Калымчы Җәүдәт (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

Хатын-кыз ир-атның күз карашын йөз адымнан да сизә дип ишеткәнем бар. Бу илаһи зат әллә минем күзәтеп барганны сизде, әллә бүтән сәбәп белән, адымын әкренәйтте. Кызның йөзенә карамый гына узып китәргә булдым. Нигәдер, йөзе гәүдәсе кебек матур булмас кебек тоелды. Гадәттә, күп вакыт шулай була бит. Юк, булдыра алмадым, күземнең кырые белән генә тегенең йөзенә сирпелеп үтәм. Йа Хода, бу нәрсә?! Алдымда төннәр буе исемнән чыкмаган Рәхимәм басып тора! Рәхимә шул! Хәтта ирененең өске уң як читенә урнашкан бәләкәй генә миңе дә урынында! Тик киемнәре генә матур һәм кыйммәтлеләр. Мин борылып карауга ул да бераз аптырап китте, бер өздереп тутырып карап, ирен читләре белән генә елмаеп алды да карашын тиз үк читкә борды. Ул да мине күзәтеп килгән икән. Ә мин исәр, танымыйча, игътибар да итмичә үтеп барам. Шулкадәр уңайсыз булып китте.

– Рәхимә, әссәламегаләйкем, – дигән булам. Борылып та карамый, ичмаса. Мин адымымны шәбәйтә биреп, куып җитәргә чамалыйм. Кая ул, туташым бер тыкрыкка борылып кереп тә китте, хәзер инде бөтенләй йөгерә үк башлады. Мин дә йөгерергә тотындым һәм:

– Рәхимә, Рәхимә! Бер генә минутка туктагыз әле! – дим. – Мин бит сезне теге күргәннән бирле һич онытканым юк. Синең хакта кабат-кабат уйлап ничәмә төннәр йокысыз үткәрдем! – дим. Ул борылып та карамый, элдерә генә. Инде куып җиттем дигәндә, зур тимер капкалы йортның бәләкәй капкасын җәһәт кенә ачып, шунда кереп китте. Мин капка тоткасына килеп тотынуга, эчтән эләктереп бикләп тә куйды. Сизеп торам: үзе теге якта, өйләренә кереп китмәде. Мин җай гына шакып ялынам:

– Рәхимә, ачыгыз әле. Мин бит сиңа начарлык эшләргә уйламыйм. Үземне үлем тырнагыннан коткарган кешеләргә ничек алай эшли алыйм, ди.

Ә Рәхимәм капканың теге ягында мине тыңлап басып тора. Мин хәтта аның еш-еш тын алуына кадәр ишетәм. Дулкынланудан үземнең йөрәк тубырдан тибә, тамаклар кипте. Тагын сүземне дәвам итеп:

– Рәхимә, белергә генә телим, Сәгыйдә апа – әниең ни хәлдә? Абзыйларың ничек? Үзең кайсылай итеп монда килеп чыктың? Син бит теге якта торып калган идең? – дидем дә туктап калдым. Чөнки аның безнеңчә, татарча сөйләшә белмәгәне исемә килеп төште. Вәт ахмак мин. Шулай да, бер сүземне аңламаса, берәрсен аңлар әле дип, дәвам итәм: – Сизеп торам, син татарча бик аңлап бетермисең инде, ичмаса, үзегезчә берәр сүз әйт, – дим тегеңә. Мин шулай аның исемен кабатлыйм да кабатлыйм, һәр җөмлә, һәр сүзгә кушам. Бу исемне шулай кычкырып әйтү миңа шулкадәр рәхәт бер ләззәт инде. Менә бит ул, егетләр, ничек. Моннан берничә ай элек миңа бу исем гади генә булып ишетелсә, әлеге минутта ул дөньядагы бөтен исемнәрдән дә кадерлерәк, якынрак. Тик ул миңа җавап кына бирсен дә, елмаеп тагын бер карасын.

Капка җайлап кына, бармак калынлыгында гына ачылды. Мине серле күзләр кызыксынып кына күзәтәләр.

– Бу мин, Җәүдәт, танымыйсыңмыни? Ышанмасаң, менә кара, капкынга эләккән аякны, – дип, уң аякның балагын өскә күтәреп, яра эзен күрсәтәм. Рәхимә зур кара күзләрен түгәрәкләндереп, хәзер инде капканы киңрәк ача. Мөгаен, минем татарча сөйләгәннәрне аңламый инде дип уйлыйм. Аңлата алмавыма, ә аның мине аңлый алмавына ачуым килеп, үкенечле тавыш белән: – Нишләп һаман аңламыйсың, исеңә төшер. Ничек мин сине татарча сөйләшергә өйрәткәнне, – дим. – Соң, сезнең фамилиягез шулай бит. Әниең Сәгыйдә апа әтисе, ягъни картәтиең белән безнең күрше авылдан чыгып киткәннәр,– дип, хәтта авылның исемен дә әйтәм тегеңә. Юк, аптырап, күзләрен челт-мелт китереп, мине беренче тапкыр күргән кеше кебек карап тик тора.

Йә бөтенләй оныткан бу, йә булмаса, танырга теләми мине. Ә бит теге вакытта әнисе аны миңа кияүгә бирергә дә риза иде. Үзе теге вакыттагыга караганда да матурланып, чибәрләнебрәк киткән. Торганы бер фәрештә. Әгәр дә дөньяның бөтен чибәрләренең чибәрлеген бер кешегә бирсәң дә, барыбер Рәхимәнең матурлыгына җитмәс төсле.

Мин шулай йотлыгып, үземне-үзем белештермичә онытылып, күзләрем белән аны ашыйм, аңа карап торам. Кинәт ул кыюсыз гына, ишетелер-ишетелмәс кенә, әмма саф татарча итеп:

– Гафу итегез, Җәүдәт. Беренчедән, мин сезне белмим һәм тәүге тапкыр күрәм. Икенчедән, мин Рәхимә түгел, – димәсенме! Минем өскә бозлы су койдылармыни! Судан чыгарып ташлаган балык кебек, авызымны бер ачам, бер ябам. Ниһаять, авыз эченнән нәрсәдер мыгырдыйм. Ә ул мине тагы да ныграк аптыратып һәм бөтенләй бутап: – Рәхимә – минем әнием ул, – диде дә, капканы ябып та куйды. Һәм ихаталарына җәелгән ташларга теге миңа таныш көйне текелдәтеп өйләренә кереп китте.

Капка төбендә бераз басып тордым да чәйханәгә юнәлдем. Үзбәкстанда шунысы шәп, урамның теләсә кай почмагында, теләсә нинди борылышында чинар агачлары, уралып-уралып үскән йөзем куаклары күләгәсендә исәпсез чәйханәләр. Безнең як авыл-шәһәрләренә алар – ят нәрсә. Ә монда алар урам-тыкрыкларга бер матурлык өстәп, көнчыгышның кабатланмас бер бизәге кебек. Кайсы гына чәйханәгә керсәң дә: теләсәң, безнең яктагыча өстәл артына рәхим ит; теләсәң, калын-калын паласлар җәелгән, бизәкләп эшләнгән сәкегә аякларыңны бөкләп менеп утыр.

Һәм менә мин шундый чәйханәләрнең берсенә килеп кердем. Баягы хәлләрдән соң аны тыныч кына үтеп китү мөмкин түгел иде. Килеп кердем дип әйтү шартлы гына инде. Ишеге дә, ихатасы да юк. Аяк киемемне салып, асфальтка җәелгән палас буйлап сәкегә таба үтәм. Тезелеп торган ап-ак тешләрен елтыратып, чәйханә хуҗасы мине җитәкләп диярлек каршы ала.

Өстәл артына утырасым килмәде. Сәкенең бер як кырына килеп бастым да, үзбәкләрнең күңеле булсын, мин дә «әссәламегаләйкем»не беләм бит әле дип, кычкырып сәламләп, уң кулымны күкрәккә куеп, башымны иеп, сәкенең аргы башындагы өч-дүрт аксакалны сәламләдем. Моңа аларның чын-чынлап күңеле булып:

– Вай, үзебезнең ул, үзебезнең олан, – диештеләр. Шуннан мин аякларымны бөкләп, ашъяулык читенә утырам. Болай итеп Көнчыгыш халыклары һәм мөселманнар гына утыра ала. Килештергәч килештерергә инде, бабайларга карап, картинәй өйрәткәнчә «Әлхәм» догасын укып, әппәр итәм. Бабайларым миңа ияреп битләрен сыпыралар. Болай кылануымны чын-чынлап чакырырга тотындылар. Шунда, Галәветдиннең сихерле лампасыннан чыккан дию пәриедәй, минем һәр ишарәне үтәргә әзер торган чәйханә хуҗасы, колагыма иелеп:

– Олан, аксакаллар чакыргач килешмәс, үпкәләтерсең, – ди. Килешеп башымны кагам һәм аксакаллар кырына күчеп утырам. Картлар бик тә канәгать булып, үзләренең сырланып, кан тамырлары калкып торган ябык кулларын сузып, чиратлашып мине сәламлиләр. Араларыннан иң олысы фатиха укып амин тота. Без аңа иярәбез.

Чәйханәдә көннәр буе гәп сатып, кышлактагы соңгы яңалыкларны энәсеннән җебенә кадәр тикшереп, яшь чакларын искә төшереп утырган картлар бер-берсен бүлдерми, дәрәҗәләрен белеп кенә миңа үзләренең сорауларын бирәләр. Алар татарча, мин үзбәкчә белмим, шулай да бер-беребезне бик мәслихәт аңлашабыз. Менә симез сарык итеннән пешерелгән бик тәмле шулпа китерделәр. Сораулар җәйге яңгыр шикелле бетте дә китте. Картлар да үзләренең алдына килгән эссе пылауны сыпырта башладылар.

Чәйгә дә чират җитте. Ә чәй эчү ул инде ашау түгел. Чәй эчкәндә, Көнчыгышта һәрвакыт җанлы әңгәмә-гәп корыла. Һәм без шушы кагыйдә-гадәтне бозмыйча җай гына сөйләшеп утырабыз. Мин үземнең хәлемне, дәрәҗәмне аңлап, аксакалларның сорауларына басынкы гына җавап бирәм. Картлар минем апаны да, мәрхүм җизнине дә яхшы беләләр булып чыкты. Чөнки җизни шушы якларда үскән, әтисе – үзбәк, әнисе – татар иде. Минем нинди хәлләр, нинди хәсрәтләр белән йөрүемне сорашалар. Әниемә ярдәм итәрдәй шәфкать туташы эзләвемне белгәч:

– Бәй, олан, әнә әле үзең чыккан тыкрыкта, шул мәхәлләдә тора да инде бик ипле шәфкать туташы. Әнисе дә элек дәваханәдә эшләде. Хәзер кызлары да шуңарга укый. Яшь булса да бик ипле, акыллы бала, – дип, миңа йорт санын, урамын әйткәч, аптырап куйдым. Чөнки аксакаллар Рәхимә кереп киткән йортны әйтәләр.

Бик җылы саубуллашып, тагын бер очрашырга, аларча әйтсәк, гәпләшеп утырырга вәгъдә биреп, аксакаллар белән аерылышам. Һәм, тимерне кызуында сук дигәнне исемә төшереп, чыгу белән урам буйлап бераз бардым да, чәйханә күздән югалгач, бөтенләй икенче якка борылып киттем. Рәхимәләр тыкрыгына төрле урамнар аша урый-урый яңадан килеп чыкканчы хәтсез генә вакыт үтте. Капкаларын кыюсыз гына бер-ике шакып алдым, ачучы юк. Тукта әле, мин әйтәм, керереңнән алда чыгарыңны уйла. Ул бит бу якларда йорт-кура бер ныгытма-крепость кебек. Койманы балчык белән таш кушып, биек итеп өеп эшләгәннәр. Бездәге кебек җәһәт кенә сикереп керермен, димә. Капка төбеннән аккан арык читендә юан-юан чинар, груша агачлары. Алар күптән утыртылган, төрле якка авышып, ихата-йортларга ятышып ук үскәннәр. Тирә-якка карыйм, урамда кеше-мазар күренми. Мин күп уйлап тормый, авыл малае бит, йортка бөтенләй ятып үскән бер юан гына чинар агачына песи кебек үрмәләп менеп тә киттем.

Өстән барысы да күренеп тора. Ботаклар арасына урнашып алдым да йортны күзәтәм. Рәхимәм күзгә чалынса, аны бер күреп калсам иде дип телим, өметләнәм. Боларның ихата эче, тирә-яктагы ихаталар кебек – урын-җир кысык булганга һәрнәрсә бер-берсенә терәтеп төзелгән. Йорт алдында капкага терәлеп үк җиңел машина тора. Йортка таба таш түшәлгән киң генә сукмак сузылган. Буш урыннарга җимеш агачлары, йөзем куаклары утыртылган. Ишек төбеннән берничә адым читтәрәк тандырдан сыек кына төтен күтәрелә. Мин менеп урнашкан ботак ихата эченә үк бөгелеп төшеп үскән. Ботак астында шифер белән ябылган ниндидер корылма да бар. Түрдәрәк – җәйге сәке-беседка...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 11, 2019

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: