Вөҗдан чакырды (хикәя)

1991 елның үктәбер ае шактый җылы килде.
– Әбиләр чуагы башланамы соң? – диде Мөхти карт үзалдына. – Йоклап
ята торган чакмыни?!. Әй, сез! – дип кычкырды ул өйдәгеләренә.
– Артыгызга кояш төшкән, ни җаныгыз белән йоклап ятасыз анда! Мөхти карт иртә ята, иртә уяна. Уяна да, якшәмбе булу сәбәпле, озак йокларга ярата торганнарны уятып йөри... Аның ниндидер сөенече бар кебек иде бүген. Булгалый ул, кайчак сәбәпсезгә күңел куана, әллә көн аяз булганга, әллә аңа бер-бер сөенечле хәбәр киләме?
Өйдәгеләр аны ишетмәде дә кебек, йокыларын дәвам итте.
– Йокласыннар, бахырлар. Ә без, иптәш Мөхәммәтҗан, торыйк булмаса... Һәй, Мөхти, тор, уян, сине бөек эшләр көтә! – диде ул үз-үзенә.
Ул кырынды, юынды, киенә башлады. Аннан соң касәдәге суга салып куелган ясалма теш казнасын алып, авызына урнаштырды. Көзгегә карап, үзенә үзе юри елмайды. Ясалма тешләр тип-тигез иде. Тәрәзәдән кергән көзге кояшның нурлары дивар көзгесендә уйный, нурлар тип-тигез тешле Мөхтигә елмая. Мөхти дә игезәгенә карап елмая. Көзгегә карап, Мөхти игезәгенә «сәлам» бирде. Тегесе дә нәкъ шул хәрәкәтләрне кабатлады.
– Әбиләр чуагы түгел бу! – диде көр күңелле Мөхти карт. – Бабайлар чуагы башлана! Минем чуак галәмәтләре!
Аның тулы исеме Мөхәммәтҗан Мөхәммәтов. Нишләптер аны авылдашлары «Мөхти» яки «Мәмәт» кенә дип атый. Бу кушаматта кешене кечерәйтү, кимсетү чаткылары да бар кебек. «Мөхәммәтҗан Мөхәммәтов» булса, ул могътәбәр-затлы кешегә охшаган булыр иде. Ләкин ул «Мөхти Мәмәтов» булып кына калды. Ихтимал, мескенлек, фәкыйрьлек чире йоккан, гомерләре буе байларга ялланып эшләүче, көнлекче кеше баласы булганга, аны «Мөхәммәтҗан Мөхәммәтов» димичә, «Мәмәт Мөхтие» дип кенә йөртәләр.
Авыл бае Атлас мирза бичара галахларга эш бирә, тегермәндәге эшләр дисеңме, урман чыгару дисеңме, ат-мал карау дисеңме. Атлас мирза аркасында, авыл кешеләренең тамагы тук, өсте бөтен була килде. Шулай да Мәмәт Мөхтиенең күңеленә көнчеллек корты кереп урнашкан иде инде. Ул Атлас бай углы, яхшы киенгән, мәһабәт гәүдәле Вөҗданнан көнләшә иде. Байбәтчә Вөжданга гүзәл кызлар күбрәк тартыла. Мөхтигә алар игътибар да итми. Өзгәләнә иде Мөхти көнләшүеннән, төннәр буе йоклый алмый азаплана, ул үзенең күңелендә ике якка да нәфрәт асрый башлады, байбәтчә Вөҗданга да, гүзәл кызларга да ул үчлекле булып үсте.
Иң хәтәре шул: галах Мөхти Атлас байның төпчек кызы Зәлиягә гашыйк иде. Кыз аны күрми дә кебек, әллә бар ул аның өчен, әллә юк. Әмма Мөхти төннәр буе Зәлия дип саташа, өнендә дә Зәлия турында гына уйлый. Аның бу артык ялкынлы мәхәббәте инде нәфрәткә әверелә бара, чөнки бу бер яклы гына мәхәббәт иде.
Ләкин Мөхти үчен башкалардан яшерә белә иде. Ул бай малае Вөҗдан белән бергә уйный, бергә ат чабышларында катнаша. Мөхтинең атасы да Атлас бай атларын карый, ат җене кагылган Мөхти атланган Атлас мирза чабышкылары һәрвакыт алдан килә. Вөҗдан дусты – җайдак Мөхтине мактый, аңа үзеннән калган киемнәрен бирә килде.
Май чабулар, кышын базар көннәрендә чана-кашуфкыга, җәй көннәрендә Сабан туе бәйрәмендә ярсып торган яхшы пар ат җигелгән тарантасларга арка терәп, киерелеп, байлар утыра. Ә алгы кузлада кучер – ат караучы Мөхти дилбегә тотып, пар ат белән идарә итә.
Ләкин Мәмәт Мөхтиендәге үч кимеми дә, сүнми дә, арта гына бара. Ни өчен Мәмәтнекеләр җир идәндә яши, Атласныкылар мул тормышта, пар атларда җилдерә, Мәмәт шул атларны карап, ялчы сыйфатында көн күрә?
Беренче Бөтендөнья сугышы башланыр алдыннан Мөхтине атлы гаскәргә хезмәткә алдылар, ул анда офицерларга деньщик булырга өйрәнде, ел узар- узмастан ул атлы гаскәр генералы Кузнецовның деньщигы дәрәҗәсенә күтәрелде. Һәм генерал Кузнецов үзенең деньщигы Мухти Мамедов белән Ярман сугышына китте. Алар аерылгысыз иде. Ат җене кагылган Мөхти үз эшен белеп башкара. Шуңа күрә аны генералы бик ярата.
Бервакыт ул генерал Кузнецовның атына ияр салып торганда, һавадан нимес ярапланы өскә бомбалар ташлый башлады, шулчак генерал Кузнецов ат янына йөгереп килде дә:
– Быстрее седлай, Мухти! – дип кычкырды.
Очкычтан ташланган бомба, нәкъ алар өстенә генә төшәчәк кебек итеп, чиный-сызгыра башлады, Мөхти аны-моны уйлап-нитеп тормастан:
– Ваш былагарудие–е! – дип үкерде дә иярен ташлап, генералны канау-брустверга этеп екты, аннан генералның җирдә яткан гәүдәсен үз гәүдәсе белән каплады. Бомба шартлады. Алар торганда, ат урталай аерылган килеш ята иде. Мөхти тиз генә калкынып, чокыр кырына менде, үлә алмыйча интегеп ята торган бичара атның башына алтатарыннан ике тапкыр атты.
Ни булганын да аңламый калган генерал торып, бер Мөхтигә, бер теткәләнеп беткән ат кисәкләренә карап, тораташ кыяфәттә озак утырды. Мөхти аска төшеп, генералга торырга ярдәм итте:
– Ваш былгаруди! – дип, генералның өс-башын каккалады, еракка очкан кокардалы фуражкасын алып килеп, тузанын сыпыргалап, генералының башына кигезеп куйды.
– Мухти! Мухтиушка, ты же мне спас жизнь! Спасибо! Век не забуду!
Чыннан да генерал сүзендә торды, Мөхәммәтҗан Мөхәммәтовны «Георгиевский крест» белән бүләкләделәр. Аннан соң бөтен дивизия каршында генерал Кузнецов Мөхтигә «кольт» маркалы алтатарын бүләк иткән иде. Шулай итеп, Мәмәт Мөхтие Беренче дөнья сугышы каһарманы булып китте. Гел харап! Шул «крестны» түшенә кадап, алтатар «кольтны» янбашына тагып, бәйрәмгә чыга, бәйрәм таралганчы халык арасында йөри торган булып китте. Чуак кояшы кыздыра, өйдәгеләр йоклый. Мөхти карт медальләре белән маташа. Ул «Георгий хачын» теш порошогы белән яхшылап чистартып, янә китиленә, сул як изүенә тагып куйды.
Чират икенче орденга – «Кызыл Байрак»ка җитте. Мөхти орденны кителеннән алды, аны башта яхшылап, кер сабыны белән юды, стакандагы аракыга салып, бераз тотты, аннан соң теш порошогы белән ышкып, йомшак чүпрәк белән сөртте. Орден яңа тугандай балкый башлады. Бу орденны аңа продразверстка – халыктан икмәк җыю вакытындагы батырлыгы өчен биргәннәр иде.
Ул арада өйдәгеләр дә уяна башлады. Килендер, ахрысы, аш бүлмәсендә чәйнек шалтырата. Кайсысыдыр пошкыра-пошкыра юына башлады. Бусы аның оныгы – Нурай.
Менә бу орденны 1922 елда Бохара ханлыгын яулап алгандагы батырлыклары өчен тапшырганнар иде. Ватандашлар сугышы вакытында аеруча батырлыклары өчен. Ул аны яратып-сөеп кенә «Бохара ордены» дип йөртә. Бохара ордены кительнең уң ягына беркетелде.
Мөхти өчен иң кадерлеседер, мөгаен, менә шушы Алтын йолдыз. Бөек Ватан сугышыннан соң, артта калган колхозларны тернәкләндерү кампаниясе башланган иде, Мөхтине бер хәерче колхозга рәис итеп куйдылар. Мөхти тиз арада хуҗалыкны аякка бастырды. Дәүләткә мул икмәк тапшырганы өчен ул Социалистик Хезмәт Герое дигән исемгә лаек булды.
Мөхти Алтын йолдызын назлап сыпыргалап алды.
– Кил әле, кадерлекәем, – диде Мөхти. – Син менә шушы крис янында булырсың!.. Советлар Союзы Героен гына алалмадым, каһәр! Сугышның беренче көнендә үк уң кулым яраланды.
Фашист ядрәсе аның уң кулының уч төбен чәрдәкләп, үтәли тишеп чыккан иде. Ничава, балта сабы, көрәк, дилбегә тотарга, тол калган солдаткаларны кочарга ярады әле ул. Аның каруы, ул үзе исән. Аның каруы ул шәп пенсия ала. Мөхти канәгать елмайды.
Ул китилен киде, төймәләрен каптырды. Нәрсәдер җитми иде. Тукта, генерал бүләк иткән «кольт» алтатары җитми. «Кольт» саклык сандыгында – сейфта. Ачкычы килендә. Ул җен сукканнан ачкычны алам, димә. Ә-һә, кыны бар бит алтатарның. Карт ике тезенә төште, карават астыннан кара чумадан тартып чыгарды, чумаданда бөрешеп беткән кобура ята иде. Ничава, хәзер кабартабыз аны дип, Мөхти карт кынга иске-москы, чүпрәк-чапрак дыңгычлады. Алтатар кынын каешына кертеп, биленә такты. Башына шүрлектәге каракүл бүреген алып киде. Бу атаклы Татар бригадасының хәрби башлыгы иде, бүрекнең маңгаена көмеш ай-йолдыз беркетелгән. Бүрекне киеп, ул көзге каршына килде. Көзгедән аңа күкрәге тулы батырлык шаһитлары булган китилле, башына затлы каракүл бүрек кигән мәһабәт каһарман карап тора иде.
Ишек шакыдылар.
– Бикле түгел! – дип кычкырды Мөхти.
Ишекне аның оныгы Нурай ачты. Бабасының кыяфәтен күреп, Нурай егылып китә язды, аһ итте, вах итте, аның тавышына бүлмәгә Нурайның хатыны Фәйрүзә килеп керде.
– Әстәгъфирулла! Дәүбаба, бу ни хәлең? Болай киенеп, иртүк кая барырга җыендың? – диде килен.
– Парадка! – диде Мөхти карт. 

– Нинди парадка! Май бәйрәме түгел, җиңү көне түгел! – диде килене Фәйрүзә.

– Ә мине мәйданга Вөҗдан чакырды! – диде Мөхти.
Нурай белән Фәйрүзә бер-берсенә мәгънәле карашып алды.
– Нинди Вөҗдан ул тагын? – диде килен кеше.
– Сөйләгән идем, кана, сабыйлык дустым, Вөҗданым, байбәтчә. Килене Фәйрүзә аңлаганга салышып:
– Ә-ә, теге Вөҗданыңмы? – дигән булды.
– Кайчан килде соң ул синең Вөҗданың? – диде Нурай.
– Бүген!
– Кайда соң ул?
– Китте! Парадка ашыгам, соңга калма, диде.
Аңлашылды. Мәмәт Мөхтие саташа иде. Яки ул сабый чактагы дустын төшендә күргән. Шуны өн дип кабул иткән...

Хикәянең дәвамын "Казан утлары" журналының 5 санында (2020) укыгыз. Журналның икенче яртыеллыгына монда язылырга мөмкин: http://tatmedia.ru/podpiska/

"КУ" 5, 2020

Фото: pixabay

Теги: хикәя

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: