Калымчы Җәүдәт (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

 

Тирә-як тып-тын, без дә дәшмибез. Тик биектә-биектә, әллә кайда, тилгән балаларының алмаш-тилмәш сагышлы кычкырып куйганнары гына ишетелеп китә.

Ришат түземсезләнеп:

– Ул «басты» дигән сүз нәрсәне аңлата инде? – дип куйды. Шунда Джон «бу тынлыкны нигә боздың, юньсез», дигән кебек үрелеп, Ришатның кабыргасына төртеп алды да тегеңә күзләренең агын әйләндерде. Ришат, үз гаебен аңлаган көчек шикелле, читкә үк китеп утырды. Без барыбыз да аны күзләребез белән шелтәләп өтәбез. Ул моны сизеп, кызарынып-бүртенеп башын аска иде. Яшь шул әле, яшь, мәлгунь. Армиягә барырга да яше көзгә генә керә.

Җәүдәт абзый тамагын җиңелчә генә кыргалап:

– Баста, ул, улым, «бетте, нокта, точка» дигәнне аңлата. Нимесчә «капут» дигән сүз. Урысча «конец», менә шулай, белмәсәң, бел.

– Азактан гына, аны да әле Сәгыйдәнең әтисе, ягъни бабай аңлаткач кына белдем. Мин теге үзбәк бабаеннан тәмәке дип сатып алган сигарет наркотик булган икән. Әйтер идем, юньле әйбер түгел. Юк, бик тә алама нәрсә. Берүк тәмләп тә, хәтта кулыгызга да тотып карамагыз. Аллаһ хакы өчен дип әйтәм. Хәтта шуның белән шаярган кеше янында да тормагыз. Ул бит – егетләр, алама эш, алама гадәт, йогышлы чир белән бер. Мәсәлән грипп, үләт чире кебек. Яки менә дуңгыз абзарына кереп кенә чыгасың, ә исе нинди начар булып киемгә, тәнгә сеңә. Тәүдә киемгә, аннан тәнгә, аннан аңга-зиһенгә сеңеп, кешене кол итә.

Шуңа да, Ришат улым, наркоманны, алама кешене күрсәң, урап үт. Аламалыгы сиңа йокмасын. Әмма аламалык шулай йогышлы булган кебек, яхшылык та тирә-якка тиз тарала. Яхшы кеше кырында басып торсаң да, яхшылыгы сиңа сеңә, сиңә күчә. Умартачы кешедән бал, чәчкә исе килсә, яхшы кешенең дә яхшылыгы нур булып чәчелә, тирә-якка тарала. Улым, син «наркотик ничек була икән, тәмләп карарга иде», дигән сүзләрне сөйләү генә түгел, ул турыда уйларга да җирәнергә тиешсең. Акылың булса, нәтиҗә ясап, уйлап кара, улым, – диде дә тынып калды абзыебыз.

Беркавым дәшми торганнан соң, сүзен әллә кайдан башлаган кебек, мин әйтер идем, бөтенләй башка нәрсә турында сөйләгән кебек, җай гына дәвам итте:

– Уйлый алырлык хәлгә килгәндә, мин бер тар гына сукмактан китеп бара идем. Бараммы, барам. Әйтерсең лә, чөгендер басуыннан кайтып киләм. Тәүдә игътибарга алмаган идем, карасам, тирә-якта – биек-биек таулар. Ерактагыларының башлары болытларга тигән, түбәләрендә ялтырап ап-ак кар ята. Әйтерсең лә, чалма ураган, сакаллары җилгә тузган пәһлеван бабайлар намазга утырып, сәҗдәгә оеганнар. Зур-зур ташларны урый-урый, сукмак алга, каядыр билгесезлеккә чаба. Ерактагы тау битендә бәләкәй-бәләкәй иген басуларын чамалыйм. Анда-санда әз-мәз сарык-кәҗә, сыер көтүләре күренә.

Башымда бер юньле уй юк, атлап китеп барам шулай. Ташларга бәрелеп, аякларым авыртуын сизә башладым. Карасам, яланаякмын, табан асларым кабарып, чиләнеп чыккан. Авыртуга чыдый алмый җиргә утырдым да тирә-якка каранам. Кая китеп барам мин? Гомумән, минме соң ул? Әллә бер куркыныч саташу гынамы? Алай дияр идең, аяклар түзеп торгысыз итеп сызлый. Һичбернәрсә хәтерли дә, уйлый да алмыйм. Әйтерсең, мине икенче бер чит дөньяга илтеп ташлаганнар. Хет үтерсеннәр, үземнең кем икәнлегемне, кайдан килеп, кая китеп баруымны әйтә алмас идем. Баш түбәсенә эленгән кояш рәхимсез кыздырып, миемне бораулый. Аны да минем зиһенем кабул итәрлек хәлдә түгел, кояшка да аптырап карыйм. Киемнәр ертылып беткән. Өстә чак эләгеп торган ертык майка гына. Чалбарның тездән аскы өлеше теткәләнеп төшкән. Ерактагы теге тау бабайлар миңа аркаларын борып утырганнар да ап-ак болыт сакалларын җилдә җилфердәтәләр. Алар мине күрмиләр дә, миңа игътибар да итмиләр. Минем шул тау – бабайлардан эчәргә су сорап, кычкырып елап җибәрәсем килде.

Нәрсә эшләргә дә, кая барырга?! Ничек итсәм иттем, аякка басып, тирә-якка карыйм. Берничә чакрым алдарак агачлы бер уйсулык күренә, шул якка барырга уйладым. Юк, бер адым да атларлык түгел. Табан асларыма меңәрләгән энәләр китереп кададылармыни. Мин, авыртуга түзә алмый, киредән җиргә авам.

Болай күпме ятарга була? Нәрсәдер эшләргә кирәк бит. Ишеткәнем бар, кеше ризыксыз бер ай чамасы яши ала, ә сусыз атнадан артык тора алмый икән. Ә мин күпме йөргәнмендер дә, кайчан соңгы тапкыр су эчкәнмендер – белмим. Әллә кичә генә, әллә атна элек. Болай ятып булмый бит инде, киттем мүкәләп. Мүкәләп киттем дип, әйтүе генә рәхәт. Минем халәттә булып карамаган кеше моны аңламас та, белмәс тә...

Шунда Җәүдәт абзый, янында гына үсеп утырган әрекмән өзеп алдына җәйде дә аякларын яфраклар өстенә куйды.

– Шулай мүкәләп алга барам. Бер йөз метрлап барам да, аркама ятып, хәл алам, бераз барам да хәл алам. Күпмерәк барганмындыр, тезләр канап чыкты. Колакка кайсы яктандыр чылтырап су акканы ишетелде. Игътибарлабрак тыңласам, ишетелмәгән дә кебек. Мин инде нык сусаудан колагыма шулай ишетеләдер дип тә уйлый башладым. Ничек кенә булмасын, бу мине дәртләндереп җибәрде. Сизеп торам, тиз арада су эчмәсәм, мин бөтенләй егылачакмын. Тамак кипте, телне авыз эчендә әйләндереп алырлык түгел. Күзләрне йомганда, күз кабаклары, күз алмаларына ябышып, аларны кыра.

Су гөрелдәве ныграк ишетелә башлады. Минем сукмак уйсулыкка килеп чыкты. Су тавышы ныклап ишетелә, тик үзе генә күренми. Хәтта исе борынга килеп бәрелгән кебек булып китте. Курка калдым, сусаудан күземә күренә башладымы әллә, дип уйлыйм. Чынлап та, тавыш ап-ачык ишетелә, тик су үзе генә юк. Якындагы яр буенда карлыгачлар очканы күренә, алар мине күреп, ныграк чыркылдашырга тотынды. Шулай булгач, тавыш ялган булмаска тиеш. Бәрәкалла, ташлар астыннан агып ята түгелме соң су? Шулай шул. Мин, шатлыгымнан, «яшибез әле» дип кычкырып ук җибәрдем. Титаклап ташлар өстенә килеп мендем дә ташларны актарырга чамалыйм. Ә алар нинди әле, кузгата да алырлык түгел. Шоп-шомалар, берсеннән-берсе зурлар. Су миннән бер метр чамасы аста гына ага, ләкин тәмләп карарга һичбер әмәлен табармын димә. Эче куыш камыш, йә курай-мазар да күренми. Мин елап җибәрдем, тик күздән яшь дигән нәрсә чыкмады. Шулай да күзләрне ачып-йому җиңелләште.

Менә бездә нинди рәхәт! Бөтен дөнья ямь-яшел, дым-су җитәрлек. Нинди саф, салкын сулы инеш агып ята! – дип, Яшка абзый кулы белән ишарәләп куйды. – Күпме телисең, эч, юын, коен. Хөррият, оҗмах. Тик күпләр кадерен генә белмиләр. Шушы оҗмах сулары кебек суларның ярларына чүп-чар түгәбез, суын пычратабыз, – диде дә тагы тынып калды абзый.

– Бу ташлар астындагы елганың, мөгаен, өстәнрәк аккан җире дә бардыр, дип уйлыйм. Елганың башына таба киттем. Киттем ди сиңа, көтеп тор, һаман мүкәлим инде. Бөтен теләк – тик су, туйганчы су эчәргә. Шушы ташлар астыннан аккан елганың суын туйганчы эчеп, әрнегән аякларымны шул суга тыгып утырсам, үлсәм дә үкенмәс идем кебек.

Күрәсең, бу елга яз көнендә шаулап-гөрләп, ташлар өстеннән агадыр да, җәйге челләдә саегып, ташлар арасына кереп посадыр. Һәм мин, сусаудан акылын җуяр хәленә җиткән Алла колы, елгадан мәрхәмәт көтеп, алга мүкәлим. Кырда гына челтерәп су агып ята, ә эчеп булмый. Тора-бара күзгә камыш-күрәннәр ешрак чалына башлады. Сукмагыма игътибарлабрак карыйм. Юк, бернинди дә эз-фәлән күренми. Шулай да берничә урында кәҗә эзләренә охшаган уемнар ярылып ята. Ниһаять, алда уйсулык кебек җир башланды. Үләннәр дә сусыл һәм ямь-яшел. Мин һаман мүкәләвемне дәвам итәм. Бөтенләй хәл бетте, тик «алда су булырга тиеш» дигән уй гына мине һаман алга барырга, мең газаплар белән мүкәйләргә мәҗбүр итә. Сукмак, текә кыядан гына торган ярга терәлә язып, уңга, елгага таба борылды. Һава сафланып, җиләсләнеп китте. Ах, егетләр, нинди зур шатлык! Минем учларым дымлы баткакка килеп батты. Мин бу баткакка битемне куям, чиләнеп әрнегән табаннарым белән басам.

Каршыдагы кыяташның астагы ташлары арасыннан су саркып, күлләвек хасил иткән. Күрсәгез иде, егетләр, ничек шатланганны! Түзмәдем, тагын елап җибәрдем. Суга килеп капландым да, эчәм дә эчәм, эчәм дә эчәм. Ә суы соң, суы нинди, тешләрне сындырырлык салкын! Тик бераз шүрлим, чөнки ач кеше кинәт күп ашаса үлә, дигәнне ишеткәнем бар иде. Монда да шулай булмаса ярар иде дип уйлап алдым да эчүдән туктадым. Шулай да яңадан суга капланам. Тәмам сусыным канганчы эчтем.

Карыйм, кәҗә-сарык эзләре күренә. Ләмдә дә этнекеме, бүре эземе ярылып ята. Мөгаен, кыргый җәнлекләрдер. Кыргый җәнлекләр йөргәч, кешеләр яшәгән урын ерактыр, дигән уй кинәт кенә башымны ярып килеп керде. Су эчкәч, чүлмәк тә арурак пешерә башлады, ягъни башка юньлерәк уйлар килә. Ничек тә кешеләрне табарга кирәк дип уйлыйм. Беләсезме, башка бүтән уй кереп тә чыкмый. Поездда барганым да, әни белән сеңелкәш тә. Башта тик шул бер генә уй: су да, су иде бит. Хәзер кешеләрне генә табасым калды.

Аяк табаннарымның әрнүен басар өчен, аягымны суга тыгарга булдым. Уң аягымны тыккан гына идем, кинәт кенә әллә нәрсә булды. Мине ниндидер шом, курку биләп алды. Шулкадәр куркыныч. Тирә-якны күзләрем белән яшен тизлегендә айкап чыктым. Юк, ул-бу күренми. Кемдер бик нык күзәтә төсле тоелды миңа. Кузгалырга да куркып, башымны гына борып, үзем килгән сукмакны, ул-бу була калса дип, таш йә берәр агач кисәге эзләп тирә-якны, аяк асларын карыйм. Андый чакта үзегез беләсез бит, бер юньле нәрсә күзгә чалынса, ичмасам. Тезләрем ташларга бәрелеп актарылып, кансырап бетсә дә, әлеге минутта янымда үрелеп алырлык бер таш кисәге юк.

Куркуымны җиңеп, икенче аягымны да суга тыгып утырмакчы булып, аз гына кымшанган идем, янымда гына бер нәрсә калын тавыш белән ырылдап җибәрде дә яман итеп ысылдап куйды. Тавыш килгән якка ялт итеп баксам, бернәрсә дә күренми. Мин әйтерсең лә таш булып каттым. Тик аркадан гына ниндидер салкын бөҗәкләр йөгерешә. Шул мизгелдә генә күрәннәр арасыннан ике күзнең туп-туры миңа карап торганын шәйләдем. Нинди күзләр, малай! Чәчләр үрә басты, каз тәннәре калыкты. Теге аучы Газинурның иң зур этеннән берничә тапкыр зуррак бер ерткыч җанвар! Мине күзәтә! Хәзер мин дә ерткычтан күземне алмыйм. Гәүдәсен дә чамалап алдым. Юлбарыс булырга тиеш түгел бу дип уйлыйм. Алар бит Ерак Көнчыгышта һәм Һиндстанда гына яши. Шулай карашып торабыз бер-беребезгә. Шушы ерткычның ризыгы булыр өченме мин ничәмә чакрымнар мүкәләп килдем?.. Хәзер бу мине ботарлап ташлаячак, һавада үләксәләр эзләп очкан козгыннар калдыкларымны үзләренең азыгы итәчәк. Кычкырырга чамалыйм, куркудан тавышым бугазыма төер булып тыгылды. Нишләргә? Андый вакытта кискен хәрәкәт ясарга ярамаганлыгын ишеткәнем бар. Ә ерткыч койрыгы белән җиргә шап та шоп сугарга кереште. Күрәм, сыртларындагы йоннарын кабарткан, авызын зур ачып, миңа ырылдый, ысылдый. Казык тешләрен күрсәгез, малай, менә шушындый озынлыкта булыр, – дип, Яшка абзый имән бармагын күрсәтеп алды.

– Менә шул секундта, кая секунд, секундның ниндидер меңнән бер өлешендә башыма барып җитте: качарга, читкә сикерергә, югыйсә миңа – үлем! Бу уйны уйлап та бетермичә читкә сикердем. Әмма ерткыч җитезрәк булып чыкты. Ул да минем өскә ыргылып, тырнакларын батырып, сум итемне чалбар белән бергә аерып та төшерде. Гөрселдәп барып төштем дә аны-моны уйлап өлгермәдем, бар көчемне җыеп, торып йөгердем. Бер-ике адым сикерергә өлгердемме-юкмы, нәрсәдер аягыма китереп сукты да абынып егылдым. Һәм шул арада өстемә бер авыр нәрсә килеп төште. Мин һушымны югалтып караңгылыкка очтым.

Күпме ятканмындыр, дөресрәге, асылынып торганмындыр, белмим. Чөнки һушыма килгәндә, бер аягым өскә таба тарттырылып куелган, юньләп тын алырлык та түгел, күкрәк турымнан бер юан гына агач аркылы баскан иде. Шунда кинәт теге ерткыч җанварны күреп алдым. Җай гына бүрәнә астыннан шуып чыкмакчы булам, кайда ул! Селкенерлек тә түгел. Минем кузгалырга чамалаганны сизепме, ерткыч ырылдап ала да тагын йонлач койрыгын җиргә шапылдатырга тотына. Мин баштүбән асылынып торам дияргә була. Авыртуга түзә алмый, тешләрне кысып, ничек итсәм иттем, гәүдәне кыбырдата алдым. Ерткыч, шуны сизеп, минем өскә сикерде. Инде «беттем» дип күзләрне йомсам, ул сикергән урынында шапылдап җиргә килеп төште. Шунда гына абайладым: ул да нәрсәгәдер эләккән булып чыкты. Эчкә җылы йөгерде. Гомерем бар икән әле. Һәрхәлдә бу ерткыч мине өзгәләп, ботарлап ташлый алмаячак.

Менә шул минутта гына, ниһаять, үземнең кемлегем, әни белән сеңелкәшне ияртеп, Үзбәкстанга китеп барганым искә төште. Ә менә монда ничек итеп килеп чыгуымны һич хәтерли алмыйм. Мине төшенкелек биләп алды. Шушы тозакта үләргә туры килер микәнни дип уйлыйм. Боттагы җәрәхәттән шактый гына кан аккан, җитмәсә, һаман җайлап кына саркуын белә. Яра өстенә кара яу булып чебен җыелган. Көчсезлектән тешләремне шыгырдатып, тавышсыз гына елап җибәрдем. Бүрәнә астыннан чыгарга була, яткан җиремне кулларым белән тырнап казырга керештем. Юк, булдырып булмый, бер аяк өскә таба каерылып тарттырылып куелган. Түзеп тора алмаслык авыртудан һушымны югалтам. Белмим, күпме булгандыр бу хәл, тагы аңыма килеп, яткан урынымны казыйм, тагын һушымны җуям. Ничектер, камышлар кыштырдаганга яңадан зиһенем ачылып китте. «Ерткыч үзе генә булса ярар иде» дип, Аллага ялварам. Тагын берәр ерткыч була калса дип, аны куркытырга була, яман итеп кычкырып җибәрдем. Кеше-мазар булса, тавышымны ишетеп калыр дигән өмет тә бар. Кинәт кенә барча дөньяны яңгыратып нәрсәдер шартладымы, мылтыктан аттылармы? Шунда теге ерткыч яткан җиреннән бик усал ырлап, миңа ташланмасынмы! Ләкин, килеп җитәр-җитмәстән, шапылдап тәгәрәп килеп төште дә тынып калды. Яшен уты кебек зиһенемне ярып үткән коточкыч авыртудан тагы һушымны җуйдым.

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 11, 2019

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: