Тәрәзәләр (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

Зөлфәт консультацияләргә йөри. Сочинение билгесен белмәү һәрдаим

борчый, шуны баштан чыгарып ташлап булмый. Укырга керә алмыйча кайту

зур фаҗига иде шул ул елларда. Тормышлар гел икенче якка борылырга,

син үзеңне түбән сорты кеше итеп санарга мөмкин. Монысы инде иң

хәтәре. Аннан гайбәтчеләр: менә яклап билге куеп барганнар да чыкты

хәзер ялганнары, дип, икенче елга кадәр кинәндерәләр инде. Әнисе: «Улым,

керә алмасаң кайгырма, Ходай саулыктан аермасын, югалмассың», дисә

дә, бер дә алай түгел шул ул... Гомер буе өйләрендәге әти эшлисе эшләрне

дә ул башкарып, аталы малайларга махы бирмичә укы, йөгер, тырыш та

менә сиңа мә!

Өч көн үтеп киткәч кенә чыгарып элгәннәр сочинение билгеләрен.

Зөлфәт килгәндә, кайбер кызлар елап чыгып бара, кайсылары кып-кызыл

булганнар, кайсылары кара коелган... ә кайсысы, аны-моны уйламыйча,

урында сикергәли иде. Бераз тукталып исемлеккә якын килмичә торды

Зөлфәт.

– Кил, юләр, нишләп торасың анда, синең икесе дә «5»ле бит, – дип

кул болгаган Яшел Үзән кызының сүзенә ышанасы килмәде.

– Юләр булсам булыр идем әле, сүзең дөрес булса.

– Менә инде, бәхет башына ишелеп төшкән дә башын тишкән дигәндәй,

кил инде монда. Бер стакан морс алып эчерәм, дип әйт, ичмасам, — дип

кыю кыз аны тотып белдерүләр тактасы янына өстерәде.

Башта фамилияләр күз алдында биешсә дә, кабат туктап калдылар. Ходай

Тәгалә бар икән!!! Күз аллары яктырып китте егетнең. Исемлек аңа бик тә

мәрхәмәтле һәм Яшел Үзән кызының сүзе дөрес иде.

– Кабат гел синең яныңда утырырга рөхсәт итәрсең бит, галиҗәнап

Тукай әфәнде?! – диде ул.

– Карарбыз, – диде Зөлфәт Көмеш Чишмәдәге колхоз рәисләре әйбер

сораган кешегә әйтә торган сүзне кабатлап.

Бәхетле кеше кайчагында бернәрсә дә күрми, яки бар нәрсәне дә күрә,

кызның кулына «Расих» дип язылган иде.

– Кулыңдагы Расих дип сырлаган кара исемне бетерсәң һәм дә минем

исемне язсаң, туташ, – дип, теленә салынды сочинение билгеләре күкнең

җиденче катына чөйгән һәм гомер буе шаярырга яраткан Зөлфәт. – Карарбыз,

гүзәлкәй. Синең ише Яшел Үзән кызына каршы килеп буламы соң?!

Шулкадәрле кызарды кыз, кулын кая куярга белмәде.

– Әем лә, – диде дә, дәфтәре белән битен каплады.

– Әйдә, тәрәзә төбенә утырыйк, йә чайкалып китеп, профессор Хатыйп

Госманга бәрелүең бар.

Коридордан, һәр адымын идәнгә кадаклаган сыман атлап, татар

шигъриятен тикшерүгә зур көч куйган, элек үзе дә күренекле язучы булган

олпат галим килә иде. Зөлфәт аны беренче күрүе булса да таныды. Үзе дә

шигырь язу белән җенләнгән кеше буларак, аның рәсеме белән чыгарылган

китапларны, мәкаләләрне өйрәнгәне бар.

– Әллә нәрсәләр беләсең син, малай, – дип пышылдады кызыкай.

Галим үтеп киткәндә тәрәзә янында үрә катып калдылар.

– Очрашырга насыйп итсен, әдәбияттан имтихан аладыр, аңа кадәр

телдән имтихан биргәндә башны ашамаслар – дип, Зөлфәт кызны күтәреп

тә алды, тәрәзә төбенә утыртып та куйды.

Ах итте кыз, тагын кып-кызыл булды. Ләкин Зөлфәтнең егетлеге аңа

бик тә ошады.

– Минем әти зур җитәкче, әллә кайларда укытам, дип башны әйләндереп

бетерде. Ә минем монда укыйсым килә. Читтән торып монда укысам,

икенчесендә көндезгедә укырга исәп бар.

Бай кызны бар байлыгы белән күтәреп утырткан икән әле тәрәзә төбенә

Зөлфәт. Монда кеше берсенә керәмме, юкмы, дип баш вата, ә ул ике югары

уку йортын йөгәнләмәкче.

Хәзер генә ныклап күз салды егет тәрәзә төбендәге кызга. Зәвык белән

киенгән, биле өзелеп китәргә торган бу гүзәлгә ни кершән, ни иннек

сыланмаган. Бу татар кызлары менә нинди була дип күрсәтерлек, Ходай

бар уемын да җанны тетрәтерлек итеп иҗат иткән кызыкай иде. Бай кыз,

юк, киемендә түгел байлыгы, кызара белә, зур җитәкче кызы булса да саф

татарча сөйләшә, битен-күзен буяп, табигый гүзәллеген имгәтмәгән чын

милли кыз–туташ.

Кыз аның уйларын сиздеме:

– Кулга энекәшкә «Расих» дип үзем яздырдым. Әтинең аралашкан

җитәкчеләре гел яһүд тә урыс. Әле бер урыс дустын улы белән өйгә чакыра,

җай ясап теге сары чәчле егет белән икебезне аулакта калдыра.

Танышсыннар, якынайсыннар, янәсе. Миңа татар егетләре ошый. Шул

әти инде. Әни минем яклы. Шул сары урысның бәбәгенә төртү өчен «Расих»

дип яздырдым әле кулга. Расиха ул авылдагы әбиемнең исеме.

Рәхәтләнеп көлештеләр. Менә бит, дип уйлый Зөлфәт. Инде бу кызның

бар әйберсе дә бар: акча дисеңме, затлы кием дисеңме, өйләре болын

кадәрдер инде. Урыс ягына өстерәсә дә, хәтта, әтисе дә бар.

Зөлфәтнең акчасы да, затлы киеме дә, олы өйләре, әтисе дә юк. Ә Ходай

аларга Ленин укыган, Казанның гына түгел, СССРның дәрәҗәле югары уку

йортында – университетта бергәләп имтихан бирергә, укырга керүдә бер-

берсенә көндәш булырга һәм тәрәзә төбендә аяк болгап, шайтан чакырып

утырырга насыйп иткән.

– Кая, төш әле, салкын бит бу тәрәзә төбе.

Зөлфәт Казансуда юынып кайтырмын дип алган йомшак сөлгесен тәрәзә

төбенә җәйде дә, кызны яңадан күтәреп утыртты. Ай, нинди рәхмәтле

күз карашы бүләк итте бу кыз аңа. Күзләрен бер-берсеннән ала алмыйча

тәрәзәнең ике яңагына икесе сөялеп утырдылар. Кыз кызарганнан-кызара

барды, күзен күлмәк итәгенә төшерде. Аның күлмәге Зәңгәр Күз киеп

кайткан күлмәк төсендә иде.

Эш нәрсә белән беткән булыр иде, консультациягә чакырдылар.

Кыз аның янына утырды. Аннан бәреп торган кайнарлык, хуш ис,

күз яктылыгы, Зөлфәткә рәхәтлек бирә, ләкин укытучының сөйләгәнен

тыңларга комачаулый иде. Ярый әле белгән әйберләрен сөйлиләр: исем

дә фигыль, баш кисәкләр дә иярчен кисәкләр. Бай кызның иярчен кисәге

булып китмәсә, ярый инде. Бу кызда түгел эш. Чибәр булганга ул гаепле

мени, яки әтисе җитәкче булганга, шәп киенсә ни булган?! Зөлфәт тә баш

тартмас иде.

Кыз аның җиңеннән тартты. Такта янында лекция сөйләүче галим, аның

тәрәзәгә карап утырганын эче пошып, әллә ничә тапкыр сөзәрдәй булып

чекерәеп алган икән. Зөлфәт, «рәхмәт» — дигәндәй баш какты, кыз «ярар»

— дигәнне аңлатып, керфек сирпеде.

Тәнәфестә кыз: «Әйдә, буфетка төшеп меник әле», – дип өстерәсә дә,

Зөлфәт риза булмады. Ул шәһәр кызларына ярап булмас, чәнечке, пычак

белән ашарга туры килер. Кесәдә акчасы да аз. Ә хатын-кыз хисабына

ашарга горурлыгы рөхсәт итмәячәк.

– Ярар, алайса, сочинениедән «5»ле алган изгеләр ашамый икән, – диде

дә өстәлгә башын куйды кыз. Сөйкемле йөзен Зөлфәт ягына борган да

керфекләрен җемелдәтә генә бит.

– Ярар инде, – диде Зөлфәт, кызарганын тоеп. – Мин бит синең алда

да сынау бирергә килмәгән. Алай карап торма, болай да йөрәк туктыйм-

туктыйм дип сулкылдый монда. Берәр өтерме, фигыльме, тартык авазмы

кысылса, ватылып та чыга.

– Менә анысы булмас, сөйләшүеңне күптән тыңлыйм, мин – шагыйрь

дисәң, гаҗәпләнмәячәкмен. Яшел күзле кешеләр талантлы була, ди, минем

әни. Ә ул инде ялгышмый.

Сүз кая кадәр барып җитеп аяк салындырган булыр иде, лекция

башланды.

Яныңда шундый чибәр кыз утырганда, июнь тәрәзәдән юкә ботагы

сузганда кемнең туры һәм кыек иярчен җөмләләр турында тыңлап утырасы

килсен?! Тыңласа да тыңлады, тыңламаса да тыңлады Зөлфәт. Әле хәтта

язып та барды. Язын бакчада эшләп көрәк, китмән, балта сабы кысып

яссыланган бармаклар сыгылмалылыгын җуйган, нечкә ручканы тоймас

хәлгә килгән иде. Аннан физкультура укытучылары ручканы юньләп кулга

да алмый ич.

Кыек-мыек җөмләләр турында барган лекция уңышлы тәмамланды,

адашмый гына тәнәфескә барып чыкты.

Укытучылар көчле, ахры, монда дигән фикер туа. Сеңдерәләр, малай.

Көмеш Чишмә, Мамадыш мәктәбендә өйрәнгәннәр дә искә төшә. Күңелендә

булганны уятып, уйлатып, егет белән кызларны имтиханга ныклап

әзерлиләр. Сөйләүләре аңларлык, кабул итәрлек, әзерләнеп килгән кешегә

шул җитә. Менә ул әзерләнмәде шул. Сөйләгәннәре бар да аңлашыла, җөмлә

тикшерә дә белә, баш белән иярчен кисәкләрнең астына да сыза, анысы.

Ләкин махсус әзерләнмәү, шикләнү һәрдаим борчып тора.

– Син дә кайтасыңмы, Зөлфәт, әйдә, бергә чыгабыз, – дип, Яшел Үзән

кызы Гадилә аны ишек төбендә көтеп тора иде.

– Әйдә, – диде Зөлфәт.

Бу кыз белән коридордан барулары да бәйрәм. Аның җитезлекләре,

аның адымнары. Мәрмәр баскычтан төшкәндә дә оста гармунчы телләрне

өстән аска таба сыдырган кебек до-ре-ми-фа-соль-ля авазы чыгарып төшә

инде, малай.

Зөлфәттә дә ак күлмәк, кара чалбар, затлы каеш. Узган-барганнар,

көлешеп, яшьлеген ташкын сыман ыргылдырып килгән бу парга борылып

карамыйча булдыра алмый. Егете папкасын хәтәр генә болгап, уйнатып килә,

ә кыз аның артыннан тыр-тыр йөгерә. Үзләре нидер сөйләшәләр, лекция

укыган укытучыларның кызык якларын хәтерләп көлешәләр, аларның

әзерләнегез дип кисәтүләрен онытып, баскычлардан очып төштеләр, ишекне

бәреп-атып сагындырган урам кочагына ташып чыктылар да, Гадилә ике-

өч бөтерелергә генә өлгерде.

– Их, Чистай урамына кадәр җәяү кайтсаң иде! – дип кычкырды егет.

– Кем белән кайтасың килә, Зөлфәт! – дип чытлыкланды Гадилә.

Зөлфәт күреп торды: алар килеп чыгуга юл кырыенда торган кара,

күз явын алырдай «Волга» әкрен генә кымшанды да Гадилә янына килеп

туктады. Рульдәге абзый, ашыгып төште дә, машинаның ян ишеген ачарга

йөгерде.

Гадилә арткы утыргычка утырды да:

– Әйдә, Зөлфәт, Чистай урамы ягына кайтабыз, өеңә кертеп үк китәр

Гафур абый, – дип аңа кулын сузды.

Монысы ук кирәк түгел иде. Шофер абый әле ишеген япмаган. Бер

яктан ялварулы-ягымлы караш белән Гадилә төбәлгән, икенче яктан әле

генә бер бүлмәдә лекция тыңлап чыккан унлап кыз нәрсә булыр микән

дип, карап тора.

– Юк, рәхмәт. Яп, абзый, ишекне, миңа икенче якка, – дип әйтергә

көч тапты Зөлфәт. Үзе, су тирәнлегеннән соңгы һавасын сулап бетереп

чыккан, күкрәккә күкнең яртысын суырып алган водолаз шикелле, ухылдап

куйды.

Машина кузгалып китте. Тәрәзәдән карап баручы Гадиләнең кояшы

сүнгән, ае баткан, күзендәге сагыш түгелсә, университет Иделгә агасы

иде...

Әйткән ди аннары бу вакыйганың шаһите булган теге кызларның берсе:

– Егетнең тормозы тота, беркемнең дә олтаны булмаячак, үзе «Волга»ларда

йөри торган кеше булачак. Бирмик килмешәк бай кызларына! – дигән.

Моны Зөлфәт каян белсен? Икенче көнне аудиториягә килеп өстәл

артына утырды гына, бер кызыкай килде дә бирәсе имтихан турында

нәрсәдер сораша башлады. Сорашу гына түгел, янында утырып калды. Бу

Зөлфәткә күңелле генә, игътибарга мохтаҗ шул һәр җан иясе.

Ә Гадилә лекция башланыр алдыннан гына килде, алгы өстәлгә

кунаклады. Тәнәфестә ике-өч кыз Зөлфәтне камап алдылар да тагын

нәрсәдер сорашып, Гадилә белән күрештермәделәр. Хәзер инде аның

янында икенче кыз утырып калды, чөнки аның белән сөйләшкәндә укытучы

керде, чираттагы лекция башланды.

Өченче тәнәфестә тагын кызлар камалышында иде Зөлфәт. Бу хәтта аңа

ошап та китте. Сорауларга җавап бирә-бирә имтиханга әзерләнә түгелме соң

ул! Кызлар да үз белгәнен сөйли. Артистлар. Каян белсен Зөлфәт аларның

Гадиләгә каршы заговор оештырганнарын? Кайсы кыз үзеннән матур

киенгән, чибәррәк булган көндәшен өнәгәне бар?! Әле җитмәсә, тегесе кара

«Волга»да килсә, кара «Волга»да китсә. Аны, Алланың кашка тәкәсе санап,

көне буе бер эш эшләмичә, өрлектәй шоферы белән хөкүмәт машинасы

көтеп торса. Керә инде ул укырга, анысын беләбез. Ләкин Зөлфәтне аңа

бирү юк, берәр кара машиналы кеше малаена кияүгә чыксын. Авыл егетләре

безнең үзебездән дә артмый, беребез дә кияүгә чыкмаган ич, дигәннәр

кызлар. Имтиханда барыбызны да мәтәлтә алмаслар әле, кайсыбызга булса

да булыр теге чибәр, башлы егет, ләкин Гадиләгә түгел, дигән кызларның

атаманы Камилова.

Өч тәнәфестән соң гына очраштылар. Гадилә теге тәрәзә төбендә аны

көтеп тора иде.

– Нихәл, Зөлфәт? – диде ул. Бүтән бер сүз дә әйтмәде.

Берни булмагандай, җитез генә килде дә Зөлфәт, кызны тәрәзә төбенә

күтәреп утыртты. Кып-кызыл булган кыз шуннан ачылды да китте. Яңадан

кичәге Гадиләгә әйләнде дә куйды. Очынып сөйләшә. Нәрсә такылдаганын

абайлый микән, юк микән?

– Мин бүген монда килгәндә Урман аръягы авылында каенлык күрдем.

Бер бүтән агач юк, шундагы каеннарга тотынып әйләнгәләп йөрсәң иде,

– ди. – Башкалага дистәләрчә тапкыр килеп тә бер дә игътибар итмәгәнне,

нәрсә булды микән мин юләркәйгә? – дип күкрәгенә матур куллары белән

кагылып ала. Бу кызның мәхәббәт аңлатуы булгандыр.

Сизде Зөлфәт. Ләкин нәрсә дип җавап бирсен инде ул аңа?! Хат алыша

торган кызым бар, дисенме? Без синең белән пар түгел. Синең райкомың

да, әтиең дә бар. Ә минем райкомым түгел, әтием дә юк, дисенме? Аннан,

алай рәхимсез була алмый бит инде Зөлфәт. Гадиләнең укырга керәсе

билгеледер. Беренчедән, кыз төпле белемле, сөйләшүе килешле, имтихан

биргәндә кызларның чибәрлеге, бигрәк тә һәрдаим кояш төшеп торучы

тезләре, сукылдап торучы күкрәкләрендә уянган хушбуй исләрен эләктереп

ир-ат укытучылар җанына китереп бәрә дә имтихан алучы исемлеккә ничәле

куйганын да абайламый. Җанында ничә баллы тетрәү була – шуны куя

инде, кая барсын? Ул бит синең доцент, профессорыңа карап тормый.

Аннан бер-берсеннән, фәненнән, өйдә мыжгылдаучы хатыныннан туйган ир

чәчрәп торган милли татар кызларын, аларның иң булдыклыларын күргәч,

ни өчен җанын сыгылдырмасын да, аңын җуеп егылмасын һәм, гел «5»ле,

«4»ле генә куймасын, ди. Кайда язылган ул?

Гадиләдә барысы да бар. Бизәнмәгән, имгәтелмәгән, зыялы гүзәллек.

Аннан ул бит көндезге уку йортына да керә ала, дәрәҗәле, акчалы һөнәр

бирә торган, җитәкчеләр әзерли торганына да. Кабат монысын, бәлки,

ташлар да. Укырга кергән исәптә алар елга ике тапкыр гына: җәен утыз,

кышын ун көнлек сессияләрдә очрашачаклар. Юк, канатын сындырырга

ярамый кызыкайның. Өендә дә рәт юк икән шул бичарага: әтисе урыска

кодалый. Алтын читлектәге кош булмагае...

Лекциягә кереп баручы укытучыны күрүгә Гадиләне тәрәзә төбеннән

очыртып төшерде Зөлфәт. Иң арткы өстәлгә кереп утырдылар. Егетнең

дәфтәре, ручкасы алда калган иде. Элек янәшәдә утырган кызый борылып

чакырды да.

– Ярар инде, – дип, кул селтәде Зөлфәт.

Ә кызый аңа ручка һәм дәфтәренең уртасыннан суырып алып, ике

кушбит кәгазь бирде дә, «Гадиләдән–Зөлфәткә» дип язды. Әйе, язмышның

ике исем арасына бер текә сызык сызасы калды.

— Автобус белән килдем. Әти белән ачуланыштык. Гафур абый синең

турыда әйткәнме, әллә әти үзенчә аңлаганмы, сүз зурдан булды.

— Синең сары салам белән ябылган чиркәвең кирәк түгел, Горький

заводы каршына бастырып куй да чукынсыннар шул малаеңа карап,

— дигәнмен. Кирәк бит, ә, гаиләбездә булмаган хәл. Әни, мескен, ул авыл

кызы, дини, абыстайда сабак алган хатын, мине дә кызгана, шәригать

буенча ирнең хакы да бик олы шул, кызым, ди. Менә үзең уйла инде,

Зөлфәт. Әтием ил күләмендә әһәмиятле районда секретарь булып эшләсен

дип, Мәскәүдә Ваняларның зур кешеләре бар дип, Ваняга аяк чолгавы

булыйммы? — Гаҗәп кызганыч, мескен иде ул бу мизгелдә.

...Зеленодольскига автобуслар тимер юл вокзалыннан китә икән. Очы

һәм ботаклары кыркылган, яңа яфраклар җибәргән түгәрәк агач янында

гөрләшеп торган парны күреп күпләр көнләшерлек иде.

— Иртәгә киләсемне дә белмим. Еракка олактырам мин сине, барыбер

кеше ясыйм мин синнән, рәхәттә яшәрсең, ди әти. Ничек рәхәттә яшим

инде мин Ваня белән. Менә синең белән... — дип авыз ачкан иде Гадилә,

автобус килеп тә туктады. Чиләкләр, кечкенә бидоннар күтәргән базарчылар

килеп бөгелде һәм ишекне яулый башлады.

— Их, Зөлфәт, — диде Гадилә. Аның тавышында елыйсыны китерә

торган, җанны телә торган үкенеч бар иде.

Ул кисәк кенә: «Билемнән тот әле», — диде. Зөлфәт, аны биленнән алып

үзенә якынайтуга, кочаклап та алды Гадилә, суырып та үпте, кып-кызыл

булып тукталышка йөгерде. Ишектән килеп тә керде, автобус кузгалып та

китте...

Ул Гадиләне кабат беркайчан да очратмады. Ә гомер буе күрәсе килде

ул зыялы, хисле, гаҗәп тә кызганыч кызыкайны.

Күңелгә Казан зурлыгындагы ташны салып, Гадиләнең аңа томырылып

караган күзләрен хәтерләп, иләс-миләс кайтты да апасының бакчасына

чыкты, эшкәртелми калган җирне ярсып казырга кереште. Ике сәгать

эчендә казып, тырмалап бетергәч кенә апасы кайтты да, эшне күргәч ах

итте: «Менә ул безнең нәсел...», — дип такмаклый башлады.

Татар теленнән дә «5»ле алды. Әдәбияттан да «5»ле эләктерде. Нил

абыйсы сынауны үзе алды әдәбияттан, язучыларның иҗатын чагыштыруны

таләп иткән сораулар бирә дә, дөрес җавап алгач, бераз тын гына утыра.

Җавап бирүчегә бер дә комачауламый, кысылмый, акыллы гына, сабыр

гына, Зөлфәтнең әнисе җиз иләктә он иләгән кебек, или инде.

Ярата үз фәнен белгән кешене Зөлфәт. Белгән кеше бит ул һәр әйбернең

үзәген, мәгънәсен тоя да, юк-бар сорау белән сине таламый.

Нил Гафурович та, тимерче бәләкәй чүкеч белән кызган тимерне нәкъ

кирәкле җиренә китереп суккан кебек, мәгънәле соравын чекелдәтә,

аннан олы кувалдасын күтәреп Зөлфәт орырга тиеш. Нәкъ ул күрсәткән

урынга. Сукты Зөлфәт, дөрес сукты, ахрысы. Нил абыйсы аның белән әллә

иркенләбрәк тә утырды инде, гаиләләренә кадәр сорашып бетерде. «Шәйхи

ага Маннурның туган җиреннән син, язганнарыңны күргәнем бар, өмет бар

синдә!» — диде Нил абыйсы. Моннан да зур бәя буламы авыл малаена?!

***

Нил абыйсының аның турында энесе Илдар белән сүз кузгатканын

Зөлфәт белми иде, билгеле. Ә Илдар Юзеев әйткән: энесе Илсур да, үзе

дә «Ялкын» конкурсларында җиңделәр, берничә битле китапчыклары да

чыкты. Матбугатта да күренәләр, ятим малайлар, дигән.

Рус теленнән диктантны да «5» легә язган Зөлфәтнең шатлыгы зур. Ә

Шәмсегаләм апасы аны да уздырып куана. Өенә кем генә кермәсен: «Менә

авылдан энем килде, университетка керергә. Шуннан «5» ле, моннан «5»ле,

тегеннән «5» ле. Безнең нәсел ул, каракайлар, чибәрләр...» дип, гел бер

монологны сөйли. Бу Зөлфәтнең шактый тетрәнүләр кичергән җанына

җәйнең челләсендә эчкән салкын әйрән кебек рәхәтлек бирә.

***

Апасына иксез-чиксез рәхмәтләр әйтеп, эшләрендә булышып, зур эшләр

майтарып өйгә кузгалды Зөлфәт. Автовокзалга төшеп билет алды да, очлы

борынлы Мамадыш автобусына кереп утырды.

Сикертмәле таш юлга автобусның арткы саны дөбер-шатыр бәрелә дә

коточкыч тавыш чыга. Салон эчендә авызга-борынга тузан тула, китә төчкерү-

төкеренү, көлешү, сукрану. Теләчедә автобус туктап хәл алды. Юлчылар

ашханәгә кереп капкалап та чыктылар. Казан–Мамадыш маршрутының

нәкъ ярты юлы иде. Инде өч сәгать кайттылар, әле дүрт сәгать кайтасы

бар, үтәсе юл тагын да начаррак. Автобус, давыл вакытында өзелмәскә

тартышкан караб сыман, чайкала, төчкерә, зарлана, ыңгыраша...

Менә, ниһаять, ул да кайтып җитте! Автобустан төште. Урманчы Хәбиргә

һәйкәл булып яшәүче каенлык, яфракларын лепердәтеп, аны сәламли иде.

Шәкерт кайта, югары уку йорты шәкерте, әле вузның ниндие бит! Казыган

тауга да элдертте Зөлфәт, тау башына утырып туган авылына күз салды.

Кайдадыр мотор гөрелди. Күктә, якында гына, тургай сайрый. Ниндидер

таныш моң ишетеп таудан үрелеп карады. Әйе, ике йөзләп чишмәсе булса

да, ул биш чишмәнең тавышын яхшы аера. Берсе гомер буе суын эчкән

Чегән чишмәсе, икенчесе Сабан туе мәйданын кочагына кысып челтерәүче

Бакырчы булса, өченчесе Таз Минни тавы каршындагы җитмеш-сиксән

метр озынлыктагы тоташ чишмә оркестры тәшкил иткән агып ята торган

тау, дүртенчесе моннан алдагы җәйдә ике ай буе Зәңгәр Күз белән тыңлаган

Трайт булса, бишенчесе биек тау башында утыручы Зөлфәтнең җанына да

орынырга дәрте җиткән Алмагач чишмәсе иде. И, агып та күрсәтә инде

ул Алмагач чишмәсе! Көтүчеләр аның суына манып ипи ашый. Югыйсә,

биштәрдә сөт тә бар. Хикмәте шул: чишмә суында ипи баллана, авызны гына

түгел, җанны сихәтләндереп салкыная. Ләкин ипиеңне, күз ачып йомган

арада гына тыгып алмасаң, шаулап, ургылып төшкән су кылычы өзеп ала

да балыкларга ризык итә. Ни салкын бит чишмә суы, ә балыклар шунда

кайнаша. Без белмәгән хикмәте бардыр Алмагач чишмәсенең. Зөлфәтнең

кайтканын күз кырые беләнме, кояшка сикергән тамчысы беләнме күреп

алган да сәлам бирә. Юк, ул моннан күренми икән, инеш ярына оялаган

карлыгачлары җиткергәндер.

«Сәлам, Алмагач чишмәсе! Дөньялыкта белепме-белмиме кылган

гөнаһларымны кичер, аның җәзасын булачак балаларыма, оныкларыма

калдырма, Аллам», — дип битен сыпырды Зөлфәт.

Казыган таудан йөгереп төште егет, Сәләхи тавына йөгереп менде.

Сәләхи кабере бу тауны мәңге саклаячак. Ул кеше Мамадыш базарында

күмер саткан, кесәсендә дулаган сыер кебек шашынган акчасына аракы алып

чыккан. Әз эчкәнме, әллә күбрәк кителгәнме, әллә Казыган таудан төшкәндә

аты чыгымчылаганмы, Сәләхине инешкә капланган килеш тапканнар. Дин

көчле, шәригатькә таянган сүз закон булган, аны зиратка күмдермәгәннәр.

Тауга җирләгәннәр. Бер уйласаң, гаепләнгән, башкаларга гыйбрәт өчен

кылган гамәл. Икенчедән, зурлаганнар булып чыга түгелме?! Ул елларда

күмелгән кешеләрдән хәзер кемнең генә кабере билгеле?! Ә Сәләхи каберен

бар да белә, хәтта ул күмелгән тауга да аның исеме бирелгән.

Хәзер инде аның эчеп, инешкә капланып үлгәнен дә белүче аз,

кызыксынучы да юк. Җир-Анага без барыбыз да баладыр, дип авыр сулады

Зөлфәт. Әллә таудан ашкынып менү сулышына капты, әллә авылдашы

Сәләхинең фаҗигасе җанына тидеме? Ул үлгән, ләкин аның кайтуын

зарыгып көтүче әнисе, хатыны, балалары калгандыр...

Менә, ниһаять, Зәңгәр Күз белән дөньяны тыңлап, чишмәләрнең җырын

җанга җыеп атлаган дымлы сукмак...

 

***

Сөенече эченә сыймаган әнисеннән бераз эләкте Зөлфәткә, бүген икеле

алсам, кайтып китәм, икенче имтиханнан соң озаталар, дип уйлап хат язуны

искә дә алмаган шул. Әй, сөенде инде энесе Илсур. Ул да Мамадыш урта

мәктәбенең тугызынчы сыйныфын тәмамлады. Инженер-физик булам, ди.

Университетка керәм, ди.

Рәхәт бит ул туган авылыңда! Сөйләшәм дисәң, сүзе аякка уралып йөри,

күрешәм дисәң, әллә ничә кул сузыла, үбешәм дисәң... Анысы да табылыр

иде, кызлар бөгә бөгәрлек, дип әйтергә ярата авыл егетләре.

 

 

Әсәрнең ахырын монда укыгыз: "Казан утлары" 1 сан, 2014 ел.

 

"КУ" 1, 2014

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: