ята. Хәтта хәбәр дә

җиткермәгән. Бәлки, зур акча хисабынадыр?

– Әгәр ул хәбәр расланмаса, кем моның өчен җавап кайтара инде! – дип,

астыртын гына янап сорау бирде, ниһаять, Табидзе.

– Мин!

Әлфис шулай диюгә, икесе дә аңа карап катты.

– Ярый, мин бу мәсьәлә белән шөгыльләнеп карармын. Тик һичкемгә,

ишетәсезме, һичкемгә бу хакта ычкындырмыйсыз! Үзем әйтермен.

Дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 3, 2019

фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: