Калымчы Җәүдәт (дәвамы)

Повестьны башыннан монда укыгыз.

Әбинең сөйләве буенча, Сәгыйдә апаларның әти-әниләре бөтенләй безнең күрше авылдан булып чыкты. Мин моңа шатланмыйм. Бүтән чак булса, кызыксынып, ничек алай да, ничек болай дип, сорашып туймас идем. Күрше генә авылдан булгач, нишләп татарча сөйләшә дә белмиләр? Хәтта безнеңчә аңламыйлар да... Сәгыйдә апаның әтисе авыл мулласы булган. Утызынчы елны, төрле маҗара-михнәтләр күреп, шушы җәһәннәм читенә килеп урнаша алганнар. Еллар тынычланып, дөньялар иминләнгәч, кире кайтырга исәпләре булса да, хыяллары барып чыкмаган. Чөнки совет властена ышанып, кире кайтканнарны йә атканнар, йә булмаса Себер сөргәннәр.

Әби шулай сөйләде дә сөйләде. Елашып та алалар. Көн шулай тегеләрнең сөйләгәннәрен тыңлап, елаганнарын күреп үтте дисәм дә була. Ә бит минем үз кайгым хәтәр. Эчемдә ут яна. Моннан тизрәк табанны ялтырату ягын карарга кирәк. Тик кайсы якка? Юлны белмим. Географияне хәтерләргә тырышып карыйм. Әфганстан безнең илдән көньякта урнашкан урнашуын. Шулай булгач, миңа төньякка сыпыртырга кирәк. Тик төньякта теге кар чалмалы тау-бабайларының сыртлары гына ялтырый. Һәм алар миңа мәңге мондый биек таулар күрмәгән кешегә, куркыныч һәм шомлы булып күренә. Әбидән, җаен туры китереп: «Бүген нинди көн?» – дип сорыйм.

– Сәфәр аеның шул-шул көне һәм бүген атнаның чишәмбе көне, – дип җаваплый ул.

Бернәрсә дә аңламый:

– Алай икән, – дип кенә куя алдым.

Мин икенче көнне дә кәефсез идем. Теге кортка бүген дә килде, дөресрәге, Сәгыйдә апа тагы Рәхимәне җибәреп чакыртып алды. Тагы шулай әби белән сөйләшәбез. Ул җайлап-җайлап минем кылларны тартып карый. Гаиләм, балаларым барлыгы, юклыгы турында сораша. Һәм мине чынлап торып монда калырга үгетли үк башлады.

– Син, олан, аптырама аларның безнеңчә белмәүләренә. Туган телләрен белмәсәләр дә, алар – татарлар. Аларның татарлыклары каннарында, йөрәкләрендә. Рәхимәне үзеңә кәләш итеп әйттерербез. Аларны татарчага өйрәтерсең. Мондагы татар балаларын үзебезчә укытырсың. Татарлар бар әле ул, күрше кышлакта да хәтсез генә. Бутирәдәге татарлар барысы да хәлле, җитеш яшиләр, – дип, мине кодалапмы кодалый. Күңелгә коткы сала, басмачлар коткысы. Кайда ул, миндә тик моннан тизрәк исән чакта таярга кирәк дигән уй гына. Комсомолец илен сатмый, кайтам, и бетте! Минем бөтен уем – тик әни, сеңелкәш, ага-туганнарда һәм моннан җаен туры китереп качу гына. Күрәсең, моны сизеп, әбием үкенечле тавыш белән:

– Ярар, олан, дөрес уйлыйсың. Туган илдән, туган җирдән аерылып яшәүдән дә зур кайгы, олы бәхетсезлек юк. Яхшы булса да торган җир, сагындыра туган ил, дип әйтмәсләр иде, балакай. Иртәгеләргә сине чик буена кадәр озатып куярлар. Хафаланма, улым, – дип тынычландыргач кына, миңа әзрәк хәл керде. Күңелем тынычланып, йөрәк үз урынына утырды шикелле. Югыйсә, әбиемнең кичә үгетләвеннән төнлә йоклый да алмадым.

Чынлап та, берничә көннән мине чик буена алып килделәр. Билгеле инде, ат белән. Мине озатучыларның берсе Рәхимәнең олы агасы булып, икенче юлдашым – күрше авылдан, үзебезчә вата-җимерә, үзбәкчә кушып сөйләшкән яшь кенә бер татар егете иде. Юл тузанына сызгалап, кай җирдәнрәк һәм ничегрәк үзебезнең якка чыгарга өйрәтәләр.

– Без бүтән бармыйбыз, хәзер үзең дә кайтып җитә аласың. Чөнки безнең чик буенда йөргәнне күрсәләр, үзеңә авырга туры киләчәк. Тотып алулары ихтимал, – дип аңлаталар. Теге үсмер татар егете миннән барысын да сораша, белергә тырыша. Кешеләрнең ничек киенгәннәреннән алып, нәрсә ашаганнарына чаклы төпченә. Мин аңлатам, җентекле җавап бирергә тырышам.

Көн кичкә авышты. Елгага кадәр байтак кына атларга туры килде. Елга шактый киң һәм ургып ага икән. Тегеләр биргән кәҗә тиресенә тәүдә өреп тын тутырдым. Аны кайсылай тунап, ничек шулай тын чыкмаслык итеп ясаганнардыр инде, аптырарсың бу көнчыгыш халыкларына. Менә шул кәҗә тиресенә киемнәремне бәйләп һәм шуңа тотынып хәл ала-ала, йөзеп-агып дигәндәй, көчкә үзебезнең якка чыктым.

Чәнечкеле тимерчыбыкның исеме генә. Кайбер урыннарда астан өзелгән. Иң курыкканым шул: тимер чыбыкка электр тогы җибәрмәгән булсалар ярар иде. Юк, ток сукмады. Тәүдә юеш камыш белән төртеп карадым, алай-болай дерелдәтмиме дип. Сизелмәде. Шуннан гына батырчылык иттем. Алда тип-тигез итеп сөрелгән җир арасы ята. Аны инде үзем дә беләм ничек үтәргә. Әрем, дөя чәнечкеләрен учмага җыйдым да шуның белән себереп, эземне тигезләп бардым. Моның белән генә бетмәгән икән әле, алда тагы бер кат чәнечкеле тимерчыбык сузылган. Монысында тишек-тилем юк. Ярый әле тегеләр биргән чапан бар, шул чапанны тегенең өстенә ябып чыктым. Югыйсә, барча киемем ертылып, теткәләнеп бетә иде.

Чыгуын чыктым, тик хәзер кайсы якка барырга? Әкияттәге кебек. Уңгамы, сулгамы, әллә булмаса турыгамы, дигәндәй. Иң яхшысы – тизрәк чик буеннан ераккарак сыптырырга кирәк инде, һәм мин туп-туры алга киттем.

Әйтәм бит, анда караңгы тиз төшә дип. Төн. Күзгә төртсәң дә, бернәрсә күрмәссең. Сәрмәнеп, аяк астын чак шәйләп барам. Күпмедер баргач, бөтенләй буталдым. Дөресрәге, адаштым шикелле. Теге чәнечкеле тимерчыбыкка киләм дә чыгам, киләм дә чыгам. Шәфәкъ кызарып, таулар күзгә чалына башлагач кына, көнчыгышны чамалап, төньякка юл алдым. Ике көн шулай тау-таш арасында адашып йөргәч, ниһаять, тимер юл тасмасына килеп чыктым. Ни булса шул булыр дип киттем тимер юл буйлап. Теге якка да, мин бара торган якка табан да поездлар үткәләде үткәләвен. Машина түгел шул, кул күтәреп кенә туктатып утырып китәргә. Озак бардым. Юлга алган көлчә-түгәрәк ипиләр, итләр күптән бетте. Су да калмады. Ниһаять, арып-талып, инде бүтән барырга хәлем дә, теләгем дә калмаганда, еракта, таулар итәгендә көтү йөргәнне күреп алдым. Таулар ул турыга караганда гына якын төсле. Бара-бара һушларым алынды. Мин көтүгә таба барам, ә көтү җайлап кына алга үрмәли. Кич җитүгә көтүчеләр янына чак барып җиттем. Ике яшь кенә үсмер, унике-унөч яшьләрдә булырлар, көтү көтеп йөриләр. Күреп торам: миннән шикләнәләр болар. Тегеләрдән су сорыйм, су китереп бирделәр. Мине юньләп аңламыйлар. Уфа кайда дип сорыйм, баш кына чайкыйлар. Белмиләр. Москва кайда, дим. Алар төньяк-көнбатышка күрсәтәләр. Мин җиргә төртеп күрсәтәм. Русияме, дим. Болар тагын:

– Юк, – дип баш селкиләр. Минем тагын кот очты. Тагын адашып, кире теге якка, Әфганстанга чыгып киттем микәнни инде дип уйлыйм. Һәм курка калып тегеләрдән:

– Әфганстанмы? – дим. Юк, имеш. Башка бөтенләй шик төште, җаным табанга китте дисәм дә, дөрес булыр. Әллә, мин әйтәм, Иран җиренә барып чыктыммы икән дип уйлый башлаган идем. Теге үсмерләрнең олырагы: «Үзбәкстон бу. Үзбәкстон җире» дип аңлатырга керешкәч, шатлыктан көлеп үк җибәрдем. Күзләремә яшь эленде. Ниһаять, мин үзебезнең илдә. Теге көтүчеләргә ияреп киттем. Алар сарыкларын төнлеккә туплауга ябалар икән. Төнне көтүче малайлар белән үткәрдем. Мине тәмле яшел чәй һәм эремчек белән сыйладылар. Бик туклыклы һәм тәмле нәрсә икән.

Икенче көнне иртән көтүче малайлар янына ишәккә атланып, үзбәк бабае килде. Ул малайларга ризык, чәй-шикәр китереп китә икән. Күрәм, бабай да миңа шикләнеп карый. Кем булуымны, кайдан килүемне сораштыра. Ә мин үз чиратымда теге мин барасы стансаның кайда икәнлеген белешәм. Бабай:

– Һай, олан, ул әллә кайда, ерак, – дип, бөтенләй икенче якны күрсәтә.

Бабайга ияреп, ул торган кышлакка киттем. Юлдашым юл буена юньләп сөйләшмәде дә. Бабай атланган ишәк артыннан йөгерә-атлый чак өлгереп ияреп барам. Ишәк болай җитез хайван икән, лерт-лерт йөгертә генә.

Кышлакта бабай мине биек, юан-юан чинар агачларына ышыкланып утырган кәнсәләр йортына алып килде. Буйлы-буйлы чапаннар кигән берничә үзбәк басып тора. Бездәге кебек инде, берсе килә, берсе китә дигәндәй. Кәнсәләр кырыннан гына аккан арык читендә берничә ир-ат тәмәке көйрәтәләр, насвай чәйнәгәннәре дә бар. Үзара кычкырып-кычкырып бәхәсләшәләр. Бабай ишәгеннән төшүгә, безне сәламләп, тынып калдылар. Барысы да миңа текәлгәннәр. Мине энә күзеннән үткәрәләр. Бабай:

– Стансага машина барырга тиеш, мин белеп чыгыйм, – дип, кәнсәләргә кереп китте.

Ә мин, теге тәмәке көйрәтүчеләрне күрү белән, ишарә белән генә тартырга сорыйм. Берсе шикләнеп кенә булса да миңа тәмәке, шырпы суза. «Прима» иде, әле дә яхшы хәтерлим. Шулай да поезддагы теге хәл яңадан кабатланмасмы дип куркам. Үзбәкнең биргән тәмәкесен иснәп, кулда әйләндереп-әйләндереп карыйм. Юк, таныш исе килә. Түзмәдем, кабызып, төтен суырам. О, егетләр, нинди бәхет, нинди ләззәт... Ә бит тәмәке тартмаганга өч атнамы, артыгракмы вакыт узгандыр. Башларым әйләнеп китте. Мин анысыннан да бигрәк, теге хәл кабатланудан куркып, тәмәкене сүндердем. Уйлыйм: «Юк, дим, тартуны ташларга кирәк, булмый болай». Ул да түгел, кәнсәләр тәрәзәсе ачылып, берничә баш мине кызыксынып күзәтә башладылар. Менә бабай килеп чыкты да бик җитди итеп:

– Хәзер, олан, стансага машина бара. Юллама һәм башка кәгазьләр алырга барыбер монда, кәнсәләргә килә, – ди. – Чак кына көт, бер ун-унбиш минут, – диде дә яныма ук килеп утырды. Кәнсәләрдән тагы берничә таза-таза үзбәк чыгып, минем алга килеп басты. Хәл-әхвәл сорашалар. Алар үзбәкчә, мин татарча. Ничауа гына аңлашабыз шунда. Аңлашылмаган җирдә урысча да сүзләр кушылып китә. Тик урысча алар бик начар аңлыйлар. Урысча минеке дә бик шәп түгел түгеллеген. Ярый инде шунда, безнең кебек авыл кешеләренә.

Табигать, һава торышы турында, уратып-уратып булса да, кайда, кем булып эшләвемне, кайсы якта яшәгәнемне сораштыралар. Мин сөйлим, тегеләр тыңлый. Көлешеп тә алабыз. Дусларча әңгәмә инде. Тик мин сизенәм, малай, боларда ниндидер яшерен киеренкелек тоела. Миңа ышанмыйлар. «Әйдә, әйдә, чарла телеңне, әйләндер сүз тегермәнен», дип уйлаганнары сизелеп тора.

Чынлап та, бер унбиш минут та үтмәгәндер, борылыштан бөркәүле «алтмыш алтылы ГАЗ» күренде. Аның артыннан «УАЗ» машинасы да җилдерә. Кызу киләләр болар. Берәрсен таптамасалар ярар иде, дип уйлап та өлгермәдем, картым теге үзбәк ирләренә нәрсәдер әйтүе булды – шалт-ялт, дөмдер-дөмбер мине теге әзмәвердәй таза үзбәкләр җиргә сугып та ектылар, бөгәрләп тә салдылар. Кая, нәрсә уйларга да өлгермәдем, егетләр. Һич ялгансыз, малай, берничәсе өскә үк менеп атланды. Аяк-кулларны үзләренең буйлы-буйлы билбаулары белән шакарып, суярга салынган сарык шикелле бәйләп тә куйдылар. Теге машиналардан бер көтү солдат автоматларын шалтыратып килеп тә төштеләр, уратып та алдылар. Ялтырап торган хром итек кигән капитан «УАЗ» машинасыннан үз бәһасен белеп кенә төште. Мин моны үземне уратып алган үзбәкләр, солдатларның аяклары арасыннан карап ятам. Ул минем янга килү белән аяклар, капитанга юл биреп, ике якка тезелеп басты. Теге офицер, бик тә катгый калын тавыш белән:

– Кто такой? – ди.

Мин үземнең кем икәнемне әйтергә маташам. Тел әйләнми. Шунда гына чамаладым – кайсыдыр үзенең тирдән каешланып беткән сасы түбәтәен дыңгычлап авызга тыккан. Кычкырып карыйм, кайда ул, чак тын алып ятам. Чөнки ару гына биргәләгәннәр, ахры, борын да каный икән әле, җитмәсә. Шунда офицер:

– Аңлашыла, – диде. – Связать!

Мин һаман үземнең гадилек белән уйлыйм: «кая бәйлисең инде моннан да артыгын. Чорнап ташлаган йомгактан да болайрак бәйләделәр бит». Ә алай түгел икән шул. Янда гына торган солдат чалбар кесәсеннән кап-кара чүпрәк чыгарды да минем күзләрне бәйләп тә куйды. Күзләрем сытылып чыга дип торам. Аннан кулларымны артка каерып, богау салдылар. Шуннан китте шау-шу. Кем ничек сугып еккан да, кем ничек аяк чалган – берсен-берсе бүлдерә-бүлдерә мактанышырга тотындылар. Бер үзбәкчә, бер вата-сындыра урысча. Ишетеп ятам: бабай белән офицер кәнсәләргә кереп киттеләр. Күрәсең, бабайдан сорау алыргадыр. Бераздан кире чыктылар, бабайны олылап, рәхмәтләр әйтәләр. Тирә-яктагы үзбәкләргә дә рәхмәтләр әйтелде. Капитан дәвам итеп:

– Хөрмәтле дехканнар! Чик бозучы дошманны, империалистлар лазутчигын, куркыныч шпионны тотуда ярдәм күрсәткәнегез өчен сезгә чик сакчылары зур рәхмәт белдерә. Без бу диверсант-шпионны инде ничәнче тәүлек эзәрлеклибез. Ниһаять, ул безнең кулда. Җәзасын алыр, явыз. Империалистлар белеп торсын. Аларның СССРга каршы оештырылган һәрбер явыз провокациясе лаеклы җәзасын алыр. Мөгезләрен сындырырбыз.

Иптәшләр! Яшәсен халыклар дуслыгы! Яшәсен дехканнар белән чик сакчыларының бердәмлеге! Урра, иптәшләр! – дип, кыска гына нотык тотты. Солдатларга кушылып, үзбәкләр дә «урра» кычкырдылар.

Шулай итеп, мине, хәзер шпион, империалистлар лазутчигын, машина әрҗәсенә салып, каядыр алып китеп баралар. Машина даңгыр-доңгыр сикерә. Аның саен минем баш тимер идәнгә бәрелә. Мин түзәм. Үземне тынычландырырга тырышам. Тикшерерләр, белешмәләр алырлар. Кем икәнлегемне ачыкларлар да җибәрерләр. Машина идәненнән тузан күтәрелә, борынга тузан керә. Ярый әле авыздагы түбәтәйне алганнар, бөтенләй тончыгырга калыр иде. Тын алулары авыр. Җитмәсә, кысып бәйләүдән күз алмалары шартлар чиккә җитеп башны авырттыра да, түзеп торгысыз булып, миемнең әллә нинди бер ноктасына килеп бәрелә. Юньләп уйлый да, селкенә дә алмыйм. Кайчан бетә инде бу тәмуг? Кайчан бетә инде бу сызланулар?

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 11, 2019

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: