Калымчы Җәүдәт (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

Апам миңа эш тә тапты. Кышлактан ерак та түгел мамык фабрикасына шофёрлар кирәк икән. Шунда урнашырга кодалый. Барып карадым, киләсе атнага гына килергә куштылар. Дөресрәге, бер юан гына үзбәк – гараж түрәсе – минем татар икәнемне белгәч, ачыктан-ачык әйтте:

– Сез, татарлар, күп беләсез һәм бик буйсынып бармыйсыз. Миңа – буйсынып баш игән кешеләр кулайрак. Киләсе атнага кеше таба алмасам, килеп карарсың. Тик миңа берсүзсез буйсынсаң гына эшкә алам. Тәүге эш хакың минеке, – диде.

Шул көнне үк эшкә алмаганнарына шатландым гына. Бер айлык эш хакын да үзбәккә бик бирәсем килеп тормый әле. Шуннан, тагын бер тапкыр Рәхимәне күреп, үзе белән сөйләшеп карау теләгем дә бар. Йөрәгем сизә: ул да каршы килмәс кебек. Әзрәк шикләндерә дә. Ни дисәң дә чит як, чит җир.

Аны барыбер училище капка төбендә туры китердем. Очрашырга өметләнеп йөрсәм дә, кинәт кенә алдыма килеп баскач, югалып калдым. Күзләренә туп-туры тутырып карап тик торам. Ә күзләр соң, күзләр... ох... сөйләп аңлатырлык түгел. Ул дәшми, мин сүз таба алмый җәфаланам. Аның оялудан бит алмалары кызарып чыкты. Чү, алсу иреннәрен дерелдәтеп-селкетеп нидер пышылдый түгелме? Ирене өстендәге миңенең селкенүеннән генә аңлап алдым. Тик озакка бармады бу татлы мизгелләр. Яныбызга кара шәүлә булып абзасы килеп басты, сеңлесенә ымлап кына китәргә кушты. Рәхимә башын иеп, шәп-шәп атлап китеп барды. Ә абзасы, минем якадан эләктереп алып дер селкетте дә, ысылдап, ачу белән:

– Нәрсә, якташ, аңламадыңмы һаман? Әллә аңларга теләмисеңме?! Сиңа әйтмәделәрмени? Оныт Сәгыйдәне! – дип, китереп торып эчкә берне ямады, малай. Ярый әле шундый киеренке чакларда эч-корсак мускулларын катырып тота торган гадәтем бар. Сугуы да күкрәк авызына туры килмәде. Йодрыгы ару гына. Алай да, сугыша-нитә калсак, бирешерлек түгелмен. Әзрәк чамасын беләбез. Каршы сукмадым. Яңакка бер-икене эләктергәндә дә түздем. Ул хаклы. Чөнки ул сеңлесенең намусын яклый, аның исеменә тап төшермәс өчен тырыша. Шулай бер-икене суккалап, кирәге беткән әйбер кебек, күкрәктән этәреп җибәрде дә: – Кыскасы, бүтән минем күзгә чалынма! Аңладыңмы? Килмешәк... – ди. Барысына да түздем, ә менә килмешәк дигәненә түзмәдем. Ачу белән:

– Монда син үзең кем? Шуны беләсеңме? – дим.

– Ә мин шушында туып үскәнмен, – диде дә сөйләнә-сөйләнә машинасына таба атлады. Ә мин артыннан:

– Алайса син икеләтә ахмак! – дим.

Кире борылып килергә исәбе бар иде дә, тик сеңлесе җиңенә ябышып туктатты. Алар машинага утырып китеп тә бардылар. Борылып килсә, Рәхимәнең абыйсы дип тормый идем. Билләһи дип әйтәм, сугыша идем үзе белән. Ныклап, канга тузганчы.

Алар китте. Ә минем гарьлектән күзләремнән яшь бәреп чыкты. Мине Рәхимәм алдында шулай мыскыллап, кимсетеп китсеннәр инде. Кем-кем, абзасы бит әле. Йодрыклар һәм тешләр, үзләреннән-үзләре кысылып, чатыр-чотыр, шатыр-шотыр киләләр.

Белмим, холкым шулаймы, әллә мине шулай итеп тәрбияләгәннәрме, каршылык, киртәләр очраса, аннан да бигрәк, берәрсе юлыма, эшемә каршы төшеп булашса, үҗәтләнәм дә китәм, шул эшне җиренә җиткереп бетергәнче эшләргә тырышам, бөтен сәләтемне, бөтен белем-осталыгымны шуңа багышлыйм. Бөтен дошман-кара көчләргә үч итеп тырышам. Теге, кем әйтмешли, җәймә булып җәелергә, чакматаш булып очкынланырга да ризамын үз дигәнемә ирешер өчен. Мондый чакта көчем артып, икенче сулышым ачыла, һәм зиһенем, теләгемә ирешер өчен, алдыма чиксез күп төрле юллар ачып сала. Монда да шулай булып чыкты. Рәхимәне болай саклап йөртә башлагач, мин яңадан кабынып киттем. Мәхәббәтемнең уты тагын да ныграк, тагын да ләззәтлерәк итеп яндыра башлады. Мәхәббәтемнең күзгә күренеп бәһасе артты. Мине әйтерсең дә күзгә күренмәс ниндидер бер илаһи көч сөйгәнем өчен көрәшергә чакырып, биектән, җиһаннан күзәтеп, юл күрсәтеп, үзе идарә итә төсле тоелды.

Төн йокыларымны йокламый төрле уй-планнар корам. Аның белән булачак очрашуымны кат-кат күз алдыма китереп, аның белән сөйләшәм. Нинди сүзләр әйтергә, кулларын ничек тотарга, күңелемнән кабат-кабат күнекмәләр ясыйм. Хәзер инде таң яктысыннан ук аларның өй тирәсен күзәтәм. Укырга киткәндә туры китерергә чамалыйм. Юк, очратып сөйләшергә һич форсат табылмый, мөмкин түгел. Иртән абыйсы машина белән укырга илтеп куя һәм төштән соң укыган җиреннән барып ала.

Мәхәббәт дигән нәрсә без, ирләрне, бөтенләй җүләрләндерә бит ул. Ул тыкрыкта мин менеп утырмаган чинар агачлары калмагандыр инде. Әле уйлап карыйм да оят булып китә. Егерме өч яшьлек җиткән егет агач башында утырсын инде.

Менә бүген дә җәһәт кенә бер агач ботагына менеп урнаштым да тегеләрнең йортларын күзәтәм. Исәп – ничек тә Рәхимәне күреп, аның игътибарын җәлеп итәргә. Кесәдә язган хат та бар. Янәсе дә, ул ихаталарында күренсә, сызгырып, йә дәшеп игътибарын җәлеп итәм һәм бәләкәй генә ташка бәйләнгән хатны аңа очырам. Юк бит, күренми генә әй. Әтисе белән әнисе машиналарына утырып каядыр чыгып киттеләр. Бераздан матур-матур бизәкле шәлъяулык ябынып, картәниләре дә, таягын тукылдатып, алпан-тилпән атлап, урам ягына атлады. Ә мин, тиле, кунакчага кунган әтәч кебек утыра бирәм, аяклар, ботлар әрни башлады, арыдым. Тегеләй дә болай да боргаланып карыйм. Юк, егетләр, түзәр әмәл калмады. Тыкрыкта кеше-мазар, бала-чага юклыгыннан файдаланып, җиргә сикереп төштем дә капка төбендәге урындыкка утырдым. Ул да булмый, тыкрыкның теге башыннан Рәхимәнең картәнисе килеп чыкты, сырлап эшләнгән матур таягын тукылдатып килеп тә җитте. Мине танып туктап калды. Күптәнге танышын күргән кебек ике кулын сузып исәнләште һәм кинәт кенә, тавышын үзгәртми генә:

– Сәгыйдәне көтәсеңме? – дип сорап куймасынмы? Мин, көтелмәгән сораудан аптырап, берчә каушап, телемне чак әйләндереп:

– Әйе, – дип әйтә алдым.

– Әй... тормыш. Безнең дә яшь чаклар бар иде, – әбием дә яшь чагын искә төшереп уфтанып алды. Һәм җай гына баягы сөйләшкән көйгә дәвам итте: – Син, олан, юкка Сәгыйдәне бимазалап йөрисең. Үзең ипле генә кешенең баласы күренәсең. Уйлап кара әле, торырга урының да юк бит, балам. Тәүдә шуны хәстәрләр идең. Апаңның да берсеннән-берсе кечерәк дүрт бала. Аларны да карап үстерешергә, ярдәм итәргә кирәк. Юк уй белән, балам, юк уй белән йөрисең. Ни эшлисең бит, язмышка буйсынырга кирәк, ничек кенә газаплы, ничек кенә кыен булса да, – дип, әбием җайлап кына тезә дә тезә. Әллә миңа сөйли, әллә үзалдына сөйләнә. – Бер мәхәббәт белән генә яшәп булмый бит. Ул, өйләнешкәч, олан, ябынырга юрганы да кирәк, ашарга ашың булса, аны ашар өчен кашык-тәлинкәсенә кадәр кирәк. Ә синең нәрсәң бар? – дип, шундый җай гына, үзәккә үтәрлек тавыш белән суза бит бу. Мин дә, җаен туры китереп, әбием тын алган арада, аның көенә чамалабрак:

– Авылда әле өем бар, торырлык. Мал-туар да бар. Үзем колхозда эшлим. Акчасы да ару гына төшә. Яңа карагай өй дә салырга исәп бар, – дигән булам.

– Анысы, өең булуы әйбәт. Йорт-җиһазсыз булмый тормыш көткәндә. Тик, улым, без бердәнбер кызыбызны андый еракка җибәрмибез. Ул шушы кышлакның аргы төбәгендә яшәгән бик ипле кешеләрнең улларына ярәшелгән. Үзебезнең татарлар. Укып бетергәнен генә көтәбез. Иншалла, киләсе язга укып бетерә кызыбыз.

Шулай әби белән сөйләшеп утырабыз. Әби үз фикерләрен, өй эчендәге хәбәрләрне сөйли. Мин дә үземнең лаеклы кияү икәнлегемне исбатларга чамалыйм. Тик әбинең кире каккысыз дәлилләренә очрап, минем исбатлауларым пыяла кебек челпәрәмә килеп ватыла торалар. Мине бик акыллы-акыллы итеп үз урыныма утырта да куя. Шуңа да җен ачуларым килә.

– Яратуың әйбәт. Анысы синең файдага. Тик менә синең бит нәсел-нәсәбеңне, туган-тумачаңны белмибез, балам. Синең бит монда апаңнан башка кемең бар? Беркемең юк, ә монда туган-тумачасыз яшәве бик авыр. Бигрәк тә синең кебек яңа килгән кешегә. Укуың да чамалы. Әнә, безнең гаиләдә Вахит кияү дә укыган, Рәхимә кызым да, Аллага шөкер, вакытында укыды. Менә Сәгыйдә оныгым да укып чыга, Аллаһы боерса, – дип әйтеп ташламасынмы.

Мин кайныйм. Бигрәк тә карчыкның Рәхимәмне Сәгыйдә диюенә. Болар барысы да сүз куешканнар дип уйлыйм. Минем йомшак җирем – укуыма кагылуы – монысы инде чиктән ашкан нәрсә. Әйе, уку ягыннан безнең чамалырак анысы. Бу сүзләре боларның кызларын укыту өчен исемнәрен алыштырып Әфганстан хәтле Әфганстаннан монда – Үзбәкстанга чыгуларын исемә төшереп җибәрде. Безнең нәсел укудан бик алдыра алмаса да, эш ягыннан укыганнарны биш тапкыр бөкләп салабыз. Һәм укыганнардан бер дә ким яшәмибез. Эш ягыннан безнең фамилия җен белән бер, ару-талуны белмибез һәм башлаган эшне ярты юлда калдырган юк. Әбинең уку турында төрттереп алуы минем йөрәккә ук булып кадалды. «Беткән баш беткән, кызларын барыбер миңа бирмәячәкләр. Булмаса, куркытып, нервыларын какшатып булса да алыйм әле!» дигән ниндидер бер кыргый, явыз уй килде. Аннан да бигрәк, күңелемнең иң тирән, иң караңгы почмагында «әллә шулай итсәм, боларны сындырып булмасмы» дигән бик бәләкәй генә ышаныч та ята бит әле, шайтан алгыры. Тоттым да:

– Әйе, әби, бик матур сөйләдегез. Ә бит теге якта, ягъни Әфганстанда сез анда юк идегез, анысы дөрес. Кызыгыз – Сәгыйдә, ә оныгыгыз Рәхимә исемле иде. Нинди матур итеп, татарчаны күптән оныткан булып кыландылар алар, – дип, әбинең үзе кебек сузып, әкрен генә сөйләп алып киттем. – Ә бит Рәхимәнең исемен Сәгыйдә апаның мәрхүмә булган сеңлесе хөрмәтенә кушканнар. Әле килеп, нинди матур итеп алдашып утырасыз. Әби кешегә килешми, бер дә килешми. Җитмәсә, Коръән аятьләре, догалар укыган булып, амин тотып, бит сыпырасыз. Мине белми, дисезме? Барысын да беләм. Рәхимә белән Сәгыйдә апа гына мине оныткан булып кыланалар. Беләсегез килсә, әбием, аларның теге яктагы фамилияләре Ибраһимовлар, ә бабайның исеме Закирҗан булган, – дигән булам. – Монда чыгып, фамилия үзгәртеп, исем алыштыру белән кеше белмәс, дидегезме? – дим, үзем астан гына тегене күзәтәм. Белми бу бала дип уйламасыннар. Ишеткәнем бар, чик буенда яшәүчеләрнең туганнары теге якта да була. Шушы хәлләр искә төшкәч, боларның Әфганстан ягыннан чыгып йөрүләренә һичнинди шигем калмады. Һәм мин дәвам итәм: – Закир бабай күптән түгел генә мәрхүм булган. Оныгыгыз Рәхимә белән каберенә барып дога кылган идек. Бабайның рухы сиңа сәлам әйтте, – дип, тавышыма серле төсләр биргән булам. Тагын да нәрсәләрдер әйтергә авызымны ача гына башлаган идем, әбием бөтен гәүдәсе белән борылды да, тәүге тапкыр күргәндәй, миңа текәлде.

– Кем, кем дисең, улым?

Бераз шикләнеп һәм икеләнебрәк:

– Ибраһимов Закирҗан бабай рухы сәлам әйтте, – дим.

Шушы сүзләрдән соң әби бер аклы-күкле булып, бер бурлаттай кызарып китте дә урындыкка бөтенләй сузылып ук төште. Сизеп торам, арттырыбрак җибәрдем шикелле. Әбием күм-күк иреннәрен берчә ачып нәрсәдер әйтергә әйтә, берчә тирән-тирән итеп тын алырга чамалый.

Коелып төштем, чөнки әбием күгәренеп катып бара. Нишләргә дә белмим, күз алдымда җан биреп ята түгелме? Аптырап, арыктагы су бик таза булмаса да, учлап алып, битенә сибәм. Ниһаять, күзләрен ачып җибәрде. Мине танымый, танымый гына түгел, мине күрми дә, ишетми дә. Чак башыма барып җитте: «ашыгыч ярдәм» чакырырга кирәк. Бүтән чакны урам тутырып миңа комачаулап чым-чыкыр йөргән бала-чагалар да әллә кая кереп беткән. Урамда берәрсе күренсә, ичмаса. Таныш капканы шакырга, дөбердәтергә тотындым. Юк, ачмыйлар. Ниһаять, көттереп кенә Рәхимә капка төбенә килде:

– Кем анда? Нигә шулкадәр капка ватардай итеп дөбердисез?

Мин тотлыга-тотлыга:

– Рәхимә, ач капканы. Әбинең хәле харап! Ярдәм күрсәтмәсең, үләргә мөмкин! – дим.

Рәхимә капканы чак кына ача бирде.

– Инде нәрсә уйлап таптың? Әйттеләр бит сиңа, башкача килеп йөрмә дип! – Һәм чиксез тирән сихри күзләре белән усал итеп яндырып бер карады да капканы шап ябып та куйды. Тагы дөбердәтәм, бикләп куймасын дип, капканы этәрәм, Рәхимә капкадан башын тыгып карады да картәнисен күреп, йөгерә-атлый безнең янга килеп җитте. Агарынып, каушап китте.

– Тизрәк, тизрәк өйгә алып керергә, тыныч урынга яткырырга кирәк, – ди. Күп уйлап тормадым, кибеп, бала-чага авырлыгында гына калган әбине җиңел генә күтәреп алдым да өйгә атладым. Рәхимә минем янәшәдән, әбинең башы салынып төшмәсен дип, ярдәмләшеп бара. Рәхимәнең тән җылысын сизеп, аның чәчләренең битемне кытыклавы ләззәтенә күмеләм.

Әбине өйнең бер бүлмәсендәге агач караватка салабыз. Рәхимә тиз-тиз генә кан тамырына укол салды. Йөрәген тыңлап, кан басымын үлчәде. Мине әби янында калдырып, күршеләргә кереп «ашыгыч ярдәм»гә шалтыратырга да өлгерде.

Ул үзе елый, үзе, ярым пышылдап: «Картәнием, берүк үлә күрмә инде, безне ташлап китмә!» – дип кабатлый. Калакта ниндидер таблеткалар изеп, салкын чәй белән әбигә йоттырырга чамалыйбыз. Әби чәчәп җибәрде. Шуннан соң гына аның йөзләренә җайлап кызыллык йөгерә башлады, кипкән иреннәрен ялап куйды. Мин барып тәрәзәне ачтым. Саф һава керсен. Башта берсеннән-берсе буталчык уйлар... Әбинең тын алулары тигезләшкәч, мин дә тынычландым. Йоклый, ахры.

Мин Рәхимәнең чәчләренең исен, ул чәчләрнең битемне иркәләвен исемә төшереп, хисләремә исереп, каршыда утырган кызны күзләрем белән йотлыгып эчәм. Әйтерсең дә кайнар чүлдә адашып, сусызлыктан үлеп барганда бик тәмле, саф, салкын суга юлыккан мосафирмын. Тыела алмыйм, күзләремне аңардан аерып алырга ихтыярым җитми. Һәм мин карашымны аңардан алырга теләмим дә. Рәхимә дә моны сизде шикелле, утырган урыныннан торып ук китте, юк нәрсәгә абына. Әби тирәли әле монысын, әле тегесен эшләп йөргән була. Түземе беттеме, янымнан үтешли борылып, өздереп тутырып карап, кызарына-кызарына:

– Кешегә бу кадәр үтәли карау – тәрбиясезлек билгесе, – диде һәм, озын керфекләрен җилпеп, карашын идәнгә төбәп, икенче бүлмәгә чыгып китте. Аның шулай тутырып каравыннан йөрәгем җилкенеп, еш-еш тибә. Башыма шаулап кан йөгерә. Текәлеп карамаска тырышсам да, үзем яшертен-яшертен генә аны күзәтәм. Ул минем һаман күзәткәнне сизеп, усал-усал, шелтәле карашларын миңа аткалый. Болай ул тагын да ымсындыргыч, тагын да серле, матур...

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 11, 2019

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: