Ата белән ханбикә (тарихи хикәянең дәвамы)

Йосыф мирза тагын уйга калды. Терсәге белән өстәлгә таянып, башын

читкә борыбрак беравык тын гына утырды. Ул Идегәй бабасының моннан соң

үткән катлаулы тормышы турында уйлый иде. Аны кызына сөйләргәме, юкмы

— шул хакта уйлый иде ул. Бик тирәнгә кереп кителмәсме, кызына боларны

белү кирәкме, дип, алда ни сөйләячәген хәл итеп утыра иде. Ниһаять, ул бер

карарга килде: барысын да сөйләп бирәчәк, аның кызы гади кыз түгел — Казан

ханбикәсе, катлаулы сәясәт дөньясында яши, ул барысын да белергә тиеш.

Бәлки, бу вакыйгалардан берәр гыйбрәт алыр, кирәге чыгып куяр.

— Кызым, мин сиңа әйтергә онытканмын. Күк Урдада Туктамыш хан тарафыннан

үтертелгән Тимер Мәлик ханның Тимер Котлык атлы углы кала бит. Тимер Мәлик

хан Идегәй бабабызның апасына өйләнгән була. Тимер Котлык шул никахтан туган

бала инде. Кыскасы, бу баланы Идегәй бабабыз бик ярата, аңа җил-давыл тидермичә,

күз карасы кебек саклый. Беренчедән, ул аның туганы, икенчедән, хан углы.

— Атаем, гафу ит, тагын бер сорау бирмичә булдыра алмыйм, — диде

Сөембикә.

— Нинди сорау, кызым?

— Туктамыш хан Идегәй бабабызның атасы Балтачык бине дә, яшь

углан Тимер Котлыкның атасы Тимер Мәлик ханны да җәзага тартучы бит?

Сөйләгәннәреңнән шул килеп чыга...

— Фәкать шулай, кызым. Бу соравыңны биреп, син минем эшне шактый

җиңеләйттең бит әле, — дип сокланып Сөембикәгә карап куйды Йосыф мирза.

— Чыннан да, алар икесе дә Туктамыш хан әмере белән үтерелә. Менә шуннан

чыгып үзең уйлап кара — Идегәй бабабыз белән Тимер Котлык углан аталарын

үтерткән Туктамыш ханга карата алар нинди мөнәсәбәттә булганнар. Шик юк,

алар бу фаҗигане һич тә онытмаганнар. Әлбәттә, үз мөнәсәбәтләрен тыштан

белдерә алмаганнар. Бу — хәтәр нәрсә. Ә эчтән алар Туктамыш ханга карата үч

саклаганнардыр, дип уйларга кирәк. Монысы шик калдырмый. Әйтергә кирәк,

Идегәй бабабыз хан нәселеннән булган Тимер Котлыкка зур өметләр баглап яши.

Бераз үскәч, аны бит Алтын Урда тәхетенә дә чыгарып булачак. Берәү дә каршы сүз

әйтә алмаячак. Тимер Котлык — хан углы, теләсә нинди тәхеттә утырырга хакы бар.

Һәм Идегәй бабабыз Туктамыш ханны тәхеттән төшерүөчен үз тирәсенә әкренләп

фикердәшләр тупларга керешә, өстәвенә бу вакытта Туктамыш хан берничә җиргә

яу йөреп, аннан җиңелеп кайта. Сарай аксөякләре аның булдыксызлыгын күрәләр,

канәгатьсез кешеләр арта, ханның абруе төшә башлый.

Мин инде әйткән идем, Идегәй бабабыз Тимер Котлыкны күз карасы

кебек саклый, дип. Зирәк һәм барысын алдан уйлап эш итүче зат буларак,

Идегәй бабабыз Туктамыш ханга каршы астыртын фетнә оештыра башлагач,

Тимер Котлык угланны җил-давыл тимәслек, куркыныч янамаслык җиргә

— Мавараеннәһергә Аксак Тимер тарафына озата. Бу эш, әгәр дә фетнә ачыла-

нитә калса, Тимер Котлык углан хәвеф-хәтәрсез, имин җирдә яшәсен өчен

эшләнә. Адәм баласы ничек кенә акыллы-зирәк булмасын, язмышның кайсы

якка борыласын алдан белә алмый. Бу очракта да шулай килеп чыга. Үзен

тәхеттән төшерүөчен фетнә әзерләнгәнне Туктамыш хан ничектер белеп ала

һәм анда катнашучыларны җәзага тартырга әзерләнә. Бу хәлне Идегәй бабабызга

җиткерәләр һәм ул, башын саклап калу өчен, төн караңгысында ат белән Сарай

каласыннан качып китә. Кая барып сыенган дип уйлыйсың аны, кызым? — дип

елмаеп сорап куйды Йосыф мирза. Сөембикә җавап бирмәгәч, үзе дәвам итте.

— Әлбәттә, аның бердәнбер барып сыеныр урыны — Мавараеннәһер, ягъни

Аксак Тимер дәүләте була. Ул бит егет чагында Туктамыш белән Аксак Тимердә

хезмәттә була. Һәм Мавараеннәһер идарәчесе аның булдыклы, кулыннан эш

килә торган гаярь ир икәнен яхшы белә. Хәер, ул хакта әйткән идем инде.

Аксак Тимер Идегәй бабабызны бик яхшы кабул итә. Күз алдыңа китер:

Туктамыш ханнан качып китеп, Алтын Урда мәмләкәтенең шундый абруйлы

гаскәр башлыгы синең якка чыксын әле. Бу бит гадәттән тыш хәл, Аксак

Тимернең дәрәҗәсен күтәрә торган зур вакыйга. Әлбәттә, Идегәй бабабызга

хезмәт итәр өчен анда бөтен шартлар тудырыла. Ул Аксак Тимернең якын

кешесенә әверелә. Һәм байтак еллар Мавараеннәһердә яши.

— Ә хатыны? Ул бит Туктамыш ханның кызына өйләнгән иде, — дип сорап

куйды Сөембикә.

Йосыф мирза кеткелдәп көлеп җибәрде:

— И-и кызым, шундый гаярь затка анда хатын табылмагандыр дип

уйлыйсыңмы?

Сөембикә үзенең беркатлы сорау бирүеннән уңайсызланып, кызарып чыкты.

Йосыф мирза сүзен дәвам итте:

— Еллар уза тора, Сарай каласында хан тәхетендә утырган Туктамыш

ханның үстергән, күтәрелергә бөтен мөмкинлекләрне тудырган, байлык, гаскәр

биргән, ахыр чиктә Күк Урдада хан итеп күтәрткән остазы Аксак Тимергә

карата мөнәсәбәте акрынлап үзгәрә башлый. Ул химаячесенең биләмәләренә

яу йөргәли, аның хатларына тупас итеп җавап бирә, остазының изгелекләрен

онытып, тәкәбберлек, мин-минлек юлына баса. Тәхет тирәсендәгеләр аны Аксак

Тимергә каршы даими котыртып торалар. Син гомерең буе аңа баш иеп яшәргә

тиешмени? Син — бөек хан, ә ул бер кечкенә дәүләтнең әмире генә, дип аның

мин-минлеген үстереп торалар. Аксак Тимер башта аның дорфалыкларын, үзенә

карата тупаслык күрсәтүләрен гафу итеп килә, әмма ахыр чиктә аның да түземе

төкәнә, ул артык масаеп киткән Туктамышны акылга утыртырга карар кыла.

Алтын Урдага каршы зур яу әзерләргә керешә. Идегәй бабабыз да бу эштән

читтә калмый, Аксак Тимернең ышанычлы гаскәр башлыгы буларак, яуны

оештыруда зур тырышлык күрсәтә. Аның да кем ярдәмендә мондый биеклеккә

күтәрелүен оныткан, үзенең ни кылганын, ни сөйләгәнен белмәгән, тәмам

масайган Туктамыш ханнан үч аласы килә. Ул бит аның күз алдында газиз атасы

Балтачык бинең башын чаптырган адәм. Ничек гафу итмәк кирәк?! Алачак ул

Туктамыш ханнан үчен, Аксак Тимер кулы белән Туктамышны мәсхәрә хәленә

калдырачак. Әгәр шуны эшләмәсә, исеме Идегәй мирза булмасын... Менә

шундый уйлар белән яшәгән булса кирәк безнең Идегәй бабабыз, кызым...

Йосыф мирза сөйләүдән туктады. Беравык сокланып кызы Сөембикәгә

карап торды. Нинди гүзәл аның кызы, Казан ханбикәсе дәрәҗәсенә иреште бит

аның баласы. Ничек килешеп тора аңа Казаннан алып кайткан затлы киемнәр,

алкалар, беләзекләр, асылташлар белән бизәлгән муен каптырмалары. Аның

кызы да бит тәхет тирәсендә катлаулы һәм хәтәр вазгыятьтә яши. Күпме акыл,

зирәклек, саклык кирәк тәхет тирәсендә үзеңне саклап калу өчен. Шуңа күрә ул

Сөембикә кызына Идегәй бабасы тормышын бөтен ваклыклары белән сөйләп

чыгарга булды. Бәлки, кызы бу сөйләшүдән үзенә гыйбрәт алыр.

— Кызым, үткән хәлләрне мин сиңа махсус сөйләп утырам, — дип дәвам

итте сүзен Йосыф мирза. — Гыйбрәт өчен. Кайвакытта хакимнәр арасындагы

мөнәсәбәтләр мәмләкәтнең язмышына шундый нык тәэсир итә, тәхет тирәсендәге

затларга һәрбер сүзен үлчәп-уйлап сөйләргә туры килә. Мәмләкәтләр язмышы

адәмнәр язмышы кебек ул, чөнки мәмләкәтләр белән ханнар, корольләр,

императорлар идарә итә. Ә алар барысы да адәм балалары.

— Рәхмәт, атаем. Сине тыңлаганда, үзем дә Казан хәлләрен искә төшереп

утырдым. Миңа еш кына Сафагәрәйне теге яки бу гамәленнән үгет белән

тыеп калырга туры килә. Артык гайрәтле, кызу канлы ул, хөкемен тиз чыгара,

кайвакытта ахырын уйлап җиткерми.

— Алайса, син аның саклаучы фәрештәсе кебек инде, кызым. Акыллы бул,

сак һәм сабыр бул. Хәтәр гамәлләрдән саклый күр иреңне, — дип, Йосыф

мирза кызына ягымлы елмаеп куйды.

— Аксак Тимернең Идел буена явын бик дәһшәтле вакыйга булган дип

сөйлиләр бит, атаем.

— Әйе, кызым, Аксак Тимернең Идел буена яу белән килүе Алтын Урда

мәмләкәтеөчен чын фаҗигагә әверелә. Аны Кондырча сугышы дип атыйлар,

чөнки төп бәрелеш Кондырча суы буенда була.

— Анда Идегәй бабабыз да катнашканмы?

— Катнашмыйча, ул бит Аксак Тимернең ышанычлы әмире сыйфатында

орышкан. Аксак Тимергә ярдәме зур булган.

— Мангытлар да бу сугышта орышканмы?

— Әлбәттә. Тик мангытлар Алтын Урданың сул кул халкы саналганга, алар

Туктамыш хан ягында булган.

— Менә бит ничек килеп чыккан: Идегәй бабабыз Аксак Тимер ягында, ә

аның ыруы — мангытлар каршы якта орышкан.

— Әйтеп торам бит, Идегәй бабабызның тормышы бик катлаулы булган, дип.

Тик монда аның бер гамәлен һич тә искә алып үтмичә булмый. Сугышның бик

каты буласын, күп кеше кырыласын белеп торган Идегәй бабабыз, әле сугыш

хәрәкәтләре башланганчы ук, Туктамыш хан ягындагы мангытларга яшерен

генә үз кешесен җибәреп, аларга сугышның кызган чагында Туктамыш хан

гаскәрен ташлап китәргә киңәш иткән. Ул аларга сугыш барган җирдән мөмкин

кадәр ераграк урынга, ачык далага китеп югалырга кушкан. Хыянәт иткән өчен

Туктамыш хан мангытларны эзәрлекли алмасын өчен, даими күченеп йөрергә, эз

югалтырга, бер җирдә бер көннән артык кунмаска, дошман эзләп таба алмасын

өчен, даланың кеше яшәми торган аулаграк җирләрендә йөрергә киңәш иткән.

Идегәй бабабыз мангытларга бөтенләй кирәк булмаган бу зур сугышта үз ыруын

имгәнүдән саклап калган. Менә шулай мангытлар далада бертуктаусыз күченеп

йөреп, сугыштан читтә торып калалар, бер зыян да күрмиләр.

Кондырча сугышы Аксак Тимернең тулы җиңүе белән тәмамлана. Сугыш

хәрәкәтләре туктала, тынычлык урнаша. Туктамыш хан каядыр Болгар

җирләренә качып китә. Сугыш нәтиҗәсендә Иделнең сул ягындагы җирләрдә

тормыш тәмам сүнә. Туктамыш хан ягындагы татарлардан торган Алтын Урда

гаскәре кайсы кая таралып бетә. Җиңүчеләр туган илләре Мавараеннәһергә

кайтып китер алдыннан ял итәләр, яралыларны дәвалыйлар, бер үк вакытта Идел

буендагы авыллардан әсир итеп алып китү өчен, яшь егетләрне-кызларны Аксак

Тимер урдасына куып китерәләр, терлек-туарны җыялар, нәрсә талап булса,

шуны талап үз ватаннары Манараеннәһергә алып китәргә әзерләнәләр.

Сөембикә, атасы сөйләгәннәрне тыңлый-тыңлый, Идегәй бабасы турында

уйланды. Катлаулы шәхес булган икән аның Идегәй бабасы. Туктамыш хан

белән аралары бозылышу аркасында аңа, байтак еллар үз ватаны Идел буе,

Җаек далаларыннан аерылып, чит җирдә яшәргә, Аксак Тимергә хезмәт итәргә

туры килгән, анда ул зур дәрәҗәгә ирешкән. Һәм менә Аксак Тимер ягында

шушы канкойгыч орышта катнашкан, аның ярдәме белән күптәнге дошманы

Туктамыш ханнан үч алган, үз сүзен сүз иткән. Әмма ни бәрабәренә, нинди

бәягә... Шушы коточкыч сугышта Алтын Урда халкы булган меңнәрчә Идел буе

татарларының гомере өзелгән. Казан ханбикәсе буларак, аңа хәзер татар язмышы

да бик якын. Татар язмышы аның тормышы, язмышы, бүгенгесе белән бәйле,

ул моны күңеленә тирән алып кичерде. Әйе, катлаулы шәхес булган икән аның

данлыклы Идегәй бабасы. Шушы хакта уйланганда, Сөембикә үзен нигәдер гаебе

бар кеше сыман хис итте. Ул бит нугай кызы, Идегәй бабасының Аксак Тимерне

үгетләп Идел буена яу белән китерүендә үзенең дә гаебе бар сыман тойды, ләкин

бу уйларын үзеннән куарга тырышты. Идегәй бабасы үз ыруы мангытлар өчен

дә тырышкан бит. Аларны һәлакәттән саклап калуга ирешкән.

Туктап бераз тын алганнан соң, Йосыф мирза сүзен дәвам итте:

— Сугыш хәрәкәтләре тәмамланганнан соң, бер кызыклы вакыйга була, — диде

ул. — Идегәй бабабыз, Тимер Котлык углан һәм тагын берничә ханзадә Аксак

Тимергә шундый тәкъдим белән мөрәҗәгать итәләр. Алар үз ыруларын җиһангир

карамагына алып килергә теләк белдерәләр. Шул сәбәпле җиһангирдан гаскәрдән

аерылып китеп торырга рөхсәт сорыйлар. Ә Идегәй бабабыз өстәп әйтә: «Без,

мангытлар, сугыш барышында Туктамыш ханга хыянәт иттек. Моның өчен ул

безне кайчан да булса эзләп табачак һәм үч алачак. Шуңа күрә ыруымны синең

хозурыңа китереп, саклап калырга телим», — ди. Аксак Тимер Идегәй бабабызның

да, Тимер Котлык белән башка ханзадәләрнең дә тәкъдимен бик хуплап кабул

итә. Һәм аларның барысына да гаскәрдән китеп торырга рөхсәт итә, хәтта юлда

аларны туктатмасыннар өчен, махсус ярлыклар да яздырып тапшыра.

Идегәй бабабыз, Тимер Котлык углан һәм ханзадәләр үз ыруларына китеп

баралар. Анда ыруларын җиһангир карамагына алып килү өчен әзерлиләр.

Тимер Котлык та, Идегәй бабабызның яшерен ниятен белмичә, үз ыруын

Сәмәрканд әмире карамагына алып килергә җыена. Әмма Идегәй бабабыз

аңа болай ди: «Менә син ыруыңны Сәмәрканд әмиренә китереп тапшырырга

җыенып йөрисең. Уйлап кара әле, ыруыңны анда алып китеп тапшырудан

сиңа ни файда? Аксак Тимер бит аларны Сәмәрканд якларына озатачак,

төрле җирләргә таратып бетерәчәк. Ә син үзең элеккечә аның нөгәре булып

калачаксың. Синең гомер буе Аксак Тимер нөгәре булып йөрисең киләме?

Аңлыйсыңмы, эшләр кая бара?!.»

Шушы сөйләшүдән соң яшь Тимер Котлык ыруын Сәмәрканд әмиренә

китереп тапшырудан баш тарта, ялгышып ыруына нинди авыр язмыш әзерләвен

аңлап ала. Чыннан да, килмешәк-илбасар Аксак Тимер күчерелгән халыкның

кадерен белмәячәк бит, аны кайсын кая таратып, ыруны әрәм итеп бетерәчәк.

Тимер Котлык ырудашларын җыя да: «Аксак Тимер сезне кылычтан

үткәрергә җыена. Бала-чагаларыгызны, туган-тумачаларыгызны төрле җирләргә

таратып бетерәчәк», — ди. Билгеле, мондый хәтәр сүзләрне ишеткән халык

куркуга кала, урыныннан кузгалмаска була һәм карар кыла: «Без синең белән

калабыз, ә Аксак Тимерне танымыйбыз», — дип җавап бирә.

Тимер Котлык, агасы Идегәй бабабыз киңәшен тотып, халыкка даими

күченеп, эз югалтып йөрергә куша. Аерылып киткән ханзадәләрдән Аксак

Тимер янына берсе генә кире әйләнеп кайта.

Шушы эше белән Идегәй бабабыз Тимер Котлык угланны Аксак Тимер

кулыннан тартып ала. Тимер Котлык углан Идегәй бабабызның үзенә бик кирәк

була шул. Беренчедән, ул аны якын туганы, апасының улы булганга сакласа, гел

үз янында тотса, икенчедән, ул хан углы Тимер Котлыкны киләчәктә үстерергә,

күтәрергә уйлый. Ул күп сугышлар, көрәшләр давылы аша үтеп, ахыр чиктә

аны барыбер Сарайдагы алтын тәхеткә утыртачак. Ул аны Алтын Урданың

ханы итеп билгеләячәк әле. Әмма моңа хәтле әле бик зур юл үтәсе бар. Тирән

сер булып бу ният әле аның күңелендә генә яши. Ләкин Идегәй бабабызның

һәр адымы, һәр кылган гамәле шушы ниятне тормышка ашыруга багышлана.

Тик аңа хәтле зур сынаулар үтәсе, күп көрәшләрдә җиңеп чыгасы бар. Идегәй

бабабыз үзенең яшерен ниятен Тимер Котлыкка ачып салгандырмы, юктырмы

— анысы билгесез. Әмма Тимер Котлыкның Алтын Урда ханы сыйфатында

Сарай тәхетендә утыруы бөек мәмләкәт тарихы белән азмы-күпме кызыксынган

һәркемгә билгеле. Димәк, Идегәй бабабыз яшерен ниятен тормышка ашыруга

ирешкән. Тимер Котлыкны хан тәхетенә утырткач, Идегәй бабабыз Алтын

Урданың хәрби көчләрен үз кулына ала, ул бәкләрбәк дәрәҗәсенә ирешә, һәм

мәмләкәттә ханнан кала икенче затка әверелә. Кабатлап әйтәм, кызым, әле бу

көннәргә барып җиткәнче, аңа бик күп көрәшләр аша узарга туры киләчәк.

Йосыф мирза тамак кыргалап алды. Аннан Сөембикәгә:

— Бар әле, кызым, әйт, эчәргә берәр нәрсә кертсеннәр. Нигәдер тамагым

кипте, — диде.

Сөембикә тиз генә урыныннан торды, бүлмәдән чыгып китте. Озак та

үтмәде, Сөембикә үзе, җиз табак тотып, бүлмәгә килеп керде. Табакка ак

фарфор чәйнек, ике касә, Бохара җимешләре салынган чынаяк савыт, ике бал

кашыгы куелган иде. Табакны атасы алдынарак этәреп, Сөембикә бер касәгә

куе чәй агызды, җимешләр салды да Йосыф мирзага сузды:

— Рәхмәт, кызым, — диде Йосыф мирза, касәгә үрелеп.

— Күп сөйләдең, атаем, тамагың шуңа кипкәндер.

Йосыф мирза, чәй йотып, елмаеп куйды.

— Үз гомеремдә бу кадәрле сөйләгәнем юк иде.

— Атаем, син боларны кайдан белеп бетердең соң? — дип кызыксынды

Сөембикә. — Күптәнге хәлләр бит.

— И-и кызым, Идегәй бабабызның тормышын халык үз хәтерендә саклый

бит. Ул буыннан буынга тапшырылып килә. Дөрес, вакыт дигән нәрсә үзенекен

итә. Кайбер нәрсәләр онытыла.

— Атаем, син шундый төгәл итеп сөйләп чыктың. Шаккатмалы...

Йосыф мирза канәгать елмаеп куйды:

— Мин дә бу хәлләрне белеп җиткерми идем. Әшрәф Бабаң ярдәм итте. Ул

барыбыздан да күбрәк белә. Юкка гына аны бездә халыкның хәтер сакчысы

дип атамыйлар.

— Ул тарихны теркәп барамыни?

— Анысын белмим, кызым. Бәлки, теркидер. Бездә әле тарих язу гадәткә

кереп китмәгән шул.

— Атаем, Кондырча сугышыннан соң Идегәй бабабыз үз ыруыбыз

мангытларга кайтып киткән иде. Шуннан соң ул нишләгән? Бу билгелеме?

— Билгеле, кызым. Иң мәшһүр эшләрен ул Кондырча сугышыннан соң

башкара. — Чәй эчкәч, Йосыф мирзаның йөзе алсуланып китте, аңа хәл кереп,

сүзен дәвам итте. — Сугыш хәрәкәтләре тукталгач, ил тынычлана. Аксак Тимер

дә, гаскәренә бераз ял биргәч, җыелган байлыклары белән үз иленә кайтып

китә. Далаларда тынычлык урнаша. Бу вакытта Идегәй бабабыз бик мөһим бер

эш башкара. Ул мангыт мирзаларын җыя да корылтай кебек бер җыен уздыра.

Бәлки, бу чыннан да корылтай булгандыр. Анысы билгеле түгел. Шул җыенда

мангыт мирзалары киләчәктә ничек яшәргә дигән мәсьәләне уртага салып

тикшерәләр. Араларында Идегәй бабабыз иң абруйлы, тәҗрибәле, иң зирәк

мирзалардан саналганга, җыенда аның белән янәшә куярлык бер мирза да

табылмый. Корылтайда дилбегә аның кулында була. Шулвакыт Идегәй бабабыз

сугыштан соң Алтын Урда хөкүмәтенең шактый хәлсез булуыннан файдаланып

калырга, аннан аерылып чыгып, үзебезгә Мангыт Йорты дип аталган ырулар

берләшмәсе төзәргә тәкъдим итә. Бу дәүләт яралгысы сыманрак бер нәрсә була

инде. Мирзалар әлеге тәкъдимне күтәреп алалар һәм Мангыт Йортының бие итеп

Идегәй бабабызны сайлап куялар. Ул хәзер мирза түгел, Мангыт Йорты белән

идарә итүче би исемен йөртә. Бу хәл, үзең әйткәнчә, Кондырча сугышыннан соң

була. Шушы көннән мангытлар Иделнең сул ягында җәелеп яткан далаларны үз

җирләре саный башлыйлар. Ул җирләрдәге бердәнбер кала — Сарайчык аларның

башкаласына әйләнә. Мангыт Йортының идарә эшләре шунда алып барыла.

— Атаем, бу вакытта Туктамыш хан кайларда йөри? — дип, Сөембикә

Кондырча сугышында җиңелгән ханны искә төшерде.

— Сорауны бик вакытында бирдең әле, кызым. Хәзер синең төп соравыңа

җавап бирер вакыт җитте. Син бит без ничек башта — мангытлар, аннан

нугайлар булып киткәнбез, дип сораган идең, шулаймы?

— Әйе, әткәй, — диде Сөембикә. Аның өчен бу төп сорау иде. Теге көнне

Әшрәф Баба янында да аның башында бу сорау калыккан иде, тик сөйләшү

болай да озакка китте дип, ул аны картка бирергә кыенсынды.

— Аксак Тимер ил корыткыч гаскәре белән Мавараеннәһергә юнәлгәч,

Туктамыш хан да качып йөргән җиреннән Сарайга әйләнеп кайта. Әйтергә

кирәк, Аксак Тимер бу явында Сарай шәһәренә кадәр барып җитми, шәһәр

зыян күрмичә, җимерелмичә кала. Туктамыш хан кабат тәхеткә утыра. Җиңелсә

дә, аның хан дәрәҗәсен берәү дә тартып алмый, ул элеккечә Алтын Урда ханы

буларак идарә итәргә керешә. Сугыштан зур зыян күрсә дә, мәмләкәттә тормыш

акрынлап җанлана. Җанлануын җанлана, ләкин сугыштан соң Туктамыш хан

биләмәләре бермә-бер тарая. Иделнең сул ягындагы далалар Идегәй бабабыз

оештырган Мангыт Йорты биләмәләре санала башлый. Эш шунда: дала

батырлары арасында Идегәй бабабызның абруе шундый зур була ки, Туктамыш

хан аңа каршы берни кыла алмый. Кондырча сугышыннан соң аны берәү дә

көчле вә гайрәтле хаким хәлендә кабул итми. Шушы вазгыятьтән файдаланып,

Идегәй бабабыз Туктамыш ханга үзара килешү төзергә тәкъдим итә. Ягъни

мәсәлән, шушы килешү нигезендә Туктамыш хан Иделнең сул ягындагы буш

далалардан баш тартып, аларны Идегәй бабабыз карамагындагы җирләр дип

санарга мәҗбүр була. Моннан тыш Мангыт Йорты ягына чыккан ыруларга,

шулай ук фәкыйрь-фокраларга, тол хатыннарга, ятимнәргә, хәлсез, малсыз

кешеләргә Туктамыш хан салымнар салмаячак, дип тә өстәлә бу килешүдә.

— Тәхеттә утырган Туктамыш хан шул килешүгә нишанын сукканмы? — дип

гаҗәпкә калып сорады Сөембикә.

— Ханга Идегәй бабабыз таләпләре белән килешергә туры килгән шул,

кызым. Ул аның нинди көчкә ия Мангыт Йорты хакиме икәнен яхшы белгән.

Әгәр дә риза булмаса, ишле мангыт гаскәре аның өстенә ябырыласын ул аңлаган,

кызым. Сугыштан соң Алтын Урда шактый хәлсезләнгән була.

— Алайса, Идегәй бабабыз шушы килешү нигезендә Иделдән алып Җаекка,

Җаектан алып Эмба елгаларына хәтле сузылган далаларга хуҗа булуга ирешкән.

Шулаймы, атаем? — диде Сөембикә, соклануын яшермичә.

— Һәм бу килешүнең иң әһәмиятле ягы шунда: халык, Идегәй бабабыз

белән Туктамыш хан арасында шундый килешү төзелүне белеп алгач, төрле

салымнардан котылу өчен, Иделнең сул ягына агыла башлый. Шулай Мангыт

Йортында халык күпкә арта, Мангыт Йорты бик нык көчәеп китә. — Йосыф

мирза кызы каршына килеп басты да, хәйләкәр елмаеп: — Хәзер мин сиңа бер

сорау бирәм. Ничек җавап тотарсың икән?

— Нинди сорау, атаем? — дип, кызыксынды Сөембикә.

— Иделнең сул ягындагы җирләргә күчеп утырган халык ул кемнәр була

инде, кызым?

Сөембикә берара уйланып торды. Ул Алтын Урдада бу вакытта нинди халык

яшәвен күз алдына китерде һәм башында елтырап киткән фикердән елмаеп

куйды.

— Соң, Алтын Урда халкы инде, атаем. Татарлар, тагын кем булсын.

— Сөбханалла, кызым, күз тимәсен үзеңә, — диде Йосыф мирза, кызының

җавабыннан бик канәгать калып, аннан дәвам итте: — Алтын Урда татарлары

мангытлар яшәгән далаларга күчеп утыргач, тора-бара Мангыт Йорты зурая,

ишле һәм көчле Нугай Урдасына әверелә. Моның өчен Идегәй бабабыздан соң

идарә иткән көчле биләр зур тырышлык күрсәткән. Шуннан соң анда яшәгән

халыкны нугайлар дип атап йөртә башлыйлар.

Сөембикә моңа каршы:

— Бохара, Сәмәрканд якларыннан Казанга килгән сәүдәгәрләр Казан халкын

да нугай дип йөртәләр. Нигә алай икән, атаем?

— И-и кызым, гасырлар буе бу ике халык даими аралашып яшәп, кушылып,

туганлашып беткән инде. Казан Йортында да күпме нугай авыллары бар.

Әнә, Казан артындагы Алат каласына да нугай мирзалары хуҗа. Күрәсең,

Мавараеннәhердәге халык нугай белән татарны бер халык дип карыйдыр.

Йосыф мирза, бер сүз дә әйтмичә, бүлмә почмагында торган яшел сандыкка

таба атлады. Бу төрле эш кәгазьләре, сәүдә эшләренә караган исәп-хисап

кенәгәләре саклана торган сандык иде. Йосыф мирза сандыкны ачты, аннан

тышкы ягы матур итеп уеп бизәлгән затлы агач тартма алды. Шуны тоткан

килеш Сөембикә янына килде, тартманы өстәлгә куйды һәм ачып җибәрде.

Тартма эченнән кадерләп төреп куелган, шактый саргайгая төшкән бер ярлык

алды да аны сак кына сүтәргә тотынды. Сөембикә, атасының ни эшләргә

җыенганын аңлап җиткермичә, аның хәрәкәтләрен күзәтә иде.

— Менә, кызым, Туктамыш ханның Идегәй бабабыз белән төзегән килешү

ярлыгы. Без нугайлар аны күз карасы кебек саклыйбыз. Күрәсеңме, язу астына

дүртпочмаклы хан нишаны басылган. Нугай Урдасы җирләрен билгеләүче бик

кадерле ярлык бу, — дип, Йосыф мирза ярлыкны Сөембикәгә сузды. Сөембикә

аны саклык белән кулына алды, Алтын Урда заманында язылган юлларга күз

салды. Ярлык гарәп хәрефләре белән укырлык итеп язылган иде. Ул ярлык

башындагы беренче сүзләргә күз салды. Ул: «Минем Туктамыш хан сүзем...»

дип башлана иде. Сөембикә ярлыкны акрын гына укырга кереште. Ара-тирә эш

кәгазьләрендә генә кулланыла торган аңлашылып бетмәгән махсус сүзләргә дә

килеп төртелгәләде. Шулай да аның эчтәлеген ул яхшы ачты. Сүз атасы сөйләгән

килешү хакында бара иде. Аның моңарчы Сафагәрәй яздырган ярлыкларны

укыганы булса да, бу бөтенләй башка ярлык. Кәгазе саргая төшкән, астына дүрт

почмаклы хан нишаны бастырылган бу ярлык үзенең борынгылыгы беләнме,

анда Идегәй бабасы телгә алынгангамы — аңа бөтенләй башкача тәэсир итте.

Ул бит кулында Нугай Урдасының яшәү даирәсен билгеләүче тарихи ярлыкны

тотып тора. Ярлык аның Ватанын гәүдәләндерә сыман иде.

Укып чыккач та Сөембикә аны берара кулында тотып торды, үзенең

дулкынлануын сиздермәскә тырышты. Аннан ярлыкны атасына сузды. Йосыф

мирза аның халәтен күреп торды, тик бер сүз дә әйтмәде, ярлыкны элеккечә

саклык белән генә төреп, агач тартма эченә салды:

— Менә, кызым, безнең Нугай Урдасы шушы ярлыктан башлана. Аңа Идегәй

бабабыз нигез салган дип юкка гына әйтелми. Ул шушы бәһасез ярлык белән

раслана, — диде Йосыф мирза һәм тартманы кире бүлмә почмагындагы яшел

сандыкка илтеп салып куйды.

Аннан кире Сөембикә янына килде, аның иңенә кулын салды. Сөембикә

атасы каршында утырып торуны яхшысынмыйча, аягына торып басты, ләкин

Йосыф мирзаның йөзенә күтәрелеп карарга кыймады. Ә атасы:

— Кызым, анаең шатлыклы хәбәр әйтеп, мине бик нык сөендерде бит әле...

Сөембикә оялудан кызарып китте, ул инде сүз нәрсә турында барачагын

аңлаган иде. Йосыф мирза аның иягеннән тотып, башын күтәрә төште дә:

— Сөембикә кызым, син балага узгансың икән бит... Бу безнең өчен

шундый шатлык, шундый шатлык... Син әле моның мәгънәсен үзең дә аңлап

җиткермисең. — Йосыф мирза кызын кочагына алды, җиңелчә генә күкрәгенә

кысты. — Әгәр дә ир бала таба калсаң, кызым, беләсеңме ул кем булачак?

Сөембикә, аңлап җиткермичә, атасының бәхетле йөзенә бакты:

— Кем булачак, атаем?

— И-и кызым, шуны да аңламыйсыңмы?.. Минем оныгым бит атае Сафагәрәй

ханнан соң Казан Йорты тәхетенә утырачак. Аңлыйсыңмы, Казан ханы булачак!

Сөембикәнең чыннан да әле бу хакта уйлаганы юк иде. Ул бары тик

балага узу шатлыгы белән генә яши. Аның уйлары күбрәк Сафагәрәй язмышы

тирәсендә әйләнә, ул кайта-кайта Казанны исенә төшерә, иренең тәхетне ничек

кайтарып алачагы турында борчыла иде.

— Ә кыз туса, атаем?

Йосыф мирза уйга калды, бераз дәшми торганнан соң:

— Аллаһы боерса, ир бала туар. Шулай дип телә, кызым. Без дә анаең белән

шул теләктә булырбыз.

— Рәхмәт, атаем. Бүген син миңа бик күп нәрсәләр сөйләдең, күп нәрсәләргә

күзләремне ачтың. Мин инде бөтенләй башка Сөембикәгә әверелеп барам

шикелле.

— Бик әйбәт, кызым. Файдасы тисен. Син үзеңнең нинди нәсел дәвамчысы

икәнеңне белеп яшәргә тиешсең. — Ул кызын беләгеннән алды да: — Ярар,

кызым, төш вакыты җитте. Анаең табын янында көтә торгандыр, — дип,

Сөембикәне бүлмәдән алып чыгып китте.

 

Тәмам.

"КУ" 4, 2015

Картина авторы:  Александр Карнаухов

Теги: хикәя

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: