Калымчы Җәүдәт (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

 

Әнә Яшка абзыйның инештән менеп килгәне күренде. Ул ничектер картаеп, бәләкәйләнеп калгандай булса да, якынрак килгәч, чамалыйм: әле беләгендә көч-куәт сизелеп тора. Инешнең салкын суында юынып алган. Йөзе сафланып, кызыллык йөгергән. Килеп җиткәч, әле үләннәре дә тураерга өлгермәгән әүвәлге урынына барып утырды да еракка-еракка, офыкка карап тора башлады. Күзләре тулы моң, сагыш. Үзе бик җитди. Нәрсәдер уйлый. Бер нык кына көрсенеп алды. Күрәсең, Ришатның тозсыз сүзләренә хәтере калды шикелле.

Еракта, кайдадыр биектә-биектә тилгән баласының, әнисен юксынып, «пи...б...ик-ки...юк, пи...б...ик-ки...юк» дип елавы ишетелеп киткәли. Дөнья ничектер бөтенләй моңсуланып калды, күңелләргә ниндидер әйтеп бирә алмаслык авырлык кереп урнашты. Шунда Яшка абзый, барыбызны да аптыратып, ниндидер бер ят, карлыккан тавыш белән, мин әйтер идем, гыжылдаган-ышылдап торган тавыш белән:

– Шула-а-а..й,– дип сузып куйды. Әзрәк торгач: – Әйе. Хатыныннан аерылган, канаты каерылган. Ә канаты каерылган – теләсә дә оча алмый. Сөйгәненнән аерылган – теләсә дә коча алмый, – дип, рифмага китеребрәк әйтеп куйды да тынып калды. Сизелеп тора: нәрсәдер сөйләргә чамалый. Күрәсең, кайдан, нидән тотынырга гына белми. Бераз торгач, тагы: – Шула-а-а..й, – дип сузып куйды һәм, тамак кырып, сүз башлады: – Ул елны да җәй бик матур килде. Шофёр булып эшләп йөри идем. Шәп заманалар. Мортаза авылындагы Хаҗи абзый – силсәүиттә, Кунафин Габделхак абзый – колхозда рәис. Әйтәм бит, безнең «Искра» колхозының гөрләп торган чагы...

Без барыбыз да Яшка абзыйны тыңларга әзерләндек. Ә ул беребезгә дә карамый, беребезгә дә игътибар итмичә, аягына кигән кунычлы галошны салып читкә этәрде. Аннан җеп оекларын кояшка үлән өстенә җәйде. Әрекмән яфрагы өзеп, тирләгән аяк бармакларын шуның белән сөрткәләп алды. Уң аягының чалбар балагын өскәрәк күтәреп, аягындагы боҗра рәвешендә кызарыбрак торган, күптән төзәлгән җәрәхәт җөен кулы белән баскалап сыпырып, көлемсерәп куйды.

Безгә һаман игътибар итми, әйтерсең лә, үз-үзе белән сөйләшә. Балагын төшерде дә сүзен дәвам итте:

– Кич рейстан кайтып төшсәм, әни капка төбендә үк елап басып тора. Мин шөбһәләнеп әнидән сорыйм:

– Нәрсә булды, әни, нигә төсең качты? Нигә елыйсың? – дим. Әни:

– Улым, Ташкенттагы җизнәң үлеп киткән. Әле генә апаңның телеграммасы килеп төште, – ди. Нәрсә әйтергә дә белмим, әнине юатып тынычландырмакчы булам, әмма сүз таба алмыйм. Әни шунда яшь аралаш:

– Син, улым, иртәгә юлга чыгарсың инде. Җизнәңне җирләргә, аны соңгы юлга озатышырга беребезгә барырга кирәк булыр, – ди. Минем башка һаман бер юньле уй килми. Имән кебек ир-егет иде минем җизни, нәрсә булган? Нинди фаҗига? Әнинең кулында җилфердәп торган телеграмманы алып укыйм. Анда: «Ирем үлде. Әлфия» дип кенә язылган. Әлфия – ул безнең иң олы апа. Үзбәкстанда торалар. Телеграмманы тагын берничә кат укып, әйләндергәләп карадым да, әнигә:

– Мин хәзер, – дип, туп-туры колхоз рәисенә киттем. Ул эштән яңа гына кайткан булып чыкты. Ихатасында бит-кулын юып тора. Габделхак абзый өенә килеп мәшәкатьләгәнне бик яратып бетерми. Минем исәнләшүгә коры гына җавап бирде дә:

– Нәрсә булды? – ди. Мин:

– Җизни вафат булган. Шуны җирләргә барырга кирәк, – дим. Бу тәүдә:

– Бетмәс, кайда бару ди ул, – дип кырт кисте. Әллә бүтән уйлар белән мәшгуль иде, әллә минем әйткән барып җитми торды. Борылып китеп тә барды. Мин аптырарга да, нәрсә әйтергә дә, нәрсә уйларга да өлгермәдем. Ул да түгел, яңадан минем кырга килде дә йомшаграк итеп:

– Җизнәң кайда, Әмир авылындагысын әйтәсеңме? Мин аны кичә генә районда шәйләп алдым, йөгереп йөри иде әле ул, – ди.

– Юк, бу олы җизни. Үзбәкстандагысы, Әлфия апаның ире, – дим. Шунда гына Кунафин абзый бөтенләй йомшап:

– Алай икән, алай. Апаңны беләм. Әлфия безнең чама. Мәктәптә бер тирәдәрәк укыдык. Машинаңны инженер Эдуардка илтеп тапшыр. Иртәгә шофёр тапсын. Минем шофёр теге Тәтербаш Володькага бар, Эстәрлетамакка кадәр төшереп куйсын. Кунафин абый әйтте диген, – ди. Мин, эшнең болай уңай хәл ителүенә шатланып:

– Безгә Уфага аэропортка кадәр әйбәт булыр иде, Габделхак абзый, – дип, исеме белән дәшәм. Бу минем кулдан телеграмманы үрелеп алып, үзе укый, үзе:

– Эстәрлетамакка хәтле ни дә, аэропортка хәтле ни. Үзең әйтерсең, – диде дә, сүз бетте дигән кебек, телеграмманы кире сузды. Мин рәхмәтләр әйтеп чыгып киттем.

Хәлне күршедә генә үзләре гаилә корып яшәгән сеңелкәшләргә дә җиткердек. Сеңелкәш тә барырга булды. Шулай итеп, бар дөньяны кияү белән кодаларга калдырып, чыгып киттек.

Аэропортка килеп төшкәндә, төн уртасы иде.

– Самолёт бер сәгать элек кенә китте. Киләсе рейс алдагы атнада шушы көнне генә була, – дип, телеграмманы укып та тормый кире бирде дә кассир хатын, – атнасына бер генә рейс, – дип өстәп куйды.

Башка таяк белән суктылармыни. Шунда теге хатын тәрәзәсеннән үрелеп:

– Ташкент шәһәренә Уфа аша скорый поезд бар. Бүген иртән үтә. Өч көн дә узмас, Ташкентта булырсыз. Әле генә тимер юл вокзалына шалтыраттым, – дип, безне җанландырып җибәрде. Такси яллап, вокзалга юнәлдек.

Көч-хәл белән, ниһаять, без поездда китеп барабыз. Кәефне әйтеп торасы да түгел, бөтенләй юк. Мин тамбурда, бер-бер артлы тәмәке көйрәтәм, әни белән сеңелкәш ах та ух киләләр, берсеннән-берсе бәләкәй балалары белән тол калган апаны жәллиләр. Җизнине җирләргә өлгереп булмый инде. Өчесен, җидесен укытып, хәер-сәдакалар таратып, Коръән укытып кайтырбыз, ичмасам, дип, үзебезне үзебез тынычландырабыз.

Термез дигән шәһәрдә безнең поезд озак кына торып, чым-чыкыр балаларын иярткән әллә никадәр үзбәкләрне төяп, тагы алга кузгалды. Без барасы станса ерак кына булса да, әйберләрне җыештыргалап куйдык. Мин тамбурга тәмәке көйрәтергә чыктым. Ә тәмәке беткән. Берәрсеннән сорарга дип чамалыйм, юк. Үч иткән кебек, үзбәкләр тел астына сала торган тәмәке чәйни. Ул да булмый, поезд тагы бер стансага килеп туктады. Ун минут тора, диделәр. Мин дә перронга төштем. Исәп – аякларны язарга, тәмәке дә алырга. Бер киоскка бардым – бикле. Икенчесе дә эшләми булып чыкты. Перрон тулы халык. Тегесен-монысын саталар. Шунысы гаҗәп: сатучылар барысы да бала-чага. Тик тәмәке генә юк. Шунда йөргән берәүдән:

– Кайдан тартырга табарга була? – дип сорыйм. Ул чинар агачлары күләгәсендә утырган үзбәк картына күрсәтә. Карт янына килсәм, чәйни торган тәмәке сата булып чыкты. Алдындагы әрҗә өстенә төрле-төрлесен банкаларга салып куйган. Бабайдан урысчалап тәмәке сорыйм. Бабай аңламый, шуннан татарча сорарга мәҗбүр булдым. Әрҗә астыннан кыйммәтле тәмәкеләр чыгарып салды да, һәрберсенә төртеп, хакларын әйтә. Кыйммәтле, ягъни фильтрлы сигаретлар гына. Минем исә андыйларны җенем сөйми. Чүпрәк урап тарттың ни дә, фильтрлы тәмәке тарттың ни. Безгә бит, булгач-булгач, катырагы һәм төтене күбрәге булсын. Мин:

– Юк, бабай, безгә үзебезнекен бир. Гадирәген, суырган саен төтене катырак чыксын, – дим. Шунда бабай алан-йолан каранып алды да үзе утырган урындык астыннан биш бөртек тәмәке алып:

– Якшы, бик хуп, шәп, шәп,– дип, тәмәкесен мактарга тотынды.

Биш бөртек тәмәкегә берәр кап «Прибой» хакы түләп алдым. Алдым инде, тартасы килә бит. Кесәдә акча да барлыкка бар инде анысы. Җитмәсә, теге карт:

– Тагын кил, олан, иртәгә катырагын, яхшырагын алырсың, – ди. Спикүлән, шайтан алгыры. Башындагы чалмасы кыйшайгыры. Ни «Беломор» юк, ни «Прима» сигареты.

Ул да булмый, безнең поезд, кузгалабыз дигәнне аңлатып, сызгыртып алды да көчәнүдән дөбердәп тартышып куйды һәм җай гына кузгала башлады. Йөгереп барып үземнең вагонга утырдым. Әни белән сеңелкәш бәләкәй генә табын корганнар. Озакламый барып җитәргә тиешбез, шуңа да тамак ялгап алырга уйлаганнар. Ашап алгач, гадәт буенча, берәр сигарет көйрәтергә дип, тамбурга чыктым.

Сигаретны кабызып, бер-икене суырып җибәрүгә, әллә нәрсә булды. Аяклар көзән җыергандагы кебек тартышырга, баш әйләнеп укшытырга тотынды. Сумсадан шулай булгандыр дип, эчтән генә сумса сатучы малайны әрлим. Китте укшытып! Әйтерсең лә, бугаздан берәү буып тоткан. Баш әйләнә, күз аллары караңгыланып, тез буыннары йомшарып, гәүдәне тотмас хәлгә килде. Кайда ул тәмәке кайгысы, төтен ләззәте турында уйлау. Тарта башлаган сигаретны ташладым да, чак атлап, үземнең утырган урынны эзләп киттем. Әллә саташам, әллә төш күрәм. Тирә-яктан әллә нинди тавышлар ишетелә, кешеләр әллә нинди котсыз сыннар булып күренәләр. Алар, бер карасаң, кеше рәвешенә кереп, мине тынычландырырга, җитәкләп үземнең урынга алып барырга чамалыйлар, бер карасаң, җен рәвешенә кереп, мине тәмугка, әллә нинди упкыннарга өстериләр. Чәчләрем үрә торды, аска да җибәрдем шикелле. Курку әллә нинди кыргый шатлык белән алышынып, үз-үземне белештерми көлә-көлә, тыела алмый елап та җибәрәм.

– Мин әниең бит, мин әниең бит, әниең. Җәүдәт балам, нәрсә булды сиңа? Тукта, балам, кая барасың? Бу мин бит, әниең, – дип, берәү тарткалый. Зиһенем ачылып бетми. Минем җиңгә ябышкан берәү:

– Мин сеңелкәшең, – ди. Тавыш килгән якка карыйм. Юк, әнине дә, сеңелкәшне дә күрмим, алар урынына әллә нинди куркыныч, гарип җен-пәриләр генә күренә. Кемдер:

– Саф һавага алып чыгыгыз, саф һавага, – дип кычкыра. Мине берничә үзбәк тамбурга өстерәп алып чыктылар шикелле. Бит-колакларны угалыйлар, кайнар яшел чәй эчерергә чамалыйлар. Үтереп эчәсе һәм ашыйсы килә башлады. Бераздан үзбәкләрнең мине шелтәләгәннәрен чынлап торып аңлый башладым. Кәефем кырка үзгәрде, мине битарафлык биләп алды. Мыгырдый-мыгырдый үземнең купега кереп киттем. Тик һаман тынычланып бетмәгәнмен икән. Тагын үтереп тәмәке тартасы, төтен суырасы килә башлады. Мин үземчә үзбәк сумсасыннан агуландым дип уйлыйм. Һаман бу хәлләр теге бабай миңа саткан хикмәтле сигарет төтененнән икәнен уйлап җиткерә алмыйм. Әни, белгән догаларын укып, мине өшкерергә чамалый. Мин аларны тынычландырып:

– Бая ашаган сумсадан гына шулай булдым. Хәзер үтә ул, – дидем дә тагы һава суларга тамбурга чыктым. Чөнки җиңелчә генә укшыту һәм баш әйләнү үтеп бетмәгән. Чыксам, күзем бая үзем ташлаган тәмәке төпчегенә төште, каһәр суккыры. Ятамы ята, күз кыздырып. Житмәсә, һәрберсенә берәр кап «Прибой» хакы түләп сатып алдым. Жәл, яртылаш та тартылып бетмәгән сигарет. Комсызлык бит инде. Ничек итсә иттем, чит күзләр күренми, оялып торырга түгел. Үзем ташлаган сигарет. Кулларым калтырануын җиңеп, сигаретны кабызып, комсызланып, тиз-тиз төтен суырырга тотындым.

Бетте. Бүтән суырганмындырмы, юкмы? Анысын хәтерләмим. Мине коточкыч хис биләп алды. Калганы өзек-өзек куркыныч бер кино кебек кенә. Вагон тәрәзәсен нәрсә беләндер ватып, шуннан җәһәннәмгә, әллә кайда, бер томан кебек куе, күзгә сылашып торган караңгылыкка сикердем. Һәм шуның белән баста! – диде дә Яшка абзый, тынып калды...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 11, 2019

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: