Калымчы Җәүдәт (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

 

Аңыма килгәндә, ниндидер ярымкараңгы бер өй эчендә ята идем. Түшәмдәге төннек кебек тишектән генә бераз яктылык төшә. Мин ниндидер лайлалы, юеш бер биләүгә төрелгәнмен. Борынга чи ит, кан исләре килеп бәрелде. Үтереп су эчәсе, ашыйсы килә. Торырга тырышып, теге лайлалы биләүдән чыгарга чамалыйм. Шулвакыт, күзләрне чагылдырып, ишек ачылып китте һәм олпат гәүдәле ике ир килеп керделәр. Яткан урын-җирем белән күтәреп, мине тышка алып чыктылар. Бөтен дөнья яп-якты, күзләр камаша. Үземнең йомшак тирегә төрелгән булуымны абайладым. Ирләр янына ап-ак сакаллы бер карт килеп басты. Кулы белән ишарәләп, мине тиредән чыгарырга кушты. Бөтен тәнемә ябышкан чи тирене җайлап куптарып алдылар. Анадан тума калуыма оялып, тәнемне кулларым белән каплап, яным белән әйләнәм. Алар ниндидер таныш булмаган телдә сөйләшә-сөйләшә мине карыйлар, яраларымны тикшерәләр. Шулай да аларның минем сөннәтле булуым һәм дә мөселман икәнем турында сөйләшүләрен чамаладым. Шуннан тегеләр гәүдәмнең билдән астагы өлешенә ап-ак җәймә яптылар. Теге аксакал өйрәтеп тора, бу ике ир тәнемне юеш чүпрәк белән сөртеп, җәрәхәтләремә ниндидер май сылыйлар. Шуннан мине чиста киемнәргә киендерделәр. Үземнең киенерлек тә хәлем юк, аларның ярдәменә мохтаҗмын. Бездәге келәт сымаграк җәйге өйгә алып кереп, шулпа белән сыйладылар, сарык итеннән иде, ахрысы. Чәйдән соң аксакал миңа касәгә салып ниндидер төнәтмә тоттырды. Бик үк тәмле булмаса да, эчеп куйдым. Эчеп бетерүгә башым җиңелчә генә әйләнеп китеп, авыраеп, йокыга чумдым.

Мине шулай атна чамасы дәвалап, адәм рәтенә керттеләр. Дәвалаучыларым минем белән сөйләшеп-сөйләшеп карыйлар, тик бер-беребезне аңламыйбыз. Шулай да чамаладым: мин тау барсына дип корылган тозак-капкынга эләккәнмен. Теге мине җәрәхәтләгән барс та шуларның берсенә эләккән. Тау барсының көч-куәте күчсен һәм тизрәк савыксын дип, мине шуның тиресенә төргәннәр. Күрәсең, ярдәме тиде, тиз арада аякка бастым. Таякка таянып, өй алдында йөри башладым, әз-әзләп тирә-як белән танышам. Авыл бик зур түгел. Тирә-ягы биек-биек таулар белән уратып алынган. Яссы түбәле йортлар барысы да биек балчык койма белән уратып алынган. Әйтерсең лә, бәләкәй генә ныгытма-кирмәннәр. Кайбер коймалар таштан. Ихаталарның күбесендә бакча, алмагач, груша үсеп утыра. Һәр йорт алдында диярлек йөзем куаклары һәм алар өйләрнең кыекларына кадәр үрләгәннәр.

Беркөнне шулай ихатада титаклап йөреп ятам. Йорт хуҗасының хатыны булса кирәк, олы яшьтәге апа, ниндидер бик моңлы көй көйли-көйли, йорт алдындагы тандыр дигән, җиргә чокып эшләнгән мичтә нәрсәдер пешереп булаша. Бәләкәй китмәнгә охшаш балта белән тал, корыган мамык куагы чыбыкларын кискәләп, теге мичкә яга башлады. Мин апа янына килеп, аңа ярдәмләшергә тотындым. Аяк авыртса да, кулда көч бар бит. Үзем чыбык-чабык тураклыйм, үзем апаның җырын тыңлыйм. Нинди көй дип тә әйтеп булмый, бик тә таныш. Безнеңчә, татарча көй бит бу. Ишеткәнем бар мондый көйне. Мин апаның җырлаганын тыңлыйм һәм үземнең туган якларны, әни-сеңелкәшләрне искә төшерәм. Ничек тә үземнең исән-имин икәнлегемне хәбәр итәргә иде дип уйлыйм. Менә апа җырлап бетерде дә, игътибар белән тыңлаганымны сизеп, елмаеп нәрсәдер сорый. Мин аңламыйм дип башымны чайкыйм да аңа татарча дәшәм. Урысча дәшкәләп карадым, юк, аңламыйм, ди. Тагын үзебезчә дәшәм. Тандырдагы утка күрсәтеп, «ут», «төтен» дигән булам. Камырга күрсәтеп «камыр», «он» дим, суга күрсәтеп «су» дим. Апам бераз уйланып торды да шатланып һәм мине шатландырып:

– Яхшы, яхшы, – дип кабатлап, миңа карап елмая. Һәм мине аптыратып, ап-ачык итеп: – Әни, әти, Ватан, Казан, – дип әйтеп салмасынмы! Мин «кемнәр болар?» дип уйлыйм. Һәрхәлдә, үзбәк түгелләр. Казанны белгәч, татарлардыр. Тик нишләп татарча белмиләр? Һәм мин дә, апага карап, үземә ымлап:

– Мин – татар, Казаннан, – дим һәм үземнең исемемне әйтәм.

Апа бүтән дәшмәде, нәрсәдер уйлап, сүзсез калды. Ничектер моңсуланып, күңелсезләнеп китте.

Мин шулай утын, чыбык-чабык ваклап бирәм, тегесен-монысын эшләшәм. Апаның исемен дә белдем – Сәгыйдә икән. Теге ике яшь таза ир аның олы балалары булып чыкты. Алар гаиләләре белән күрше генә яшиләр икән. Апа белән шулай икәүләшеп лыбырдашабыз. Шуннан ул үзләре яшәгән өйнең ачык ишегенә башын тыгып:

– Рәхимә! – дип кычкырды да килеп, тандыр авызына иелде. Өйдән ап-ак йөзле, кыйгач кашлы, сылу гәүдәле бер кыз килеп чыкты. Мине күреп, тиз генә йөзен яулык чите белән каплады. Күзләре генә ут булып елтырый. Битен яртылаш каплагач, ул тагын да чибәррәк, тагын да ымсындыргыч булып китте. Үз гомеремдә бу кадәр сылу кыз күргәнем юк иде. Күрәсең, Рәхимә – Сәгыйдә апаның кызы, чөнки алар бер-берсенә бик тә охшаган. Шулай бер мизгел бер-беребезгә карашып тордык. Мин кулларымны кая куярга белмим, кызарам. Өстемдәге киемнәр капчык кебек асылынып тора. Үземнекеләр кияргә бөтенләй яраксыз булып, теге ирләрнең яшьрәгенең киемнәренә чорналган идем. Алар чиста булсалар да, миңа зур. Бер хәерче бала кебек күренәмдер инде читтән.

Апа яңа гына пешеп чыккан сумсаларны озын саплы кашык белән алып табакка тутыра һәм Рәхимәгә нәрсәдер сөйли. Кыз апаны тыңлый, үзе утлы карашы белән мине яндырып-яндырып ала. Мин аңардан күземне ала алмыйм. Ул ачуланамы, елмаямы, әллә шыксыз киемнәремне күреп, миннән көләме? Белмәссең. Менә хәзер көлеп, пырхылдап җибәрә дип көтәм. Юк. Ул күзләре белән тагын бер өтеп алды да капкадан чыгып китте. Сәгыйдә апаның нәрсәдер дәшкәненнән һушыма килеп, кызарганымны күрсәтмәскә була, чыбыкларны утынлыкка ташый башладым. Апа коштабактагы сумсаларны өйгә алып кереп китте дә пешерергә әзерләгәннәрен күтәреп чыкты. Мин мич кырыена килеп, апаның аларны мич эченә ничек ябыштырганын карыйм. Чөнки бездә сумсага охшаган вак бәлешләрне әни олы мичтә пешерә торган иде. Сәгыйдә апа бик җитез кылана, сумсалар мич эченә ябышып та беттеләр. Апа минем аны бик игътибар белән күзәткәнне күреп, тагын нәрсәләрдер сораша, сөйли. Тик мин елмаеп, «әйе, әйе» дигән кебек, башымны гына кагам. Апа өйгә кереп китте. Үзем яшәп, йоклап йөргән җәйге алачыкның ишек төбендәге ташка барып утырдым. Теге тәмле сумсалар белән чәй эчәргә озакламый мине дә чакырачаклар. Уйларым әледән-әле Рәхимәгә әйләнеп кайта. Бүтән көннәрне дә ул сирәк-саяк кына күренеп киткәләде киткәләвен, тик ул чакта минең хәлләр шәптән түгел иде.

Күп тә үтми, Рәхимә бер бик карт әбине ияртеп кайтып та керде. Әби йөзем агачы күләгәсендәге урындыкка килеп утырды да, озак кына догалар укып, амин тотты. Сәгыйдә апа да аңа ияреп битен сыпыра. Мин дә, кулым белән битемнән ниндидер күренмәгән пәрдәне алып ташлаган кебек кыланып, амин тотам.

Гомумән, бик диндар кешеләр яши бу авылда, адым саен дога укыйлар да амин тоталар, биш вакыт намазны калдырмыйлар. Авыл дигәннән, монда авылны кышлак дип йөртәләр.

Әбием миңа бераз карап-карап торды да, кулы белән ишарәләп, мине үз янына чакырды. Үзе утырган урындыкның булмаган тузанын сыпырып алгандай итте дә кырына утырырга куша. Үзбәкчәләп минем кем булуымны, кайдан килүемне сорый. Исем-шәрифләремне әйтәм. Билгеле инде, үзбәкчә сөйләшә белмим, шулай да аңлыйм бераз. Шуңа да, әби дә мине аңлар дип, татарча сөйлим. Әбием ялт иттереп миңа карап алды да, ниндидер ят акцент белән, әмма бик дөрес итеп:

– Син, улым, татар милләтле адәм буласыңмы? – ди. Мин баш кагып:

– Әйе, – дим.

– Син Казан татарымы? – ди әбием, аптырап. Мин әйтер идем, әби ниндидер иске, үзе кебек картайган сүзләр белән сөйли.

– Юк, мин Башкортстан татарымын, – дим. Әбием тагын сүзсез калды да бераздан:

– Белмим, ишеткәнем дә юк, ул кай тирәдә, нинди җирләр? Пенза яклары түгелме? – ди. Мин инде бөтенләй аптырыйм. Ничек инде Башкортстан чаклы Башкортстанны белмиләр дип уйлыйм. Һәм «Уфа, Эстәрлетамак якларыннан мин» дип, тирә-яктагы шәһәрләрне санап киттем.

– Шулай язмыш, – дип авыр сулап куйды да әбием: – Бәләбәй еракмы? –ди. Мин инде шатланып:

– Ул кадәр түгел, барсаң, бер сәгатьлек юл булыр, – дим. Ә үзем «юк, бу үзбәк карчыгы булырга тиеш түгелдер, безнең якларны яхшы белә. Татар әбиседер», – дип уйлый башладым.

– Тирә-ягыңда нинди елга-сулар ага? – дип, әби һаман төпченә. Мин санап киттем:

– Дим, Ашкадар, Эстәрле, – дигән булам.

– Авылыңның исемен әйт, исемен, – ди әбием, учын колагына куеп, бөтенләй минем якка авышып. Аның бик ишетеп бетермәгәнен бая ук чамалап, тавышымны күтәреп сөйли башлагач, үзе үк колагын читкәрәк алды. Мин авылның исемен әйткәч, күзенә чыккан яшьләрен яулыгының очы белән сөрткәләп, кинәт кенә:

– Өршәк хәзер кипкәнмени, олан? – диде. Мин бераз гаҗәпләнеп һәм кыенсына биреп:

– Юк, – дим.

Әбием минем белән сөйләшүдән туктады да Сәгыйдә апага үзләренчә нәрсәдер әйтеп куйды. Апаның йөзендә аптырау да, кызыксыну да, хәтта берникадәр курку да бар иде.

Әби тагын минем якка колагын куеп сораша да сораша. Мин аның һәр соравына тулы итеп җавап бирергә тырышам. Бераздан Сәгыйдә апа барыбызны да өйгә чәй эчәргә чакырды. Бергәләшеп өйгә кердек. Безне бик бай табын каршы алды. Бу якларда табын түр якта идәндә әзерләнә. Элек бездә дә шулайрак иде анысы. Йә сәкедә, йә идәндә була торган иде. Күп тә үтми, мине коткарган ир – Сәгыйдә апаның олы улы да килеп керде. Табында ирләрдән без аның белән икәүбез. Миңа да тынычрак. Тик Рәхимә генә алгы бүлмәгә чыгып китте. Әби минем бу якларга ничек килеп чыгуым турында сораша. Машинадан торып калдым, дип алдаштырам. Миңа тимер юл стансасына, фәлән-фәлән поездга чыгарга кирәк, бер дә булмаса, якындагы автотрассага, дим. Берәрсе олы юлга чаклы чыгарса, әйбәт булыр иде, югыйсә менә бит, барска дип корган капкынга эләктем дип, җәрәхәтләнгән аякны күрсәтәм. Әбием, минем ак чүпрәк белән бәйләнгән аякка карап:

– Ходай насыйп итсә, төзәлер, балам, төзәлер, – диде дә нык кына көрсенеп дәвам итте: – Улым, бу сезнең илегез түгел, бу Әфганстан иле, – ди. Минем зиһенемә аның әйткәннәре барып җитми тора. Ул шуны чамалапмы, әллә үз-үзенәме: – Шулай, балам, бу – безнең ил түгел, бу чит Әфган иле, – дип кабатлап, тагын көрсенеп куйды.

Минем өскә бер чиләк бозлы су койдылармыни! Үзем дә сизмәстән котым очып:

– Ничек? Хәзер ни эшләргә? Ничек итеп кире кайтырга? – дип кычкырып җибәрдем.

Әбием:

– Курыкма, балам, курыкма, монда да әйбәт кешеләр яши. Озатып куярлар. Тик кайткач кына Себергә сөрмәсәләр үзеңне? – дип, шик белдереп, мине куркытып куйды.

Мин – комсомолец, колхозда иң алдынгы шофёрларның берсемен. Кышка партиягә керергә исәпләп йөри идем. Партком секретаре Рилаф абзый да: «Көзге эшләр бетүгә сине кандидат итеп алабыз. Тырышып кына эшлә, кара аны, мине хурлап, йөзгә кызыллык китермә», – дип кисәтеп куйган иде. Ә мин капиталистлар, басмачлар арасында яшәп ятам икән. Партиягә кандидат итеп алганда, анкеталарны ничек тутырырмын да, гомумән, кайтып булырмы әле, әбием әйткәнчә, кайткан көе төрмәгә ябып куймасалар. Минем баштан берсеннән-берсе шөбһәле, берсеннән-берсе ямьсезрәк уйлар йөгерешә.

Ничек бу бәладән исән-сау котылырга? Минем үз кайгым көчле, ә әбием үзе турында сөйли. Бәләбәйнең үзеннән булып чыкты. Революциягә кадәр үк сәүдәгәр әтисе бу яклардан кызыл тауар ташыган. Әбинең дә әтисенә ияреп, Кәшмиргә барганы булгалаган. Илдә гражданнар сугышы башлангач, монда торып калганнар. Бераз тынычлык урнашсын, тәртип булдырылгач, кире кайтырбыз әле, дип уйлаганнар. Менә шуннан бирле кайчан тәртип булыр икән дә, кайчан большевиклар бетәрләр икән, дип көтеп ятканнар. Эчтән генә: «Вәт буржуй-басмач, сволочьлар!» – дип уйлап куйдым.

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 11, 2019

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: