Зәйтүнәкәй туташ (дәвамы)

Хикәянең башын монда укыгыз.

Зәйтүнәкәй туташ көн аралаш Тукайның хәлен белергә йөри торган булып

китте. Тукай ул килгән саен эчтән генә куана, тыштан канәгатьсез кала бирә

иде. Күп тапкырлар Тукай белән очрашканнан соң, очрашулар кинәт киселде.

Бу хәл менә ничек булды.

Зәйтүнә канатланып йөри иде шагыйрь янына. Бу аның бәхетле мизгелләре

булды. Алар үз булып киләләр иде инде.

Очып кергәндәй килеп керде Зәйтүнәкәй туташ Тукай бүлмәсенә. Ишектән

керә-керешли туташ:

— Минем сөенчем бар! — диде. — Сөенчем шул: соңгы вакытта матбугатта

сезнең шигырьләрегез бик еш басылды. Гаҗәп истидатлы әсәрләр, әфәндем.

Бер яктан, куәтле сатирагыз, шаян әсәрләрегез халыкның рухын күтәрә. Икенче

яктан мәхәббәт лирикагыз гаҗәеп бер омтылыш белән яшьләрнең күңеленә

кереп урнаша. Алар бер укуга күңелгә сеңә.

Тукайның кәефе юк иде, ул битараф калырга тырышып әйтте:

— Сез укыйсыз, алар сезнең күңелгә хуш килә, халыкның бер өлеше шул

әсәрләрем өчен мине каргый, — диде.

Туташ әле һаман Тукайның халәтен аңлап бетерми иде.

— Сез андыйларга игътибар итмәгез! Кизәнгәнсез икән — сугыгыз. Суккансыз

икән — үкенмәгез. Кәефегез булмауга шул гына сәбәп булса, ташлагыз. Сезгә

курку харам... Мин атам белән анама сезнең белән һәр күрешү хакында сөйли

барам. Борчылмагыз, минем алардан яшерен серем юк. Алардан сер чыкмый.

Беләсезме, җәй уртасында мин сезне авылга алып китәрмен. Кызык булыр. Безнең

якта кымыз да бар. Кызык та бар. Казы да бар. Кубыз да бар. Кыз да бар.

Кыз рәхәтләнеп көлде. Тукай туташка карамаска тырыша, аның кәефе юк иде.

— Кичерегез, туташ! — диде шагыйрь.

Тукай урыныннан торды, аннан соң тагын «кичерегез» дип ястыгына кырын

ятты. Туташ шунда гына эшне аңлап алды: Тукай аның белән теләр-теләмәс

кенә сөйләшә иде.

Зәйтүнә сагаеп калды, салмак кына сүз катты:

— Сезгә нәрсәдер булган, мотлак, ни дә булса булган, Тукай әфәнде.

Сөйләгез, әфәндем, сөйләгез. Мин аңлармын. Зинһар, яшермәгез миннән!

Тукай, үзалдына сөйләнгәндәй, гел бертөрле тавыш белән сөйли башлады:

— Аландагы чәчәкләр өстендә, пәрәвездәге бихисап асылташларны мин

тагын күрдем бүген. Әз генә ятып торган идем. Йокыга китәргә дә өлгермәдем

шикелле, тирә-юнем мең төсле асылташлар белән тулды. Җыеп, сезгә бүләк

итәрмен дип үрелгән идем, күктән ике башлы каракош килеп чыкты да,

канатлары белән давыл чыгарып, сәйләннәрне коеп бетерде... Туташ! Туташ...

Зинһар... безнең танышлыкны онытыгыз!

Зәйтүнә башта аңламады, соңра нидер сизенеп, сак кына әйтте:

— Мин һич нәрсә аңламадым, Тукай әфәнде!

— Кичерегез дорфалыгымны, зинһар. Миңа рәнҗемәгез, — диде шагыйрь.

— Мин алга таба сезнең белән күрешә алмыймын!

— Берәр яры китәсезме? Әстерханга яки Җаеккамы?

— Ераграк, туташ!

— Ерактан да кайтырсыз. Тагын Питербургамы? Хат язарсыз. Мин дә сезгә

язармын.

— Кавышмаган килеш безгә аерылышырга кирәк!

— Ни-нәрсә үзгәрде шушы арада? Без икебез бер җан кебек идек бугай...

— Ул сезнең фантазиягез, туташ, ул сезгә шулай тоелган гына. Ялган романтика!

Без икебез ике кеше, ике аерым җан. Юллар аеры безнең, юллар...

— Ышанмыйм! Туры Тукай ул вакытта алдамады. Икесенең берсе ялган!

Күземә карагыз, Тукай. Туры карагыз! Сезгә гайбәт ишеттергәннәр... Шулаймы?

Сез мине Тукайга тиң санамыйсыз!.. Минем турыда гайбәт булалмый. Алайса

ни сәбәп?.. Беләм, Тукай. Беләм, миңа сезнең белән бик кыен булачак. Сезнең

холкыгыз фәрештә холкы түгел. Дошманнарыгыз күп. Сезгә яшәве көннән-көн

кыен булачак. Сезгә дә, сезнең белән яшәүче хатынга да, беләм... Белгәнгә

күрә, мин сезне сөямен!

— Мин сезне сөймим! — дип кычкырды шагыйрь. — Шуны аңладым менә

шушы вакыт арасында, Зәйтүнә туташ.

Башына күсәк белән органдай, кыз аңгыраеп торды. Барысын да аңлады

һәм салмак, ләкин үткәзерлек тавыш белән әйтте:

— Туры Тукайның беренче һәм соңгы ялганы! — дип чыгып китте.

Тукай җанын кая куярга белми йөдәде, ул шартлар дәрәҗәдә дулкынланган,

ишекле-түрле йөренә, үзе туктаусыз сөйләнә иде:

— Хуш, бәгърем, мәңгегә бәхиллә бу ялганымны! Мәхәббәт шигырьләремнең

илһамчысы, хуш, бәхил бул! Әлфиракъ, туташ, әл-аман. Әлвидаг, туташ, әлвидаг!

Күңелем белән дә, җаным белән дә шигырьгә бик һәвәсләндем.

Чөнки җанымнан, җанашымнан аерылдым.

Ул гүзәлгә гыйшкым турында чын күңелдән шигырь сөйләүне

Кайгылы күңелем белән үземә юлдаш иткән идем.

Ярым читләргә яр булды да, күңелем тар-мар килде;

Шуннан шигыремне күздән аккан каным белән яздым.

Исмеңне язсам, сер дөньяга фаш булыр.

Исмеңне әйтмичә шигыремне тәмамладым.

***

Туташлар Казанда тәдбир корганча озак тора алмадылар, кайтып китүне

хуп күрделәр, чөнки Тукай белән ара кире ябышмаслык булып киселгән иде.

Зәйтүнә Казаннан киткәч, шагыйрьне чир басты. Озак дәваланганнан соң

гына аны дуслары килеп алды да, янә кырыгынчы бүмәсенә кайтардылар.

Шагыйрь аякка басты. Гадәти тормышын дәвам итте.

***

Кырыгынчы бүлмә уртасында ак җәймә белән капланган мәет ята. Аның баш

очында кара тасма белән уратылган Тукай рәсеме. Кыр-кырда чәчәкләр. Кайгылы

музыка ишетелә. Ишекне шакымыйча гына бүлмәгә, арбасын тәгәрәтеп, Фатих

килеп керде. Фатих ак кәфенне, Тукайның кара тасма белән уратылган рәсемен

күреп аһ итте. Аның хәле китте, ул, арбасыннан егылып төшмәс өчен, таяныр урын

эзләп, капшана башлады, ниһаять, бер почмакта торган урындыкка таянды.

— Әстәгъфирулла! — диде ул. — Бу ни? Тукай! Тукай!

Чаршау артыннан Тукай чыкты, ул Фатих белән янәшә басып, ике кулын

кендегендә кушырып, матәм халәтендә калды. Соңра ул, кулларын дога укырга

күтәреп:

— Иннә лилләһи вә иннә иләйһи рәҗигун! — дип, учы белән йөзен

сыпырды.

Тукай артык кайгылы кыяфәттә үз рәсеменә башын иде:

— Габдулла Тукай вафат! Яхшы шагыйрь иде мәрхүм. Иннә лилләһи вә

иннә иләйһи рәҗигун…

Ниһаять, Фатих эшне аңлап алды да Тукайга кычкырды:

— Апуш! Шайтан алсын синең бу шаяруларыңны! Итагатьсез!

Фатих Әмирхан тиз генә килеп, ак җәймәне ачып ташлады. Җәймә астыннан

Тукайның бишмәте килеп чыкты.

— Каналья! — дип сүгенеп алды Фатих.

— Нигә курыктың, Фатих? — диде Тукай.

Фатих бик җитди иде:

— Син шаярырга ярамый торган нәрсәләр белән уйныйсың, Апуш! Алай

ярамый.

— Димәк, син Тукай үлгән дип курыктың?

— Бу — рәхимсез шаяру!

Тукай рәхәтләнеп көләргә тотынды.

— Алдан ук кайгырып куеп, чыннан да мин үлгәч, кайгырырга хәсрәт

запасың калмас дип курыктыңмыни?

— Үлемне юрамасаң да ерак йөрмәс!

— Тач бастың! Үлем ерак түгел, Фатих.

— Карылдама!

— Мин әҗәлдән курыкмыйм, Фатих, чөнки мин — мөселман. Мөселман

кешесе үлемне табигый гамәл, фани дөньядан бакыйга күчү күпере дип

аңлый. Минем янда үлем турында сөйләмә әле, дип курыккан кешеләрне мин

аңламыйм. Үлемнән сәке астына качып кына котылып булмый. Үлем ул бәндәне

Аллаһка якынайта. Бәс, үлем Аллаһка якынайткач, ни өчен кеше шатланмый?

Ни өчен һаман озак гомер яшәргә тырмаша! Гаҗәп!

— Син бүген әллә нинди, сәер, Габдуллаҗан.

— Сәер түгел, дустым, мин шат, һәр көнем, һәр сәгатем мине Аллаһка

якынайта бара.

— Тьфү, әстәгъфирулла! Шамакайланма!

Тукай шатлык битлеген салып ташлады да артык җитди кыяфәт алды.

— Ә мин шамакайланмыйм, Фатих әфәнде! Минем үлемем һичкемгә борчу

китермәс. Гаиләм юк, талаша-талаша туганнар бүлешерлек малым калмый.

Үлемтекләрем әзер, шәкертләргә 500 сум әҗер калдырам. Мин лачын кебек ирекле!

— Теге вакытта туташ, тыела алмыйча җылый-җылый, битен каплап китеп

барды. Синме аны рәнҗеттең?

— Синме булдың адвокат? Юат, син бит высший круг кызларын юатырга

өйрәнгән!

— Тукай әфәнде, минем белән шундый тонда сөйләшергә кем рөхсәт итте?

Извольте аңлатырга, нигә җылый кыз бала? Аның ни гаебе бар?

— Дустым, мин җыламыйммы? Күр! Мин аннан катырак җылыйм лабаса.

Минем бу күз яшьләрем аныкына караганда мең кәррә әчерәк.

— Нигә, ни өчен ачуланыштыгыз? Һәй, әйттем исә кайттым, татуланышырсыз

әле.

— Без ачуланышмадык. Кушылмыйча аерылдык. Шулай мәгъкуль, әфәндем.

Кем мин? Ул әйтә, күземә туры кара, ди. Ә миндә... — Тукай уң учы белән күзенә

сугып алды. — Печать проклятия! Ул — назик хисләр иясе. Ул — нәфислек

алиһәсе. Ә мин — чир баскан, шик баскан бер буйдак.

— Син үзеңне юкка кимсетәсең, Тукай. Син беркемнән дә ким түгел. Син

бөтенебездән дә югары кеше. Хәйлә генә ул синең. Сәбәп башка булырга тиеш.

Мин дә гарип, күтәрәмгә калган гарип. Мин хатыннардан качмыйм. Гариплек

кешенең ялгышы да, хатасы да түгел. Ничек бар, шулай кабул итсеннәр! Синең

гариплегең минеке кебек кычкырып тормый. Төкер син, кимсенмә син!

— Шул фәрештәгә өйләнеп, аны бәхетсез итимме? Ул гүзәлләр гүзәле,

газәлләр газәле, олуг бер мәхәббәткә ия булырга лазем.

— Тукай мәхәббәтеннән дә олуг мәхәббәт юк туташ өчен, аңгыра балык. Ул

туташ синең белән бәхетсез булуны бәхет саный, дивана.

— Сафсата! Суган суфые! Түбәсе тишек лапас өчен яралтылмаган ул туташ.

Ул яшь, ул чибәр. Үзенә тиңен табар. Шулай кирәк, Фатих...

— Кире кайтарыйммы?

Тукай аның юлын бүлде:

— Юк! Уйнама, Фатих! Киселде, мәңгегә киселде бу җеп. Киселде бу бәгырь.

Киселсен! Бәгырем киселгәндә, мәхәббәтнең сагышлы бер кылы өзелеп «зы-ң-

ң» итте. Их, Фатих дус, шушы сөюем белән мин бәхетле дә, әнә шул өзелгән

кылның сызлап-сызлап зыңгылдавы әче бер ләззәт тә бирә. Белмисез шул сез

яшерен сөюнең, тормышка ашмас мәхәббәт газабының ләззәтен. Белмисез.

— Алайса, нигә кирәк иде туташ белән бу күрешүләр?

— Соң гына аңладым, — диде Тукай. — ...мәңгегә кисәргә кирәк икәнен...

Туташка өйләнүем зур гөнаһ булыр иде. Башкага мин өйләнә алмыймын.

Өйләнер идем, куркам. Кем булып чыгар минем хатын? Шайтан белә!

Өйләнерсең — бала-чага. Үстер, укыт, тәрбия кыл. Хатын көенә бие. Туганнары

белән талаш. Мин бала яратам, хатынны да чит күрмәс идем. Юк! Минем

өчен түгел андый тормыш. Мин тулаем халыкныкы, Фатих! Башым, иҗатым,

авыруым белән мин халыкка кире кайтарып алмаслык итеп тапшырылган зат.

Мин гаиләдә вакланып бетсәм, халыкка ни калыр? Шуңа күрә мин беркайчан

да өйләнмәскә уйладым.

— Хәйләкәр Тукай! Дәлилләр уйлап чыгарырга син оста. Ләкин боларның

барысы да сылтау гына. Сәбәп тирәндәдер.

— Әйттермә, Фатих! Мин туташны сөйгән кебек берәү дә сөя алмый. Шушы

арык тәндә тауларга сыя алмаслык гыйшык дәрте ята. Ләкин туташны бәхетсез

тол итәсем килми!

— Син...

— Дәшмә!.. Башыңа китер, япь-яшь, гүзәл тол хатын. Аягүрә әрәм булачак.

Мин үлемгә хөкем ителгән, Фатих. Дәшмә! Шулай! Син генә бел! Ә хәзер кит!

Ялгыз калыйм!

Фатих Әмирхан арбасын чыгу ягына борды, бусагадан кичкәч, ишекне

япты. Тукай йөгереп килеп ишеккә келә салды.

— Менә шулай җиңелрәк булыр, Апуш! — диде ул, бишмәтен, җәймәсен,

рәсемен җыештыра-җыештыра. — Тукайга әверелә барган саен, йөгең авырая.

Шулай кысты сине, Апуш, кысты язмыш. Дөньяда үз мәхәббәтеннән качкан

берәү булырмы? Үз мәхәббәтен табалмыйча үлеп киткән бичаралар бихисаптыр.

Ә мин мәхәббәтемне таптым. Сөйдем. Сөйгеле булдым. Үз кулларым белән, үз

сүзләрем белән кире эттем. Әйт син, Апуш, бер мизгел мәхәббәт ләззәте өчен

корбан итә ала идемме мин туташны? А-а, юк! Үкенмә! Кылган батырлыгыңа

үкенмә!

Шәм тонык күз яшьләре агызып, янып бетте!

Аллаһка ялварамын бүләк сорап — янып беткән шәм тәкъдирен бирсен

миңа!

Бәхил бул, җаным, бәхил бул!

 

Хикәянең ахырын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 4, 2016

Фото: pixabay

Теги: хикәя

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: