Яңа шәһәрдә (дәвамы)

Әсәрне башыннан монда укыгыз.

Мастер булып эшли башлагач, Нәфис гел шуны тоя иде: аңа бу эшне җайлап

алып бару өчен берничә юл бар икән. Беренчедән, өстә торганнарның боерыгын

гына үтәп тору, үзеңнән бернинди инициатива күрсәтмичә генә башкару.

Үз өстеңә берни дә алмау. Аннары кайсы сине тыңламаган очракта көчләп

тыңлатырга, эшләтергә дә була. Әмма Нәфис өчен бу мөмкинлек файдалана

торган булып чыкмады. Нигә диярсез? Ул аның шәхси сыйфатларына туры

килми иде, дөресрәге, ул кешене көчләп эшләтә алу сәләтенә ия түгел. Менә

шул. Табигать бирмәгәнне каян алсын инде!

Нәфискә иптәшләрен үз йогынтысына алу юлы белән тыңлатырга, эшләтергә

генә кала. Рас көчләп, катылыгың белән эшләтә алмыйсың икән, фәкать ничек

тә тыңлату, килешү ысулы гына кала. Гөлгенә һаман тукып тора: башта син

өстәгеләр нәрсә кушса, шуны гына берсүзсез башкарып тор, үз сүзеңне әйтмә,

каршы төшмә, ярарга тырыш, аларның ышанычын яула, ди. Аннары синең

бер начар сыйфатың бар, Нәфис, диде ул беркөнне, син «кимсетелгән» кешене

якларга ташланасың, ә бит ул кеше үзе гаепле була күп вакыт, нәчәлникләр

түгел, син нәчәлникләрне пырлатасың, ә бу исә синең абруйны төшерә генә.

Артык демократизм синең авторитетны үтерә генә. Нәчәлство ул синнән-

миннән күбрәк белә, кеше интересларын күбрәк кайгырта, шуның өчен Хозер

Ильяс булып аның эшенә тыгылганны бер дә өнәми ул.

Бер көнне участокта ыгы-зыгы купты, салына торган йортның почмагы

дөрес түгел иде. Нивелир белән карыйлар: бераз эчкә кергән, кирпеч саны һәм

ятышы дөрес, әмма измә калынрак киткән. Логарифм линейкасыннан чутлап

карап чыгардылар, чынлап та, кыеклык күз алдында. Нәфисне белмәгән, аның

кылын тартып карарга теләгән эшчеләр болар.

— Сүтеп, яңадан өйдем, яңадан кыек булды,— дип чәчри Шайтанов

фамилияле украин егете. Күренеп тора, мастерны сынап карарга ашкыналар

болар. Нәфиснең башында кинәт уйлар йөгерешә башлады, бите кызарып

китте. Тик каушамаска гына кирәк. Аның киләчәк авторитеты менә шушы

«почмактан» торачак икәнен бөтен тәне белән тойды ул. Артык сөйләшеп

үзеңне очсызларга ярамый.

Ул берсүзсез генә килде дә, әле измәсе катып бетмәгән кирпечләрне алып-

алып куя башлады. Шайтанов та иярде, ул да сүтә. Бер метр сүтеп, яңадан

турылап өя башладылар. Шайтанов Нәфискә измә ябышкан кирпеч бирә, ә ул

эндәшми генә аны читкә ыргыта, чиста кирпеч алып сала. Тагын бир, тагын

эндәшми генә ыргыта, измәне күбрәк сыласа, кирпеч өстенә каты гына баса

да, артыгы арадан бүселеп чыга, аны мастерок белән кырып ала да, яңа кирпеч

өстенә чәпелдәтә һәм үзе бик тиз эшләргә тырыша, читкә бер дә карамый.

Ташчылар, эшләрен куеп, тамаша кылып тора. Нәфис бөтен тәнендә керпе

энәләре чәнчегән кебек карашларны җилкәсе белән тоеп тора. Маңгаеннан

тир агып кына сыната, шайтан алгыры. Нишләргә? Тирне сөртергә ярамый,

ярамый, ди ул үз-үзенә. Тир, күзенә агып төшеп ачыттыра, кайчак күз алмасын

томалап куя. Кемдер аның хәленә керергә теләп, ташчыларга кычкырына:

— Нәрсә, аю биетәләр мәллә? Кара инде бу сакаллы сабыйларны, кирпеч

күргәнегез юкмы?! Фирка, измәне кабул ит, бушаган савытны эләктереп җибәр!

Унбиш минуттан почмакны турылап өеп тә куйды. Үлчәп карадылар. Төгәл.

Үзеннән мактану мәкаме ычкынудан бик нык тыелып кына әйтте ул:

— Почмак кирпечен асылма җепкә кигезеп сал, шуннан үзеннән-үзе әйбәт

килеп чыгар, — диде. Аннары кулын кулъяулыгына сөртеп, чалбарын бераз

какты (артык чиста булып маташырга да ярамый, кешенең ачуын китерүе

мөмкин), галстугын рәтләгән итте дә, саубуллашты...

Икенче вакыт алар янына килгәндә, ә аны бөтенләй башка йөз белән,

кинаясез чырай белән каршыладылар. Рәхәт булып китте...

Бер көнне Сәлим Григорьевич чакыртты. Аның киң, мөлаем чыраена

арыганлык күләгәсе яткан иде. Аның матур, үзенә тарта торган кыяфәте

ничектер бүген таушалганрак, уңганрак шикелле иде. Ул хатын-кыз күзе

төшәрлек дөрес йөз сызыклы, зур, ихтыярлы иякле кеше — өне белән үк

кешегә тәэсир итәрдәй иде. Баш кеше, әлбәттә, шулай булырга тиештер инде.

Төссез, өнсез, күңелгә бернинди эз сала алмаслык кешене кем тыңласын, кем

аның артыннан китсен соң? Тышкы кыяфәт зур нәрсә шул. Иң элек бүтәнгә

үзеңнең тышкы кыяфәтең белән килеп керәсең...

Сәлим Григорьевич әйтте:

— Ярты еллык планны үти алмау куркынычы туды, мастер, әйдә, бераз

шөшкенләргә кирәк?

— Куар урын юк, Сәлим Григорьевич, хәзер дә бик киеренке эшлибез. Әгәр

тагын да тартсак, каян булса да өзелеп китүе бар.

Сәлим Григорьевич аны дипломатларча тыңламый, үзенекен:

— Без анда главбух белән сөйләштек, саллы гына премия бирергә булыр.

Шул йортны июнь азагына тапшырырга кирәк. Эшчеләргә вәгъдә ит, менә

премия исемлеге төзелгән, ал,— диде ул җитди тавыш белән.

Аның кыяфәте ничектер бик кайгылы, тыңламыйча мөмкин булмастай

җитди иде.

Нәфис исемлекне алып чыгып китте. Участокларда аңлатырга кирәк

булыр, дип ниятләде һәм тагын ниләр эшләргә зарурлыгын барлап барды.

Кайберәүләргә икенче сменага да калырга туры килер. Кемнәр шыгырдамыйча

гына бу эшкә алына алыр икән? Безнең бригададан Тимкин, Мәмрәев, Янбишев

һәм тагын берничә штукатурчы хатын-кызларны «вербовать» итәргә мөмкин.

Ә бүтән участокларда ничек чыгарлар бу авралдан?

Уйлаганча гына бармады... Нәфискә көн-төн чабарга, әрләшергә, ялынырга,

хәтта кайчак үз-үзеңне түбәнсетеп булса да ялагайланырга туры килде. Аннары

төнге сменага эшкә дә кала иде. Измәне стенага сибә торган станция китерделәр,

хатын-кыз техникага тиз генә өйрәнә алмый иде. Тагын стенага сыланган

измәне шомарта торган РМС станциясен дә үзе сынап карарга һәм бүтәннәрне

өйрәткәнче эшләп карарга мәҗбүр булды.

Эшләр ярыйсы гына тәгәри иде. Нәфис ничектер авырып китте. Бер көнне

салкын сөт эчкән иде, әллә шуның мазасы булды, тәне кайнарланды, башын

күтәрә алмады. Врач килеп, бюллетень бирде бирүен. Гөлгенә эштән сорап

кайтты да, аның янында грелка кайнарлап утырды. Ангинадан аның үзенең

дәва-ысуллары бар иде. Ул даруны бар дип тә белми — чөнки барысына да агу

итеп карый иде. Бер җиреңә файдасы булса, икенче төшеңә – зарары, дигән

иманы бар иде. Шуңа күрә һаман үзенчә дәва кылырга итте: ярты стакан кайнар

суга бер бал кашыгы тоз салып, өстенә дүрт тамчы йод тамызды, тамагын

чайкатты. Шул процедурадан соң Нәфиснең хәле яхшырып китте...

— Әнидән хат килде,— дип әйтеп куйды Гөлгенә бераз мәшәкатьтән бушап

калгач. — Авырый икән, кайтып китә алмассыңмы дигән?

— Җибәрерләрме соң?— Нәфис эндәшми калу читен булганга гына шулай

әйтеп куйды.

— Кая? Телеграмма килсә генә инде. Мин шулай дип әйтеп яздым.

Нәфис эндәшмәде, ул Гөлгенәнең әнисен өнәми иде. Һәрчак үзенең кызын

мактап, сине түбән төшерә торган итеп сөйли, кызының жубалгылыгын шуның

белән күмеп калдырырга тели ул. Кызын бернинди эшкә дә өйрәтмәгән.

Монда килгәнче Гөлгенә кинодан башка нәрсәне белми иде, ахыры бүлмәдәш

кызлары бик акыллылар, уңганнар, кызга яхшы йогынты ясыйлар булса

кирәк. Биредә Гөлгенәнең мокытлыгы бераз юылып төшә башлады кебек.

Әнисе килсә генә, аны тагын мокытлыкка керендерә инде. Нәфиснең бу зур

төзелешкә атлыгуының бер сәбәбе — шул караңгы читлектән качып китү иде.

Башкача һич мөмкин түгел. Ничек кенә әйтсәң дә, һаман килә дә сине карага

буяп китә. Үзенең ахмаклыгын сеңдерә. Ул тутыккан тимер кебек, тутыгын

бүтән «тимерләргә» дә йоктырып тора. Әмма кеше тимер-томыр түгел, аны

мартен миченә дип платформага төяп озата алмыйсың. Тутык белән ул синең

җаныңа үтеп керә, бәгыреңне ашый башлый... Ичмаса, үз балаларын әйбәт

итеп яратса икән, ул аларны ихластан яратмый да, бары тик тудырган кеше

буларак, ниндидер бәйләнеш кенә тоеп, шуның белән канәгать булып тереклек

иткән көне. Моны да әле үзе мөстәкыйль рәвештә түгел, бәлки бүтәннәрдән

күреп кенә, бүтәннәр шулай эшләгәнгә тоя, кеше күзендә туганлык формасын

саклаган була иде...

Нәфис терелү белән конторга килде. Эш сәгате бетеп килә иде инде, барысы

да каядыр шылган... Бер экономист хатын гына утырып калган. Ул бик ачылып

исәнләште һәм кәгазьләрен кызу-кызу актара башлады. Аның бармагындагы

калын алтын йөзеге күз алдында елт-елт килеп торды.

— Менә ал грамотаңны,— диде ул ниндидер графалы рәсми кәгазь сузып.

Нәфис алу белән моның премия ведомосте икәнен таныды һәм аптыраган

рәвештә хатынга карады.

— Сәлим Григорьевич түләмәде,— диде хатын аңлатып һәм бер дә исе

китмәгән кыяфәт белән, папкаларны өстәл тартмаларына җыя башлады.

— Ничек инде түләмәде?— диде Нәфис коты очып һәм ачулы эшчеләрне

күз алдына китереп.

Хатын җилкәләрен җыерды, гәүдәсе чайкалганда икешәр потлы ике герне

күкрәк турысында уйнаткан баһадирны хәтерләтте. Нәфис бүтән сүз озайтып

торуның мәгънәсез икәнен аңлады һәм ведомостьны тоткан килеш контордан

чыгып китте.

Сәлим Григорьевич аны шаян шатлану белән каршы алды. Хатыны өйдә юк иде

бугай, ул шунда ук холодильникны ачып, аннан бер шешәнең муенын ике бармак

арасына кыстырып алды, аннары буфетка рюмкаларга үрелде. Әмма Нәфиснең

чырае бик борчулы һәм бозлы иде. Ул аңа караган килеш бераз аптырап торган

кебек итте, шулай да кулындагы әйберләрне өстәлгә куеп өлгерде.

— Сәлим Григорьевич, нишләп бу ведомость буенча түләмисез,— диде

киеренкелектән калтыранган тавыш белән.

— Иң элек, әйдә, утыр,— диде Сәлим Григорьевич пумала кебек тузган

чәчләрен сул кул бармаклары белән рәтләп. — Аннары мондый эшләр белән

мин конторда гына кабул итәм.

— Курчак уены кормыйк әле, Сәлим Григорьевич, аннары кешеләр дә сезгә

курчак түгел!

Сәлим нәрсә әйтергә белми. Ул эшнең җитди, киеренке төс алуын

җилкәсендә тойган кебек, әмма бер дә йөзенә борчу-мазар чыгармыйча, зур

креслосына барып утырды да, аякларын чалып куйды.

— Ну, булып чыкмады ният иткән эш, Мәмәшев, финансист бит, беләсең,

нечкә нәрсә,— дип акланырга теләгән кебек әйтте ул. Нәфис, баягы ачуын бераз

йөгәнләргә өлгергән иде инде, шулай да эчендә һаман нәрсәдер бәргәләнә-

суккалана иде.

— Бригадалар сүзендә торды, йортны срогыннан алда җиткер деләр, ә сез

сүзегездә тормадыгыз булып чыга?

— Нишлисең, мин гаепле, мин сүземдә тора алмадым инде.

— Ә нигә алайса алдан ук буш вәгъдә бирдегез?

— Сезне сынар өчен?

— Ничек сынар өчен?

— Сез бит башта резервлар юк, җиткерә алмыйбыз дип тарткалаш тыгыз, ә

акча дигәч, резерв та табылды, эшче көч тә булды. Димәк...

— Соң бит кешеләр ике смена эшләделәр,— диде Нәфис тагын эчендә кузгала

башлаган еланны басарга теләп. — Шул хисапка план алдан үтәлде.

— Димәк, сез акча артыннан куучылар икән, ә патриотизм кая?

— Әйтәм бит, эшчеләр курчак уенын яратмый.

— Курчакмы, түгелме, акча бирмәделәр.

— Мин хәзер чүп булып калам бит эшчеләр каршында. Мин сезнең

ведомостька алданып, вәгъдә иттем.

— Син ведомостька кул куелмаган икәнен күрергә тиеш идең. Анда минем

имзам юк иде бит!

— Димәк, мин гаепле булып калам инде? Ай-яй чөс, ә?

Нәфис аптыраудан нәрсә әйтергә белмәде. Менә ничек төп башына

утырталар икән. Бик куркыныч кеше икәнсең син, Сәлим Григорьевич, дип

уйлады эчтән, әмма шул фикере төсенә чыгудан курыкты.

— Әллә син чип-чиста көе генә яшәмәкче буласыңмы?

— Ярый, минем чисталык, пычраклык мөһим түгел. Иң мөһиме — халыкка

нәрсә дип әйтергә хәзер?

— Финансны кистеләр, без ниятләгәнчә килеп чыкмады, дияргә кирәк.

— Сез моны үзегез әйтерсез инде, Сәлим Григорьевич!

— Мин дә әйтермен, син дә әйтерсең,—диде мөдир базымчакланып.

— Курыксаң, мастер булма, әй...

— Юк, мондый төп башына утыртуны мин өстемә ала алмыйм. Менә

шул!

— Алайса мастер да була алмассың!

— Бигрәк әйбәт, ичмаса намусым чиста калыр. Кеше алдый торган мастер

булганчы, алдана торган рядовойлар арасында йөрүем лутчы!

— Алданган кешенең намусы чиста булыр дип тагын алданасың, егет.

Барыбер тынычлыгың булмый, ник алдандым дип көйрәп торачак ул,— диде

дә Сәлим Григорьевич, көлеп җибәрде.

Шулай да бу сөйләшүдә ул ничектер шаярып кына маташкан икән дигән

мәгънә дә сизелә иде. Әмма Нәфис күңелендәге сүзләрен әйтте. Сәлим

Григорьевич аны чынга алмады микәнни? Нәфиснең бик җитди-аптыраган

кыяфәт белән торуын күреп, ул тагын озын чәчен бармаклары белән тарап

алды, йөзен читкәрәк борды.

— Әйдә, өстәл янына кил әле, бу мәсьәләне «яртысыз» хәл итеп булмас

ахры,— диде ул Нәфис белән килешергә теләгән рәвештә.

Нәфис, кул селтәп, чыгып китте. Әмма подъезддан төшеп җиргә басу белән

үзенең шулай эшләвенә үкенә дә башлады. Сәлим Григорьевич бит килешү

ягын каера иде бугай. Ә мин, пырылдап чыгып киттем. Ул мине эштән алачак,

әйе, бу көе генә калдырмаячак. Теге нәрәтне дә онытмагандыр. Андый кешенең

күңеле индикатор кебек үзенә каршы һәрбер хәрәкәтне «язып» бара. Чыннан

да, миңа йорт төзүдән завод төзүгә күчәргә туры киләчәк. ГЭС төзүгә китәргә

була. Әмма биредә өч ел көткән фатир чираты яначак бит... Гөлгенәгә нәрсә

дияргә? Юк, әйтми торырга кирәк. Әллә трестка барыргамы? Әлбәттә, барырга.

Юк, эштән чыгарса, һич килешергә ярамый. Мастерлыктан төшерсен, анысына

исем китми, фатир чиратым югалмас, ичмаса.

***

Ләкин эшләр бөтенләй көтмәгәнчә барып чыкты. Ике-өч көннән

«Жилстрой»дан нәчәлникләр килеп, эшләгән җирдә үк җыелыш җыйдылар.

— Менә,— дип сөйләп китте партком Дамиров,— нулевой цоколь

тәмамланган өч йорт бар. Шушы өч йортның икесен бик тиз рәвештә төзеп

бетереп тапшырсагыз, берсе үзегезгә була. Хәзер договорга акка кара белән

шулай язып куябыз. Фәкать төзелештә үзләре эшләүчеләр генә бу йортка

кертелә. Менә шул! Минем сүзем бетте, сезнең фикерләрне көтәм.

Ул нигез бетонына утырды, үзенең ышандыра торган чырае белән эшчеләргә

төбәлде.

— Алдамассызмы соң?— диде кемдер.

Барысы да көлешеп алды. Мондый сүзне бары шаярып кына әйтергә мөмкин

икәне аңлашылып тора иде.

— Ә сез бик көлмәгез әле,— диде Тимкин йортның икенче як нигезеннән

торып баскач. — Менә безгә Сәлим Григорьевич премия вәгъдә итеп, әнә теге

йортны аврал белән эшләтте, эшләп бетергәч, премия урынына безгә кукиш,

диде. Булдымы шул хәл?

— Булды, булды,— дип кычкырдылар.

Дамиров кырыйда көлемсерәп торган Сәлим Григорьевичка карады.

Теге, башта кызарды, табак бите бүртенде, чиртсәң каны чыгарлык дәрәҗәгә

җитте, булды дип тә, юк дип тә сүз әйтә алмады, каушап калды. Җыелыш гөжли

башлады, партком Дамиров мөдирнең югалып калуын шунда ук тоеп алды һәм

тынычланырга өндәп кулын өскә күтәрде.

— Бу сораулар искә алыныр,— диде. — Трестта без аны тикшерербез.

Канәгатьме шуңа? Курыкмагыз, тиешлесен алырсыз. Димәк, килештек: Октябрь

бәйрәменә менә бу — хәзер нигезләрендә үзегез утырган йортларны тапшырасыз.

Әнә тегендәгесе тоташ үзегезгә була!

Җыелыш бетте. Нәфис җыелышларны яратмый иде. Бүген ул аның кирәген

аңлады. Әнә Сәлим Григорьевич ничек кызарды, битенә уйдык-уйдык соргылт

нервы таплары чыгардылар. Андый калын тирелеләрне фәкать җыелыш кына

җиңә ала. Юк, җыелыш бик кирәк нәрсә икән! Чыгыш ясамаганына хәзер

үзе дә үкенеп тора. Сәлим Григорьевич тагын да ныграк «пешә» иде. Нәфис

куркып чыгыш ясамады. Анысы факт инде. Эштән чыгарып ташлар, квартир

чиратын «мәтәштерер» дигән арткы исәпкә тотынып, кыюлыгын җуйды да

калды. Начар белән начар булырга теләмәү генә түгел, үз тиреңне саклап

калырга тырышу шикелле җирәнгеч эш килеп чыкты. Аннары Нәфис үзен

тынычландырырга тотынды: тәгаен генә миңа нинди начарлыгы тиде соң әле

Сәлим Григорьевичның? Премия булмаган икән, бер миңа гына түгел бит.

Мир белән ир бул, мир белән җир бул, ди торган иде әнисе. Бәла дә мир белән

булганда үтерә торган сил түгел. Әйдә, безнеке кайдан килеп кая китмәгән!

***

Премиянең барыбер дә очына-чигенә чыга алмадылар. Эшчеләр кул селтәде.

Әмма Сәлим Григорьевичка каннары катты. Ул безне тагын утыртмагае дип,

гел шикләнеп сөйләнәләр иде. Нәфис алар белән килешсә дә эндәшми кала,

әгәр аларны яклап сүз ычкындырса, Сәлим Григорьевичка ишетелер дип уйлый

иде. Хәзер стеналарның да «колагы» бар кебек, гаҗәп хәлләргә каласың, дүрткел

стена эчендә беркем дә булмаган чакта берәр кеше хакында сүз әйтсәң, шул сүз

теге кешегә барып ишетелмичә калмый. Моны Нәфис әллә ничә сынады инде.

Хәзер буш бүлмәдә дә берәрсе турында сүз ычкындырырга ярамый. Эшчеләр исә

Нәфисне Сәлим Григорьевич белән бер дип уйлыйлар булса кирәк, элеккеге кебек

серләрен бүлешмиләр, ачылмыйлар иде. Ә Нәфиснең шуңа бик эче поша, эчтән

генә бәргәләнә-суккалана иде. Ничектер аңа ышанмауларына күңеленнән әрни,

үзен-үзе битәрли иде. Моны кешегә аңлатып та булмый — шунысы авыр. Гөлгенә

дә моны аңламый: хан кызы булдың инде, валлаһи, дип тиргәп ташлый. Соңгы

вакытларда Гөлгенә ничектер тагын үзгәреп китте әле. Кич белән Кама буена да

төшүдән баш тарта. Шундый чакта Нәфис гасабиланып аңа бәйләнә башлый.

— Син минем хатыныммы, юкмы? Гөлгенә, дим?

— Ну, синең хатының,— ди Гөлгенә өстәл янында ике учына башын салып

утырган килеш. Шундый салкын, гамьсез итеп әйтә бу моны, үз-үзеңне тыеп

калмасаң, аның битарафлыгыннан шартлавың ихтимал. Нәфис моны аерым-аерым яшәүдән күрә. Нишләргә белми. Гөлгенәгә үзеңнең кемлегеңне көн

саен белгертеп, «кисәтеп» торырга кирәктер ахрысы, үзеңнең хисләреңне аңа

биреп, бәрабәр аныкын да алып кына яшәргә һәм фәкать шулай гына күңелен

биләп торырга мөмкин бугай. Нәфис сизә, ул Гөлгенәнең йөрәген һаман үзенә

беркетә алганы, ычкынмаслык иткәне юк шикелле.

— Вазифаңнан баш тартма, алайса?

— Әй, син һаман бала, Нәфис, берни дә аңламыйсың?

— Нәрсәне аңламыйм, синеме?

— Мине дә, гомумән...

— Йә, йә, әйтеп бетер?

— Инстинктыңнан ары уза алмыйсың, Нәфис. Нәрсәдәндер гафил син.

— Кара, нишләп миңа «ревизия» ясыйсың әле син?

— Булганны әйтәм, Нәфис, булганны. Син бит дөреслек яратам дисең, менә,

чын дөресен әйтәм. Нәрсә, дөреслек керпе кебек энәлеме әллә?

— Юк, бу дөреслек түгел, Гөлгенә.

— Дөреслекне аңламыйсың икән, димәк, сиңа ялган кирәк. Минем ялганлый

алмаганны беләсең инде.

— Туктале, дөреслек маскасы артына яшеренмә әле. Әйт, нәрсә булды сиңа?—

дип өзгәләнде Нәфис. Гөлгенәнең күзләренә карады. Күз карашының очкынына

чыдый алмыйчамы, Гөлгенә карашын читкә алды. Нәфис түгәрәк матур иягенә,

аңа килешеп һәм йөзен бизәп торган борынына карады. Анда үзен җәлеп итеп,

өндәп торган чалымнарны күрде. Болар барысы да Гөлгенәдә элек тә бар иде,

әмма Нәфис үзенең эчке бер сиземләве белән тагын шуны тойды: хатынының

йөзендә ничектер Нәфиснең гыйшкый кысталуына салкынлык, битарафлык

күрсәтүдән рәхәтлек, кинәнү тапкан шикелле сызыклар бар иде шикелле. Шуңа

күрә Нәфиснең хисләре бик нык үртәлде, горурлыгы кимсенергә җитеште.

— Кызык кына син, миңа берни дә булмады. Просто соңгы вакытларда

уйлана башладым. Соң бит безгә һаман квартир бирмиләр, әнә Сәгыйдуллин-

нар алган. Алар да безнең белән бергә килгәннәр иде.

— Юк, син читка тайпылма, туры җавап бир.

— Нинди читкә тайпылу? Фатирың юк бит һаман?

— Без ул хакта борчылмый идек бит әле?

— Мин уйладым-уйладым да, Сәлим Григорьевичның үзе белән сөйләшеп

карарга булдым. Ул син әйткәнчә начар кешегә охшамаган. Чират исемлеген

күрсәткәндә анда без юк идек, ә ул язып куйды. Сөйләшүнең файдасы тиде,

син нәрсә булды дисең?— Гөлгенә кызмыйча гына сөйләсә дә, битенә алсулык

йөгерде.

— Фокусник ул Сәлим Григорьевич, иллюзианист, син аңа ышангансың.

Аның уеннарын күп күргән инде?

— Нәфис, син кеше турында башкалар фикере аша хөкем йөртәсең, чын.

Үз фикереңне булдырырга кирәк. Аннары син бүтәннәрне гел хөкем итәсең.

Әйбәт түгел синең бу сыйфатың. Үзең хөкем итсәң, сине дә хөкем итәрләр.

— Сәлим Григорьевич мине берничә мәртәбә агач атка атландырды инде,

мин аны фәрештә итеп күрергә тиешме, синеңчә.

— Ул сиңа әйбәт карый. Нәфис, киләчәктә үзеңне конторга алам диде, чын

менә. Шунда булсаң, квартир да тизрәк булыр иде. Ул сине күтәрү ягында. Тик

үзең генә тәртәгә типмә! Дөреслек яклы булып йөрисең дә, башлыкларны үзеңнән

биздерәсең. Башлыклар дөреслек яклы түгелмени? Син ниндидер ялкауны,

уңмаганны ышыкларга омтыласың. Әлбәттә, моңа өстәгеләрнең ачуы килә...

— Сәлим Григорьевич сине иллюзияләре белән тәмам эретеп бетергән

икән.

— Юк, Нәфис, ул бик ихлас кеше, нечкә күңелле, чын менә!

— Сине миңа каршы сихерләгән, күренеп тора.

Нәфиснең тавышы кимсенүле иде.

— И, Нәфис, нигә син шулай шикчел икән?

— Чөнки мине гел алдап торалар.

— Ә син алданма! Нигә алданасың?— диде Гөлгенә ничектер ирен жәлләгән

кебек.

— Мин ышанучан бит, үзем алдый белмәгәнгә ышанам!

— Һәрнәрсәгә ышана торган кеше — бик начар ул, Нәфис, беләсең.

— Ә ничек ышанмаска соң? Өйрәт.

Алар тынып калды. Гөлгенәнең озын керфекләре күбәләк канатлары

кебек, леп-леп килеп торды. Ул нәрсә әйтергә белми иде. Уйлары оясыннан

аерылган күч шикелле гөжелди. Аның Нәфискә чыкканына инде ике ел була.

Башта бергә тора башлагач, ул Нәфисне яратырга тырышты, аны яратуны

үзенең хатын-кызлык бурычы итеп карый иде. Акылы белән ул аны ярата да

башлады шикелле. Чөнки Нәфисне жәлли иде. Миңа бар өмете белән килеп

бәйләнде, ичмаса, өметенә тимәскә кирәк, дия иде Гөлгенә. Ә хисләрне Нәфис

кузгата да, үзенә карата да алмады, хисләр салкын, битараф калды. Гөлгенәнең

ничектер җанында ике шәхес барлыкка килде. Берсе аның акыл белән үзен

Нәфис алдында бурыч санап яшәүче кеше, икенчесе — тегенең бурычларына

исе дә китеп карамый, киләчәккә нәрсәдер өмет итеп яши, каядыр омтыласы

килеп, кайчакларда талпынып та куя иде. Сыңар канаты имгәтелгән кош

шикелле бәргәләнсә дә, беркая да оча алмый иде... Нәфис аны икегә аерды да

куйды. Нәрсәдән бу? Әллә чынлап та шулай булырга тиешме? Минем белән

генәме шундый хәл? Бүтәннәр белән дәме? Аларның да шулай һәрберсендә ике

кеше утырамы? Шуны үзләрендә яшереп асрыйлармы? Ике шәхес, дигәннән,

Гөлгенә хәтерли әле: унынчыны бетергәндә ул бер әкият укыган иде. Анда

кечкенә генә Джек исемле малай ике башлы пәһлеван белән сугышып йөри.

Бер башын кылыч белән кыеп төшерсә, икенче башы кала тегенең. Гаҗәп

кызык. Аннары бер гәүдәдәге ике баш — берсе карт баш, икенчесе яшьрәк

баш. Бер-берсе белән һаман пычакка-пычак килеп бәхәсләшәләр, чөнки берсе

карт, берсе яшь. Шуңа күрә бер-берсе белән чарпалышып кына торалар... Менә

хәзер Гөлгенәнең үзендә шундый хәл. Әйтергә дә көлке: карт баш — акыл,

Нәфискә үзен бурычлы сыман яши, яшь баш — хис, һаман нәрсәдер көтә,

өмет итә: бу хәлләр үтәр, ниндидер бер могҗиза булыр, барысы да үзгәрер,

ди... Дус кызлары белән бергә яшәү, аралашу да Гөлгенәне шактый гына

агартты. Кызлар төрле милләттән, рухи яктан төрле дәрәҗәдә иделәр. Арада бик

зиһенле, күп белүчеләре дә бар. Бер кыз, мәсәлән, фәкать лейтенантка гына

кияүгә чыгу турында хыяллана. Профессор булмасын, әмма офицер булсын...

Хуш исле чәчәкләр арасында, песи чәчәк тә хуш исле булган кебек, Гөлгенә

дә үзе хакында, Нәфис турында биредә күбрәк уйлый иде. Шартлар да шуңа

этәрә: аерым йоклыйсың, уйландыра, үз тормышыңа читтән торып карыйсың...

Аннары яшерен-батырын түгел, Гөлгенә Нәфиснең дәрәҗә иясе булуын бик

тели иде. Кызлар да шул хакта бик күп сөйләшә.

— Дәрәҗәгә ирешү өчен нәрсә кирәк? — дип сөйләп китә бер бик укыган

рус кызы. Үзе үк соравына җавап та бирә.

— Беренчедән, талантлы булу шарт, ягъни башы әйбәт эшләсен. Икенчедән,

телен тыя белә торган булсын. Менә шул.

— Юк, ул гына җитми,— дип аны бүлдерә икенче бер кытай кызы. — Бөек

физик Эйнштейннан уңышка ирешүнең формуласын сорыйлар студентлар.

Ул тактага шундый формула язып куя: х + у = бәхет, дәрәҗә. Х — көн-төн

хезмәт, эш, у — дәшмәү дип аңлатма бирә ул. Аңладыгызмы — дәшмәү, ди

Эйнштейн.

— Соң мин дә әйтәм бит, телен тыя белсен, дим.

Гөлгенә шундый бәхәсләрдән уйлана башлый: Нәфиснең бәхетле сыйфатлары

бармы, юкмы? Шунысы хак: Нәфис дәшми кала алмый, ни уйлаганын әйтмәскә

көче җитми аның. Дәрәҗә баскычындагы иң нык тышавы шул... Бу тумыштан

килә торган кимчелегеннән ничек биздерергә аны? Юк, бишегендә ни нәрсә,

очканда шуны сайрар дигәннәр.

— Юк, менә мин берәүне беләм,— дип аңа каршы төшмәкче була шактый

тормыш тәҗрибәсе туплаган кыз. — Аның бер таланты да юк, без бер класста

укыдык. Математикадан мәсьәләләрне миннән күчерә иде, диктантлары өчтән

артмады. Ә ул хәзер зур урын били. Нилектән дисезме? Җыелышларда шундый

ялкынлы итеп сөйли белә ул. Үзе буш баш, ә сөйләргә дисәң, теленә шайтан

төкергән. Юкны бар итеп сөйли белүе аркасында югары урынга үрләде.

— Шулай, мин дә андыйларны күп беләм,— дип җөпләп куйды гамәли кыз.

Ә Нәфиснең җыелышларда сөйләү куәсе бармы соң?.. Кем белә аны, андый

чалымы бер дә сизелми...

Менә очрашкан саен Гөлгенә үзе белән яшәүче кызлардан алган тормыш

дәресләрен иренә җиткермәкче була һәм кайчакта аларның очрашулары шактый

тәмсезләнеп тәмамлана. Нәфис тә нәрсә уйларга белми, бирегә килгәч Гөлгенәнең

180 градуска үзгәрүен аңларга зиһене тартмый иде. Ул Гөлгенә янына кайчак

эштә алган рухи яраларын дәваларга дип өметләнеп килә дә, әнә шундый салкын

исәп-хисапка килеп бәрелә. Бүген участокта бер эшче белән кычкырышты да,

үзенә-үзе бик җирәнгеч булып калды ул. Нәфис шуны әйтү белән:

— Ник кычкырыштың?— дип төпченә башлады Гөлгенә. Байтак эндәшми

утырганнан соң сүз ялгап китү өчен шуны эләктереп алды.

— Ялкау, хөрәсән, һич эшләргә теләми,— диде Нәфис ачынып.

— Кычкырышу хатын-кыз эше, син дипломат булырга тиеш, Нәфис. Шуны

аңлыйсыңмы?

— Юк, әгәр хөрәсән икән, аның йөзенә бәреп әйтергә кирәк. Шунсыз рәткә

керми ул.

— Их, син кара халык, кара сарык, ачуың килмәсен, зинһар. Ул бүтәннәр

алдында әллә нәрсәләр әйтеп ташлагандыр әле. Шуннан синең нинди

авторитетың калды инде?

— Мине өйрәтмә, әнә хатыныңны өйрәт,— диде ул нәрсәгәдер ишарәләп.

— Бер хатыныңа баш булалмаган нәрсә... Юк, бүтәнен әйтеп бетермәде.

— Син аның үзен генә аулакка алып, шунда кычкырышырлар, үзеңнең кул

астындагылар алдында тавышланырга һич тә ярамый.

— Шулай итәсе калган да соң? Дары кебек кинәт кабынып кителде шул.

Нәфис хатынының күзләренә текәлеп карады һәм теге хөрәсән әйткән

сүзләрне яңадан эзләгәндәй итте. Күңелендә Гөлгенәдән шикләнү еланы башын

калкытып куйды, ачу килгәндә әллә ниләр телдән ычкынуы мөмкин, болай

гынадыр, дип үзен-үзе алдарга, юатырга тырышты. Гөлгенә өстәл яныннан

торды да тумбочкасына таба атлады. Нәфис аның артыннан килеп, биленнән

кочып алды һәм, күтәреп барып, караватына илтеп салды. Гөлгенә тук башлы

юан көлтә кебек авыр иде. Нәфис мышнап чыкты.

— Юк, юк, нишлисең, Нәфис, хәзер кызлар кайтып керә бит, кит! Кит,

маташма, зинһар,— дип Гөлгенә иренең кымтырыклый торган кулларын

үзеннән умырып-умырып алып ташлады да торып утырды һәм Нәфиснең

ирененнән суырып-суырып үбәргә тотынды. Бер минуттан сикереп аягына

басты һәм Нәфисне дә, кулларыннан тартып, урыныннан кубарга мәҗбүр итте.

 

Дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 1, 2015

фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: