Тәрәзәләр (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

Гаҗәп күңелсез булды Зөлфәткә. Кичләрен клуб бакчасында волейбол

уйныйлар, кирәмәйләп суга тупка. Егетләр: явызландың син хәзер, диләр.

Явызланырсың монда, хаты да килми. Барып җитүгә язам дигән иде. Бер

атнада үзе кайтсынмы, хаты килеп җитсенме?! Егетнең анда эше юк.

Утын турап өяләр, бәрәңге алалар. Мал белән мәш киләләр. Эш җитәрлек

анысы авылда. Апасы да очраган иде, бер сүз дә әйтмәде, димәк, аңа да

әле Зөлфиядән хат килмәгән.

Килде хат. Аннан аңкыган хуш ис! Кызлар хатны хушбуйга манып яза

икән. Әллә язып бетергәч хушбуй сибәме?!

Бик сагынып-саргаеп язган иде кызыкай. Берничә җиренә яшь тә тамган,

рус сүзләре Рәсәйнең үзе кебек җәелгән. Аңлады һәм сөенде Зөлфәт: кыз

аны әкәмәт сагына икән. Кайда булганнар, нәрсә сөйләшкәннәр – берсен

дә онытмаган.

Сентябрьдә Мамадышка китте, унберенче класста укуын дәвам итәргә.

Әнисе булдырды, кара сукно табып, костюм-чалбар тектерде. Ялга кайткач,

клубка да киеп чыкты Зөлфәт. Клубка керүгә күгәрми торган калай белән

тышланган озын өстәл бар. Шунда домино сугалар. Кереп утырмакчы иде,

өстәл атынмасын өчен кагылган тимер тарткыга чалбары эләкте, умырылып

та төште. Өйгә кайтып китте Зөлфәт, ялтырап аягы күренеп тора. Әй, әни

тиргәр инде, дип борчылулары! Әнисе алтын шул – бер сүз дә әйтмәде.

Әйбәтләп текте дә бирде. Җөе беленә инде, нихәл итәсең, күрәчәктер.

Мәктәптәге кызлар Зөлфәтнең үсеп, чибәрләнеп, кояшта каралып

килгәнен күргәч, тагын да ягымлырак сөйләштеләр.

Авылдаш малай аяк киеме урлап тотылган. Директор яныннан

класс җитәкчесе Асия апа да елап чыкты. Куам, дигән Мирсаяф

Мөхетдинович.

Аннан Зөлфәт керде Мирсаяф абыйсы янына. Кире бормады директор

абыйсы. «Караклар дигән хурлыгы ни тора, калдырып булмыймы теге

дуңгызны», — диде ул, сөйләшүе яралы кеше ыңгырашкан кебек. Белә инде

Мирсаяф абыйсы Зөлфәтне, йөгерештә, чаңгыда җиңгән өчен генә түгел,

Тукай көннәре үткәрү уңаеннан да Көмеш Чишмәгә язмача рәхмәт юллаганы

бар. Райком секретаре Нәҗип Шәкүрович якын иткәнне дә белә.

Аннан Зөлфәт:

— Мирсаяф Мөхетдинович, миңа үзебезнең шушы икенче урта мәктәпне

тәмамларга кирәк. Әти фаҗигале төстә үлгәч, әни йөрәк авыруы алды,

укуны ташлап аны борчыйсы килми иде, — диде.

Гомер булмаганны икесенә дә чәй китертте директор абыйсы.

— Ярар, үзең барла ул малайны. Көмеш Чишмә исеменә карак сүзен

ябыштырмаска тырышуың ошады. Бар, Арчага зона ярышына әзерләнүеңне

онытма, Мартынов белән Ишмуратовка да әйт, — диде.

Менә бит ул чын укытучы һәм җитәкче. Әкрен генә сөйләшә үзе, ә

сеңдерә.

Бу вакыйгадан соң Зөлфәт сыйныфларында гына түгел, бөтен татар

секторында да дәрәҗәле санала башлады. Яхшы укыды, мәктәп чаңгы

командасы белән тренировкаларга, ярышларга йөрде. Район, Казан

гәҗитләрендә шигырьләре, мәкаләләре басылды.

Аның хыялы журналист булу иде. Югары уку йортларында татар

журналистикасы бүлеге юк икән.

Димәк, рус телендә бик күп сочинениеләр язарга, матур әдәбият укырга,

тарих фәненнән ныклап әзерләнү сорала. Гел русча имтихан тотасы булу,

һичшиксез, кыенлык тудырачак иде.

***

Классташы Фәния дә бик чибәрләнгән, бер килмәгән җире юк, нинди

эшкә тотынсалар да Зөлфәт белән янәшә булырга тырыша. Тәрбияле

гаиләдә, татар халкының күркәм гореф-гадәтләрендә тәрбияләнгән кыз

буларак бер артык ишарә ясамый, күзеңә чекерәеп кереп йөрәгеңне

оккупацияләми. Гәҗит чыгарган чакта кулы Зөлфәт кулына тиеп китсә

дә, кып-кызыл була. Гаҗәп тә кыз инде син, Фәния, ләкин мин башканы

яратам дип, рәхимсезлек күрсәтергә Зөлфәтнең йөрәге җитми.

Фәниядә өмет элеккегә караганда да көчлерәк. Чөнки нефтьче кызы

Фаягөл хәзер алар арасына керә алмый, күчеп киттеләр. Мәктәпнең клуб

урынына да кулланылучы спортзалында кичәләр булганда да Фәния гел

янәшәдә. Ә Зөлфәтнең ни биисе, ни әйләнәсе килми. Гәүдәсе йөри инде

шунда.

Бер кызык итте аны кызлар. Нәсимә белән Фәния: «Әйдә, совхозның

алма бакчасын күрсәт, үзегез генә ашап ятасыз, җитте сезгә», — дип

тагылып менделәр, Зөлфәтнең торакка сумкасын кертеп куйганын көтеп

тордылар.

Кереп киттеләр алма бакчасына, каравылчы да, шайтан да юк, алма

әллә ничә тапкыр җыелган, ләкин ашау өчен җитәрлек иде. Ашадылар,

көлештеләр.

Эңгер-меңгер төшәр алдыннан теге чукынчык Нәсимә юкка чыкты.

Калдылар Фәния белән икесе генә алмагач урманында. Кулыннан алырга

җай чыккан саен кочакка елышырга торган кызны, шәһәр үзәгендәге кызлар

торагына озатырга туры килде. Матур гына саубуллаштылар, кертеп җибәрде

кызлар торагына Фәнияне.

Икенче көнне Нәсимәгә тәнәфестә: «Кая югалдың син, котны алдың»,

— дигән иде, Нәсимә:

— Дурак. Бозау! — дип ике сүз ысылдады да, пырлап китеп тә барды.

Имтиханнарын тапшыргач, иптәшләре белән аттестат алган көнне

төшкән карточкаларын кадерләп саклый. Сурәттә райком секретаре Нәҗип

Шәкүрович, Мирсаяф Мөхетдинович, класс җитәкчесе Асия апасы бар. Анда

да Фәния үпкәләгән кыяфәттә. Белә инде Зөлфәт кемгә үпкәләгәнен.

Чыгарылыш кичәсе көнне дә Фәния берүзе аңа ияреп торакка менде,

шәһәр читендәге тау башында йөрделәр. Алмагачлар арасыннан атладылар.

Арыгач Зөлфәтнең курткасын җәеп Фәния белән чирәмгә утырдылар.

Фәния Зөлфәт кочагына мәче баласы кебек сыенды да дерелди башлады.

Башлары әйләнеп китте егетнең, ул ничек итеп үлән исе килеп торган

йомшак җиргә тәгәрәүләрен һәм үзенең берзаман Фәния өстендә ятканын

аңлап, айнып китте. Кызның куллары артка ташланган, күзләре йомык,

күкрәге Зөлфәтне бишегендә тирбәтә иде.

Ир кеше булып, шушы кыз өстендә ятып та, аңа кагылырга тиеш

булмаганын җанны ымсындыручы мең-мең кылның кайсысы сиздерде

микән?! Алла саклады. «Торыйк, Фәния, сиңа суыктыр», — дип мыгырданды

ул. Моннан да мәгънәсезрәк сүз таба алмады.

Кая суык булсын инде ул ут эчендә янып, вулканнарда чөелеп,

күкрәгендә өзелеп сөйгән яры яткан кыз балага! Күктә гашыйклар төненә

генә хас мең-мең йолдыз кабынган, тагын кайдадыр, хәтта ерак Чилида

да меңләгән мәхәббәт утында янган меңләгән кешеләрнең күз карашлары

бар галәмне җылыта!

Нишләсен ул кыз бала?! Сөйгәне кабул итмәгәч, иркәләмәгәч, җирдән

ничек торсын ул?! Җир йотса гына ярар иде.

Күзен ачарга оялып яткан, күтәреп торгызсын, дип кулын да сузмаган

Фәниянең янына утырды да тын калды Зөлфәт. Нәрсә әйтергә дә белмәде.

Кыз елый, тавышы да чыкмый, ә ике күзеннән яшь ага да ага. Җанны

телгәләгән уңайсызланудан нишләргә дә белмәде егет, Каф тавы янәшә

булса, йөрәген Эльбрус түбәсендәге бозга терәп торыр иде. Үзен өч ел буе

өзелеп сөйгән кыз алдында искиткеч гаепле тойды.

Аны үзенеке итеп бөтен тормышын җимерергәме? Яратам, дип шашып

үбәргәме? Бик тә лаек кыз да инде ул саф мәхәббәткә, назга. Шул ук вакытта

хөрмәткә дә. Тик аның да кияүгә чыгасы, балалар табасы, иренең күзенә

туры карап яшисе бар.

Зөлфәт Фәнияне кызлар торагына кадәр озатты. Кереп киткәндә кыз

юкә агачы төбендә шундый кысып кочаклады, суырып үпте дә:

— Рәхмәт сиңа, барсы өчен дә! – диде.

Шул рәхмәтнең мең тонналы газабын күтәреп яши хәзер егет. Кая микән

ул Фәния дигән гүзәл кыз? Нишләп Ходай шундый җәзага тартты микән

аны? Аны да, Зөлфәтне дә.

***

Зәңгәр Күз бу җәйдә кайтмады. Зөлфәтнең туган көненә китап җибәрде.

Берөзлексез хат яза. Хатларыннан сагыш агып чыга да авылның барлык

чишмәсенең җырын саңгыраулата, йолдызларын тоныкландыра, гөлләрен

сулдыра.

15 августта мәгариф бүлегеннән боерык алып кайтты, мәктәптә эшли

башлады. Зөлфәт физкультура укытачак, урта мәктәпне әйбәт тәмамласа

да, әле махсус белеме юк. Ленин укыган университетның журналистика

факультетына керергә исәбе. Шигырьләре район, республика матбугатында

басыла, мәкалә-хикәяләре чыга. Бу факультетка кергәндә гәҗит-журналда

чыккан әсәрләр алып килү мәҗбүри икән, шуңа аерым папкага туплап бара.

Үзенә бик катгый таләпләр куйды. Шулай булмаса, укырга керергә әзерләнүе

барып та чыкмаячак. Республиканың иң дәрәҗәле уку йорты, җитмәсә барлык

сынауларны русча бирү – татарча укыган кешегә авыр булачак.

Өстәвенә, көнгә өч тапкыр йөгерә, аннан 6-7 сәгать укыта, класс

җитәкчесе. Колхозның «Комсомол прожекторын» чыгару да аңа йөкләнгән.

Шагыйрь, диделәр, булачак журналист!

Клубка чыгып кичке уенга да күңел тартмый калмагандыр. Менә шуңа

да үзенә бик каты торды Зөлфәт. Ятим үсү, авыр эштән курыкмау, спорт

белән шөгыльләнү дә үз эзен салгандыр.

Клубка шимбә һәм ял көннәрендә генә чыга. Шимбә җырлый, бии. Ял

көнендә кино карый. Ике көнне дә егетләр белән туп суга.

Калган вакытта университетка керергә әзерләнә. Авыл һәм районда

булмагач, Нурфига апасы китапханәара абонемент аша дистәләгән китап

кайтартты.

Зөлфәтнең такта белән бүлеп алган аерым почмагы бар. Энесе белән

стенага шүрлек ясадылар, анда шыгрым тулы китап.

Сочинениегә 25 тема бирелә икән, язып алып кайтты университеттан.

Зөлфәт болай уйлый: иң башта бу темага кагылышлы китапларны,

мәкаләләрне укый, өйрәнә дә мөстәкыйль рәвештә һәр сочинениенең

планын төзи.

Укырга керү белән бәйләнешле документларын имтихан комиссиясенә

тапшырып та кайтты. Бер танышы юк, бер булышучысы юк. Шул үзенә,

белеменә, хәзерлегенә, әбисе Шәмсурый әйтмешли, бер Ходайга инде

ышаныч.

— Сине дә алмасалар, ябабыз аны, ди Шәмсурый әбисе, шул да җитә

өмет иткән күңелгә. Балкып китә Зөлфәт, күп тырышты инде, соңгы

вакытларда клубка бөтенләй чыкмады. Сәламәтлек нык идеме, аз йоклавын

да җиңел кичерде. Салкын су белән әллә ничә тапкыр юына. Үзен йөгереп

тә җәфалый. Ябыкты, каклаган каз инде менә.

Әбисе Шәмсурыйга дога укытты, күршедәге Газизә апага бөтен ипине

хәер итеп кертте, 30 май көнне Казанга китеп барды егет, ашамлыклар,

күчтәнәчләр төяп.

31 май көнне, шактый гына чиратта торганнан соң, кабул итү комиссиясе

бүлмәсенә керде. Факультет исемен, фамилиясен әйткән иде, бер кызый:

— Вас не можем принять, у Вас нет двухлетнего стажа, — дип барлык

документлары, гәҗит-җурналларда басылган әсәрләре тупланган калын

папканы кулына тоттырды да:

— Следующий! – дип кычкырды.

Аны башка абитуриентлар этте-төртте. Аңга килгәндә коридорда, тәрәзә

төбенә бар хуҗалыгын ташлаган, аптырап басып тора иде. Нишләргә, кая

барырга? Югары уку йортларына читтән торып укырга керү имтиханнары

иртәгә, иртәнге 8дә башлана. Ул Казанда йөргән кеше мени? Берсен дә

белми һәм башы да эшләми. Коелып төште Зөлфәт. Авылга укырга керә

алмыйча кайтуы ни тора! Гомергә башлы малай бул да, Казан университеты

йөзеңә калын папка белән чалтыратып куып чыгарсын әле!

Ике ел стаж кирәк! Нишләп аны алдан әйтмәделәр? Кабул итү шартларын

җентекләп укыган сыман иде Зөлфәт, анда андый шарт юк иде. Нишләргә?

Башка бер юньле уй да килми, чүкеч белән сугып миңгерәүләткән үгез

кебек басып торды Зөлфәт...

***

Кинәт янәшәдә генә ишек ачылды, аннан татарча сөйләшә-бәхәсләшә

ике ир кеше килеп чыкты. Нәрсәгәдер рәхәт булып китте Зөлфәткә.

Ирләрнең берсе уртача буйлы, икенчесе калку, мәхәббәт гәүдәле иде.

— Нишләп торасың, егет, балтаң суга төшкән шикелле? – диде

күзлексезе.

Алар Зөлфәткә якын килделәр. Күрәсең, егетнең кыяфәте чакырып

китерерлек булгандыр.

— Менә журналистика факультетына имтихан бирергә килгән идем, ике

ел стажың юк, дип документларымны кире бирделәр. Нишләргә дә белгән

юк, иртәгә бөтен вузларда имтиханнар башлана.

— Әйе, — дип җибәрде күзлеклесе.

— Син нишләп урыс журналистикасына керәсең, анда саргайган гәҗит-

журнал актарып матбугат тарихын гына өйрәнәләр бит. Менә безнең татар

әдәбияты факультетына кер. Шуның ишек төбендә басып торасың, әйт,

нишлибез?

Нишләсен инде Зөлфәт?! Аның эченә җылы йөгерде. Аны күзлекле ир

үзенә ияртеп бүлмәгә алып керде, татар теле һәм әдәбияты факультетына

укырга алуны сорап үтенеч яздырды һәм документларын кабул итү

комиссиясенә тапшырып та чыкты.

— Энем, — диде ул, – иртәгә менә шушы бинага киләсең, сочинение

язабыз. Синең әйбәт язасыңа ышанам. Сәгать иртәнге сигездә монда бул.

— Рәхмәт, — диде дә, күңеле тулган, сөенеченнән нишләргә белмәгән

Зөлфәт очты гына университеттан, аның мәрмәр баскыч-клавишларында

җемелдәгән аяк табаннарыннан көй чыгып калды...

Кабат беләчәк әле Зөлфәт ул изге кешеләрне. Күзлеклесе Нил Гафур улы

Юзеев, мәхәббәт гәүдәлесе, чибәре Мөхәммәт Мәһдиев икәнен.

Очып кайтты Шәмсегаләм апасы янына.

— Менә Ходай Тәгалә бар ул, — диде апасы да, — әзерлән, иң яхшысы

— иртә ятып йокла, Алла ташламас!

Озак йоклый алмый ятты Зөлфәт. Шәһәр ыгы-зыгысы, кабул итү

комиссиясендә башка күсәк белән тондыру һәм изге кешеләр очрап

фаҗигадән чыгу юлы табылу җанны тетрәткән иде.

Авылдагыча иртүк торган, ишегалдына чыгып салкын су белән юынган

егетне Шәмсегаләм апасы тагын:

— Безнең нәсел ул төшеп калганнардан түгел, язасың сочинениене,

кәгазь генә җиткерсеннәр, борчылма, — дип юатты, кайнар ашлар белән

сыйлап, җилкәсеннән кагып озатып калды.

Кунакка килгән Фатыйма апага хәер бирде. Аннан, ишек бусагасыннан

капканы да сул аяктан атлап чыкты.

Университет коридорлары актан киенгән егетләр, кызлар белән кайнап

тора. Таныш-белеш үзара сөйләшә, нәрсәдер планлаштыра.

— Юньләп әзерләнеп тә булмады, җәй буе авылда эшләп, дип тә

җибәрә.

Йә, Аллам, кем генә юк монда. Болар бит инде кая барганнарын белеп,

нәкъ менә татар факультетына укырга килгәннәр, әзерләнеп, шпаргалкалар

кыстырып, иксез-чиксез күп сандагы китаплар укып. Ә ул урысча әзерләнде.

Ә хәзер татар әдәбиятыннан сочинение язасы.

Ниһаять, аларны зур бүлмәгә чакырдылар. Китте әзерлек кыштырдавы,

шикләнеп-шөбһәләнеп темаларны тактага язганны көтү. Темаларның

барсына да яза аласы икән Зөлфәт, барсы да ул укыган, теге яки бу

дәрәҗәдә таныш язучылар, аларның халык тарафыннан йотлыгып укылган

әсәрләре.

Ул ирекле теманы сайлады. Туган як, аның кешеләре, табигате,

тарихыннан кадерлерәк тема буламени?! Караламага план төзеде, менә бу

сыер савучы, игенче, сугыш батыры – Татарстанның беренче Советлар

Союзы Герое – авылдашы Гафият Нигъмәтуллин турында язам, диде. Чөнки

мәктәбендәге пионер дружинасы да аның исемен йөртә.

Җиң сызганып эшкә керешкән егетнең кәгазь битләрендә туган авылның

ике йөз чишмәсе челтерәде, тау башындагы Ризван каеннары шаулады,

сугыш вакытында иң алдынгы уракчы Нурлы апасының көмеш урагы

кетердәтеп арыш урды...

Дәртләнеп, шуңадырмы ашыгып, ару-талуны белмичә язды Зөлфәт.

Эпиграфын да яттан белә. Караламага язып бетерде дә, тикшерә башлады.

Бу тема аңа шулкадәр якын, кадерле. Ул хәзер һәр көнне өч тапкыр йөгереп

әйләнә торган кырларда йөри, хөрмәтле, күз алдында һәрберсе үз сөйләме,

холкы белән җемелдәүче авылдашларын мактый, чишмәләргә салып җанын

чайкый, алар турында яза.

Акка күчереп, сочинениесен тапшырып чыгып киткәч кенә бераз

тынычланды Зөлфәт. Кабул итү комиссиясеннән документларын макулатура

сыман күтәреп чыгарып салган тәрәзә төбенә йодрыгы белән сукты. Зур

эшне майтарып нокта куйган шикелле булды бу.

Әле берничә көн тикшерәселәре булмагае. Кеше күп, һәркем зур күләмле

итеп яза. Ул да җәелеп китте, илһам килгәндер, күрәсең.

Ә шулай да төшеп калганнардан түгел әле ул танкист малае. Туган

як турында язды, фамилияләрне дә саф татарча сырлады. Аннан Гафият

Нигъмәтуллинны белсәләр дә, бүтән кешеләрне, аларның уңышларын

университет укытучылары белми, бәйләнә дә алмый, тегеләй-болай

язгансың, дип.

Үзен шактый акыллы тойды коридорда тәрәзә яңагына сөялгән егет.

Иң әһәмиятлесе – имтиханга эләгә алды, калганын тикшергәндә карарлар

профессорлар.

Ә алдагы көннәрдә грамматикадан, әдәбияттан, тарихтан һәм чит телдән

имтиханнар бирәсе, чөнки аның аттестатында немец теленнән куелган

билге дә бар. Их, уңышлы тапшырса икән имтиханнарны! Берәрсеннән

«2»ле чәпәп, өенә кайтарып җибәрмәсәләр...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 1, 2014

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: