Искитмәле Исмәгыйль (ахыры)

Әсәрнең башы монда:

I өзек

II өзек;

III өзек.

Ул, күрәсең, шул көннәрне алдыннан үткәреп, азга гына тынып калды.

Каршыбызда – икедән үрелгән бау кебек сузылып яткан туган авыл урамы, әле кузгалырга гына ниятләп торган печән өсте һәм башка бихисап мәшәкатьләр белән хуҗалары урман-болыннан кайтып кермәгән ихаталарда шылт иткән тавыш та чыкмаган, әле кич булып өлгермәгән, әмма тузан тузгытып, кайтасы мал көтүеннән үзен узып килгән мал исенең танауны кытыклаган бер сихри мизгелендә мин кичәге зэк Исмәгыйль абзый авызыннан Штрауслар гаиләсе турында хикмәтле хикәят тыңлый идем... Шаклар катарсың!..

– Әкәмәт аларның тарихы!.. Гаилә башлыгы Давид Штраус, Австрия патшасының скрипкачысы һәм дирижёры була. Үз гомерендә ике йөз илле вальс, безнеңчә әйткәндә, парлы бию көйләре язган. Әтисе даһи, әмма баласы аңардан күпкә даһирак булып чыга: бөтен дөньяга танылган иң атаклы «Вена урманнары»н Давид абзый түгел, ә менә шушы улы Иоганн язган, малайгынам!.. Ата улыннан гомер буе көнләшеп яши. Мин укыган теге китапта үз баласыннан шулкадәр көнләшкән, баласы белән шулкадәр ярышкан ата кешелек тарихында булмаган, дип язылган иде. Бу кадәр көнчел күбәләк хәтта безнең кебек вак көнчел татарда да очрамый. Штраусларның гаилә кәмитенең барлык сере менә шунда күмелгән дә инде!.. Австриянең иң бөек композиторы, вальслар атасы данына ирешү хакына хыялланып җиңеләйгән ата улының дистәләгән вальслары, «Гүзәл Дунай буенда», «Ярканат», «Чегән бароны» сымак атаклы оперетталарын инкяр итеп, һәр әсәренә таяк тыгарга тырыша. Шундый тамашаны күз алдыңа китерә аласыңмы: тумышыннан аксөяк булмаса да, аксөякләр оркестрында дирижёр булган музыкант улына карата тыеп торалмаслык көнчелеген сарай аксөякләренә хас нечкәлек – башына калфаклар, бәби итәкле күлмәкләр киеп, ләззәт белән, җиренә җиткереп, тормышка ашырган!

Әтисе балачагында аңардан сәүдәгәр ясарга теләп, сәүдә мәктәбенә бирә, кичләрен таяк белән кыйный-кыйный, гел берүк күләмдәге акчаны саната, ә ул башбаштакланып, әнисе ярдәме белән музыкага тартыла. Атасы ихтыярына каршы барып, әнисе кул астында музыкаль белем алганнан соң, дирижёрлыкка гариза биргәч, өлкән Штраус бу гаризаны ертып ташлый...

Имәнлек, Сәнкә урманнары өстендә кичке шәфәкъ ялкыны тирбәлә, һәр нәрсә яктылыктан чыгып күләгәгә, күләгәдән чыгып, яктылыкка керә, шулай сиздермичә генә урыннарын алмаша башлаган гаҗәеп мәл иде. Тирәбездә өерелгән әфган чыпчыкларына ымлап:

– Әнә, күрдеңме? Боларга боламыкны өеңдә бутап, үзең белән йөртергә кирәк. Югыйсә, өстеңнән дә төшмиләр. Көш-көш-шү! – диде ул кулындагы чыбыгы белән тирә-ягына кизәнде. – Сөйләргә бирми, биглыйлар... Кайда туктаганием әле?

– Гаризасын ертып ташлый...

– Әйе. Давид Штраусның ярлы, ачлык-ялангачлыктан чыга алмаган гаиләсе ел саен фатир алыштыра. Хатыны иренә яңа фатирга күчкән саен бер малай бүләк итә. Алар һич тә ярлыбыз дип тормыйлар, юкны-барны уйламыйлар, туйганчы уйныйлар: ун фатир алмашканчы балаларның саны унга тула да куя. Яңа бала туу белән Вена «Штраусларда тагын малай!» дип барабан кага торган булган. Безнең бүгенге бер иркәби бала үстерүдән ары узмаган яшь ата-аналарыбызга нинди матур үрнәк, әйеме? Музыкадан башка бернәрсә белән кызыксынмаган өлкән Штраус гаилә эшенә кысылмый, бала тәрбияләүнең нәрсә икәнен дә белми. Ул гынамы? Давид абзый бик тә хатын-кызга хирыс була. Берсен дә чираттан үткәрми. Шуңа күрә нәүбәттәге яңа фатирга күчкәч, ул аның хуҗабикәсе белән мавыга һәм, теге хатынын аерып, яңа хатынга өйләнеп, монысыннан да җиде малай ясауга ирешә! Ышанасыңмы, җиде!.. Кая бездә хәзер шундый текә холыклы җегетләр?! Тәрбияләрендә катнашып, үрнәк ата булмаса да, ул үзенең ике хатыннан туган унҗиде ир бала атасы булганлыгын яшерми, киресенчә, моның белән горурланып, масаеп яши. Ха-ха-ха! – Исмәгыйль абзый беренче тапкыр шулай дөньясын онытып көлде. – Болар гына дисеңме? Беренче, икенче хатынын, аңардан туган унҗиде баланы мәхрүм итеп, ул үзенең барлык тапкан малын, мөлкәтен Эмилия Трампуш дигән сөяркәсенә калдыра. Менә шушы шартларда әнисенә һәм үзенә күпме газаплар күрсәткән әтисенә үч итеп, Иоганн Аллаһ каршында әтисеннән дә яхшырак композитор, вальслар, оперетталар остасы, әтисеннән дә нечкәрәк дирижёр булырга ант итә. Балаларыннан аерылмаган атасы исә, аны яраткан һөнәреннән тыеп, эрзин шомполлар белән кыйный, оркестрдан китәргә мәҗбүр булгач, үз урынына улын алдыртмас өчен ул ниләр генә эшләми!

Иоганн кыска гына вакытта патша оркестрының иң атаклы музыкантына әверелә. Әмма аны баш дирижёрлыкка якын да җибәрмиләр. Әтисенә охшап, ниятен ике уйлап тормастан тормышка ашырган Иоганн, үзенә карата мондый битарафлыкка чыдый алмыйча, үпкәләп, Питырбурга дип юлга чыга. Аны Рәсәй императоры бик зур акча түгеп оркестр җитәкчесе итеп яллаган була. Питырбурда Ольга дигән аксөяк кызга гашыйк була, аның кулын сорый, әмма ата-аналары Иоганның кара нәселдән булуын искә алып, кызларының нәфис кулларын аңа тоттырып та карамыйлар. Урыс императорының ихтирамыннан файдаланып, туганнарын Питырбурга чакырта. Алар да бик тырышып музыка язсалар да, «Вена урманнары әкиятләре»н, «Чегән барун»нарын язган агалары бөек композитор Иоганн Штраусны уздыра алмыйлар. Холкы белән ата баласы булган Иоганн ундүрт Питырбур аксөягенең ундүрт булачак кәләшенә күз кыса, әмма уңышка ирешә алмый. Яна-яна йөрәге көлгә калган Иоганн Венасына кайта. Аптырагач, ул үзеннән җиде яшькә зур, җиде сөяркәсеннән җиде баласы булган Гертрудасына килеп каба. Һәм – үз бәхетенә!.. Гертруда җиде баласын җәһәт кенә җиде атасына таратып, Иоганнга кияүгә чыга. Ха-ха-ха! Нигә көлмисең, Мирас энем? Көл! Кызык бит! – Ул минем касыкка төртеп алгач, без икәүләп көлеп куйдык. – Син Хафизә, дисең. Штраус ундүрт кәләш белән идарә иткәндә, мин бер Хафизә белән идарә итә алмадым! Бәлки, миңа башта Штраус кебек падишаһ оркестры белән идарә итәргә кирәк булгандыр, ә? Ничек кенә булмасын, биш яшькә зур Хафизәне үземә өйләндерергә насыйп итмәде!.. Аһ, чибәр, аһ, акылсыз наян иде ул!..

Гертруда аны бик ярата һәм Иоганны сигезенче баласы кебек тәрбияли, чын-чынлап анасы, илһамчысы, концертларын оештыручы да була. Ялгышмасам, 1887 елда Гертруда инде үсеп җиткән бер баласыннан хат ала, шул хатны укыганда, йөрәге ярылып үлә. Аның ни сәбәпле үлгәнен әлегә кадәр белмиләр...

Авыл очыннан Өязе үзәннәренә кичке салкынлык вәгъдә итеп, тузан күтәрелде. Тирә-якны мал мөгрәгән, тамакларына кайнар тузан капланып төчкергән мал тавышлары басты. Әлегә энә сапларлык дәрәҗәдә якты, әмма күзләрне бәйли башлап, көтү төшә иде...

– Бу үлем Иоганны зур кайгыга сала. Ул, Венаның иң атаклы композиторы һәм иң бай кешесе, кайгысыннан нишләргә белмичә, ашык-пошык Анжелика дигән карт кызга өйләнә. Әмма Анжелика инде бу чорларда ирлеген югалта башлаган композитор белән ястык уртаклап азапланмый, аны ташлап китә һәм икенче ир белән яши башлый. Озак та үтми, Иоганн үзе кебек Штраус фамилиясен йөрткән тол хатын белән кушыла. Ул аңардан бик тә уңа һәм 1899 елда аның кулында җан бирә. Беләсеңме, үз гомерендә күпме әсәр язган ул? Мин боларны да яттан беләм: 170 вальс, 117 полька, 73 кадриль, 43 марш, 31 мазурка, 16 оперетта! Менә кем ул мин сызгырырга яраткан «Вена урманнары»ның иҗатчысы Иоганн Штраус!.. Композиторны барлык Вена җирли. Җеназада аягында басып тора һәм йөри алган һәр кеше катнаша...

Исмәгыйль абзый бик дулкынланган иде. Ул Өязе елгасы буйлап якыная килгән мал тавышына колагын салып, тын калды. Гүя ул Штраус биеклегеннән чынбарлыкка кайта алмыйча газаплана иде. Аның тавышы утырды. Мизгел үттеме-юкмы, ул бөтенләй икенче аһәң, икенче, ничектер карлыккан тавыш белән сөйли башлады.

– Мин үзем, кеше буларак, Иоганн Штраусның тәрбиялелеге, кешелеклелегенә таңнар калам. Бер караганда, ул үзләренә күпме зыян китергән әтисен гомерлек дошман итеп күрергә тиеш иде бит ул. Әмма – юк! Шау-гөрле тормышта иркен тәгәрәп яшәгән атасы нибары кырык биш яшендә үлеп киткәч, Иоганн, өлкән бала буларак, әтисен зурлап күмүне оештыра, аның кабере... барлык Вена халкы алдында эскрипкәдә Моцартның «Реквием»ын уйный. Ата хакы!.. Тәңре хакы!.. Аның барлык әсәрләрен туплап, китап итеп чыгара. Атасы истәлегенә... тарихта кабатланышы булмаган мең кешелек оркестрның дирижёры сыйфатында шул ук «Реквием»не башкара! Күз алдыңа китерәсеңме – мең кешелек оркестр! – Ул сулкылдап, үксегәндәй итте. – Мин, менә син, Мирас туган, хәерчелеккә төшерелгән ятимнәр, Иоганн кебек шулкадәр атаклы, шулкадәр бай булган булсак, күкләрдән төшеп, үзебезне рәнҗеткән атабыз алдында Иоганн шикелле шушындый киң күңеллелекне, батырлыкны кыла алган булыр идек микән, ә?.. Белмим!.. – Аның күңеле йомшарды. Ул читкә карап куйды. Исмәгыйль абзый Зөбәер уйсулыгында Штраус рәвешенә кереп, яшен эчкә йотып елый, аны күрсәтмәскә тырышып сыктый иде. – Минем әткәй сугышның азагында... нәкъ әнә шул Вена өчен сугышларда һәлак булды. Әгәр мин Веналарга барып, аның каберен таба алсам, бу изге тупрак өеме алдында нишләр идем икән?! Юк, мин, Өязенең... эскрипкәсез-гармунсыз, мандолинасыз калган татар авылының баласы, барлык көчемне туплап, миңа гомер бүләк иткән атам кабере каршында Иоганн Штраусның «Вена урманы әкиятләре»н, татарның «Кара урман», «Уел»ларын сызгырган булыр идем!.. Ишетсен әткәем-бәгърем, аның ятим улы исән!.. Туган моңы исән!..

– Германиягә Гитлер килгәч, барлык нимесләрнең кан чисталыгын тикшерәләр, – дип дәвам итте хикәятенең азагын Исмәгыйль абзый. – Кабахәтлек, әлбәттә. Милләтне милләттән өстен кую чирен әйтәм. Үзең беләсең, тиле бәрән орлыгы ашап котырып, татардан башкорт ясарга омтылу күренешләре безнең илләрдә дә булып алды бит... – дип уфтанды ул. – Әмма барып чыкмады. Эрәзве мөмкин? Мин берүзем – берьюлы татар да, башкорт та! Ябрәйлеге аркасында бөек Мендельсон тыелган илдә гитлерчылар бабалары Венгриядән Австриягә качкан ябрәй Штрауслар белән нишләргә белмиләр. Байтак баш ватканнан соң, нимес халкын Штрауссыз да калдырмас өчен, милләтен вакытлыча «нимес» дип язып торалар. Йә, әйт, бүген Штраусның кайсы милләттән булуын берәр адәм заты таләп итәме? Юк, итми. Ул Штраусның музыкасын сорый!.. Безнең кебек!..

Һәм без моңа кадәр «Шадра Исмәгыйль», «Бур Исмәгыйль», «Өтөрмә Исмәгыйль» дип кенә белгән Исмәгыйль абзый, туган авылының тау битләвендәге уйсулыкта җир йөзенең иң атаклы музыканты турында озын хикәятен тәмамлап, талгын җилдә җыерылган су өсте сымак итеп, иреннәрен бөрештерде һәм Штраусның «Вена урманы әкиятләре»н сызгырып җибәрде. Ул берьюлы тальян да, аккордеон да, баян да, эскрипкә дә, флейта да, мандолина да иде. Кичке һава тетрәнгәндәй итте. Сөт белән тулышудан җәядәй киерелгән имчәкләреннән юл читендәге үләннәргә сөт чәптереп килгән малдан аңкыган җылы сөт тәме, җылы мал исе шушы моң белән кушылып, тирә-якка мәңге үлемсез яшәү чынбарлыгын бүләк итә иде. Штраус үлемсез, аның «Әкиятләр»е үлемсез, хәтта андагы гүзәллек, андагы дәһшәт, андагы серне гади авылдашларыма тирән итеп ачып сала алган Исмәгыйль абзый үзе дә үлемсез иде. Йөрәкләргә үтеп, еракларга китеп, ул нәкъ безнеңчә, татарча моңлана, чәчкәләнә, сибелә, эркелә, куана, сагышлана. Үтә дә милли гамьле, бәгыребездә кайнап, җаны-тәне белән кан-карындаш булган, икенче караганда, бөтенләй чит сагыш, чит мәкам, ят сөяк, алман-ярман гаммаларын искә төшергән бу көй тургай кебек күктә асылынып әйләнә-әйләнә дә, таш сыман түбәнгә атылып, югалып тора, сүлпәнәеп-көчәеп ала, аннан тагын килеп чыгып, талпына-талпына күккә күтәрелә. Аның «пиано» дигәннәре кайда башлана да, «форте» дигәннәре кайда тәмамлана икән? Биредә нинди «штрих»лар минеке дә, нинди крещендо, стакатолар, легатолар читнеке икән? Юк, алар барысы да минеке иде! Мин аларны беркайчан да беркемгә бирмәдем, бирми һәм беркайчан да бирмәячәк идем. Әнә ул шагыйрәнә Өязе-Дим буйлары, миннән кул сузымында булган Ырымбур далаларыннан яңадан диңгез киңлекләренә чыга, туйганчы сулыш ала, салмаклана, андагы тирән аһәң, андагы нәфислек, ирлек-хөрлек, үзәкләрне сыздырып төшкән нечкә мәкам – фальцетка калып, адәм баласына иң кирәк булган шифага әверелә...

Мин Исмәгыйль абзыйга карадым. Һәм танымадым. Ул канатланып яшәргән, йөзендә караеп нокталанган шадралары, тирән сызыклары югалган, чырае күкләрдән төшкән илһам белән яктырган. Ул кичәге Исмәгыйль түгел, бүген туган, моңа кадәр була алмаган, башкалар ярдәме белән аңлау-фикердәшлек табып, үткәндәге сагыш-борчылуларыннан арынган-бушанган искитмәле Исмәгыйль иде...

Мин горур һәм чиксез шат идем. Мин ишеткән бу көй, башка бер генә әсәрне дә кабатламастан, адәм баласының берьюлы тал-тирәк түрендәге сары сандугач, күкләргә эленеп, көмеш моңнар койган соры тургай, оясының ак баскычыннан энҗеләр койган кара сыерчык булып сайрый алуын раслаган илаһи бер манзара иде.

Ә Исмәгыйль җир йөзендә иң матур кеше иде.

Ул туктады. Без икебез дә моңнан хәлсез идек.

Сәнкә урманнары өстендәге ялкынлы кояш инде батып бара икән.

Без Суфиян тыкрыгы буйлап кайтырга юнәлдек.

Тәмам.

"КУ" 10, 2019

Фото: pixabay

 

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: