Тәрәзәләр (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

Абыйсы кайтуга нишләргә белмәгән энесенең җилкәсенә шапылдатып

суга-суга, Зөлфәт ишегалдына узды. Аның сугуы әнисенең күәстәге ипи

камырын онга манчыган куллары белән әле берсенә, әле икенчесенә

күчергән сыман гына инде.

Каяндыр әнисе дә кайтты, тагын да үсеп, ныгып, кояшта каралып

беткән олы улын күргәч, балкып китте. Ә инде Зөлфәт әрекмәннәргә

төреп алып кайткан бер чиләк кара җиләкне биргәч, өч олы балыкны да

тамаша кылгач, хәйран калды әнисе. Сирәк сөендерәм шул әнине, дип

моңсулана башлаган Зөлфәткә чәй эчерттеләр, болын хәлләрен сөйләттеләр,

чөкердәшеп утырдылар. Бик сагынган иде шул туган өен егет. Хәзер инде

ул үсте, йөгереп килеп әнисен дә кочакламый, ир кеше, янәсе. Ә кирәк

иде. Менә хәзер әнисен кочакламаганга үкенеп утыра.

Энесе учына җылы су салып тора. Пошкыра-пошкыра юынган абыйсы

аңа су чәчрәтә. Бүтән көнне моңа ризасызлык белдергән энесенә Зөлфәт:

— Тоз түгел, эремәссең, — дип тә әйтми, чөнки бүген башыннан бер

чиләк су койсаң да үпкәләмәячәк, сагынган икән ул абыйсын. Хәзер өйдә

аңа эш тә азая. Абыйсы эшкә тотынсамы – андагы җитезлек, андагы көч,

андагы...

Әнисе трусик, майка, оекбаш китереп бирде, бик вакытлы булды бу.

Рәхмәт әйтеп яңа киемнәрне кигәндә җанына кайнарлык йөгерде егетнең.

Ул монда кирәкле кеше икән, аны көткәннәр. Адәм баласына кирәклеген

тоюдан да зур нәрсә юк һәм булмаячак та. Менә кирәк микән ул теге Зәңгәр

Күзгә? Клубка да чыкмыйча ятты микән, кунакка кайткан килеш?

Болында, Кирмән инеше сыман озын көн дәвамында эшләп, арырга

тиешле гәүдәсенә игътибар итте Зөлфәт. Әллә нәрсә булды шунда. Югыйсә,

көне буе кайттылар бит. Сәфәр ялыктырырга тиеш иде. Сабан туе ясау

җанны тугарганмы, әллә туган авылын күрүгә, фәрештә канаты белән

таушалганлыкны сыпырып төшергәнме? Әллә инде әнисе белән энесен күрү

сөенече дәртләндергәнме – бер дә арыганлык сизми егет. Этләре Юлдаш

та нишләргә белми, уйнаклап тора бит. Су буена ияреп төшмәкче иде дә,

анда сиңа кызлар юк шул, дигәч, күзләрен бер-ике тәгәртте дә аңлады,

чирәмгә ятып калды.

Мәтә Гарәфләре чатыннан борылдымы-юкмы, хәтерләми дә, исенә

килгәндә Чегән тавыннан, Мансур абыйлар киртәсе кырыеннан төшә

иде.

Әллә нинди сизгер йөрәк, нечкә күңел биргән аңа Ходай Тәгалә.

Көянтә белән су ташыган чаклар, шушы Чегән тавыннан ашкынып

менүләр сагындырды. Ул Чегән чишмәсеннән су алулары! Тау уртасыннан,

шактый текә булган улактан су ашкынып төшә дә чиләк төбенә балык

сыман бәргәләнә, тыпырчына башлый, меңләгән тамчыны дөньяга сибә.

Ул тамчылар тамсамы? Котыптагы ак аю да калтыранып китәргә мөмкин

– шулкадәр дә саф, шулкадәр дә өшеткеч ул иртәнге тамчылар! Шул иртәнге

тамчыларны төштә күреп аптырады. Тамчының муенына сикерүе була,

марля чыбылдык эчендә яткан Зөлфәт уяна да китә. Шушы Чегән чишмәсе

ничә тапкыр йокысыннан йолкып уятты микән аны? Ә хәзер чишмә булды

микән соң ул, әллә теге Зәңгәр Күз булды микән дип тә шикләндерә. Иң

беренче очрашкан кичтә имән төбендәге үрдән йөгереп төшеп Зөлфәтнең

кочагына сеңгән килеш яшәде хәтердә кызыкай.

Их, бу Куян Хөсәеннәренең бакча башы! Киртәләренә якын килеп

булмый, кычыткан өтә дә ала. Авыш тау битендә алмагачмы, шомыртмы

күренә. Шушындый текә җирдә дә бәрәңге үстереп маташа бит ул авыл

кешесе. Үзенеке, янәсе, өй яны бакчасы. Көрәк белән булса да казый,

һәр елны бакчадан гөрләвекләр балчыгын агызгач, уңышы да әллә ни

түгелдер.

Бу авыш бакчада тереклек итү өчен Куян Хөсәене белән Фатыйх

Мансурына башкаларга караганда биш тапкыр күбрәк эшләргә кирәк. Юк,

ташламыйлар текә тау битен. Үз җирләре, балалары тәпи йөрергә өйрәнеп,

бәрәңге ызанында тәгәрәп үскән бакчалары шул. Бакчаң таулы булса да

ярый, күңел күле тыныч булсын да, җаның саекмасын...

Бакырчы чишмәсенең дә хәлен белү кирәк! Теге Зәңгәр Күзгә бер-

ике бөтнек тә эләктерер. Бөтнек бит ул чәчәк кенә түгел, шундук хисне

мәлҗерәтеп җибәрә. Менә Вандовка болынына ит алып төшүче хуҗалык

мөдире Таһир абый аптөшеп тоттырсын, ди, кырык биш чакрым юл үткән,

арбадагы балта каешына кыстырган, кипкән генә, таушалган гына, башы

бөкрәйгән генә Бакырчы чишмәсе бөтнеге! Сагындыра икән шул ул туган

як. Гомер буе күңел чоңгылында менә атам, менә атам дип кайнап торучы

Камчатка гейзеры кебек. Һәм ата да...

Исән икән Бакырчы чишмәсе, таныды! Якынайган саен яңгыратыбрак

сәлам бирде. Горур патшалар да иелә шул чишмәгә. Гомер буе иелдерә ул

чишмәләр...

Учларына су алып иреннәренә тидерде егет. Гаҗәп хәл! Су җылы иде!

Нәрсә бу! Мондый хәлнең беркайчан да булганы юк иде. Чиләк өшетә

торган чишмә. Ә, аңлашылды: теге Зәңгәр Күз белән очрашу шатлыгы аның

җанын өтидер. Монда хикмәт чишмәдә түгел шул — кызыкайны үбәргә

омтылган иреннәрендә чишмә суы кайныйдыр.

Бүген үбә инде аны Зөлфәт, болында ук сүз бирде. Беренче очрашкан

көнне үк пәпелдәтмәсә, кабат бөтенләй булмый инде. Килеп тә керде,

сугып та екты, дигәндәй.

Пәпелдәтерсең Зәңгәр Күзеңне, әле очрашуга килсә ярый. Имәнне

кочаклап, аның кытыршы кайрысын гына кымтырыклап кайтып китмәсәң.

Борының белән инеш буен сукалап, сукасын күтәрергә оныткан тракторчы

кебек.

Иртәрәк килмәдемме? Әйдә, килсә Трайт чишмәсе тавышын тыңлар,

сердәш имән яфраклары лепердәвен, дип агач төбенә килеп кенә басты

Зөлфәт, кыз каяндыр очып та төште, аңа сыенып елап та җибәрде.

Тора хәзер калтыранган, үксеп елаган кызыкайны кочаклап, бәхет

дәрьясында үскән имәнгә сөялеп. Дөм караңгы булса да ап-ачык күрде

Зөлфәт. Әле генә елап туктаган сабый бала хәлендә иде кызыкай, керфегендә

тамчылар ялтырый, үзе дер-дер калтырый, Зөлфәтне чытырдатып

кочаклаган.

Үзен белештермичә, аның башын артка иде дә, иреннәреннән суырып

үбә дә башлады, җаны дертләп китте.

Конфетны, прәннекне, балны тәмле, диләр...

Пүчтәк икән...

Әйрәнне, әче балны мактыйлар. Ярый инде...

Өрәңге суын, алманы, пешкән җир җиләген телне йотарлык, диләр.

Коймакка, дучмакка, бәлешкә табыналар. Шулайдыр...

Каклаган каз, тутырма, казылык, диләр. Юк ла инде...

Әниеңнең күкрәк сөте тәме, чишмә, каен суын әйтәләр. Болары

изгедер...

Ләкин әле беркем тарафыннан үбелмәгән, хәтта үбешә дә белмәгән,

дер-дер калтырап торган кызны, үзең дә тетрәгән хәлдә, бөгелеп-сыгылып

тирбәлүче җаның белән үп тә, аның сусыл татлы иреннәрен тоеп мәрткә

китмә, ди! Моңа кадәр кичермәгән ләззәт, тетрәнү, күккә ашу халәтенә кер

дә... Сулышлары кабып, тончыгып үлә язган егет белән кыз имәннең аларны

күрү өчен иелүен дә, Трайт чишмәсенең тыныч кына агуыннан туктап

калуын да, соңгы ыргым суның, бер ай элек өзми-куймый сайраган сандугач

моңы булып улактан сикерүен дә күрмәделәр. Үз хәлләре хәл иде.

Алар икесе дә бер-берсенең иңбашына башларын куеп тынып калдылар.

Кыз һаман да елый, яшьләре егетенең күлмәгенә агып төшкәнен дә тоймый.

Тыймады аны Зөлфәт, еласын, тынычлансын дигәндер.

Гәүдәсенә сыланып, омтылышлы күкрәге белән егетнең йөрәгенә

орынган үсмер кызның биле гаҗәп нечкә, хәтта Зөлфәтнең ике кулы белән

аның билен үлчәп карыйсы килде.

Кызның сулкылдавы пароход үтеп киткәндә көчәеп, аннан салмакланып,

кабат хәлсезләнеп болын итәгенә килеп егыла торган дулкын сыман тына

барды. Ә калтыравы һаман дәвам итә һәм Зөлфәтнең җанын тетрәтә

иде. Менә ничек көткән аны кызыкай, ничек сагынган. Хәзер инде

сөйләмәсә дә ярый, бер ай буена имән янында очрашмауның кавырсынын

чыгардылар.

— Мин монда һәр кичне килдем, көннәр буе су ташыдым. Вәккәс абый

минем капка төбендә утырганымны күргәч: «Бетәсең бит, әллә болынга

төшереп ташлыйммы? Әйдә, сал ясыйм да агып төшеп кит, нәкъ шул болын

турына килеп чыгасың», — дип котырта. Апа да: «Юләр, вечерга чык, — дип

куа! Конверт эченә салып, Уралыңа җибәрәм», — ди.

Көндезе үтә, кич белән имәнне кочаклап кайтам. Чишмәсенең салкын

суы белән юынып кына чыдадым үлүдән, — ди кызыкай һәм чыркылдап

көлеп җибәрә.

Димәк, селкеп ташлады бер айлык сагышын. Хәрәкәтләре җитезләнде,

бер сүз белән әйткәндә, озак авырудан терелгән бала кебек, өй кыегына

беркетелгән, җил көчәйгән саен көчлерәк зырылдаучы тегермән булды да

калды. Зөлфәтнең дә никадәр сагынганын, Хуҗа абыйсы кебек өлкәннәр

алдында сынатмыйм дип печән чабып эт булып аргач та, черкиләр тешләвенә

дә исе китмичә аны уйлап ятканнарын белә микән? Хат та язып булмый

шул ул болыннан. Сәетов Таһир абый артыннан сәлам әйтеп җибәргән иде

дә, оныткандыр.

Шул ук минутта Зөлфия:

— Таһир абый сәлам әйтте миңа, шуңа гына үлмәдем, — дип

чыңлады.

Менә сиңа кирәк булса, Ходай бер үк уйларны да уйлата түгелме соң

аларга? Егет белән кыз алга таба нәрсә сөйләштеләр, ник көлештеләр,

үзләре генә беләдер. Зөлфәт кызны инеш аркылы күтәреп алып чыкты.

Су уртасындагы ташка баскан килеш Зәңгәр Күзне үбә башлады. Күпме

үбешкәннәрдер, анысын сер саклый белә торган тал тирәк күрде. Аяк

араларыннан челтерәп аккан елгыр су гайбәтне авылга таратырга мөмкин

дә, печән өстендә аны кем ишетсен. Яр буе кыягына тотынган бака

аягы белән инеш суына күпме үбешүләрен язып бара да, суга язганга кем

ышансын...

Гел үбәсе генә килә бүген бу зифа буйлы кызны. Сагынган, шуңа узына

Зөлфәт, артыграк кыйланганын да сизә, үзен тыеп кала алмый.

— Бүген ярар, үп инде, дип, — тагын шаккатырды кызыкай. Тагын

бер үк уйны уйлыйбыз икән дип инеш уртасында туктаган җиреннән ярга

чыкты Зөлфәт.

— Юри алып кердең үбү өчен, суга төшмәсемне белясең, — диде

Зөлфия.

— Бардыр инде, бүген нәрсә эшләгәнемне белмим. Сагындырган Трайт

чишмәсе белән теге имән, үбәм дә үбәм шуларны.

— Бер дә аларны үпмисең әле.

— Минем Трайт чишмәм син бит инде, челтерәп, гел үзеңә чакырып

торасың.

— Шагыйрьләр кебек сөйләшәсең.

— Бардыр инде, яр буендагы баканы күрсәм, нәрсә сөйләшкәнемне

белмим.

— Үләм. Бака кебек мени инде мин.

— Гаҗәп бака, бөтен су буена, дөньясына бер – гөберле бака!

— Нәрсә ул «гөберле?» Вәккәс абыйдан сорыйм әле иртәгә.

— Гаҗәп чибәр дигән сүз ул, — диде дә, Зөлфәт кычкырып көлеп

җибәрде. Аның бәхетле тавышы аръякның дымлы сукмакларын, гөлләрне,

үлән башларын сыйпады, Муллин Нуруллаларның койма тактасын көтүче

малайлар чыбыркы сабы белән тырылдатып барган сыман тавыш чыгарды.

Инеш аша салынган басмада Көмеш Чишмәнең сихри кичен үз җилкәмдә

тотам, дип мактанып утыручы бака сискәнде дә суга сикерде. Анда гына

туктап калмады бу эчкерсез көлү, зираттагы бер кабер өстендәге ак каен

ботакларыннан савылып төште дә, кабердә ятучы әрвахка ишетелде...

Зөлфәтнең Аргыякка кунакка кайткан сандугач тирәсендә әйләнүе бар

дөньяга яңгыраган, ахры.

Аек вакытта синең ун соравыңа да бер күз салу яки ым кагудан узмый

торган Мәтә Гарәфе белән Сәләхи тавында очраштылар, инде йөгерүдән

туктаган, атлауга күчеп, тынычлана башлаган Зөлфәт Чирай Исмәгыйльләре

тавына кадәр ат белән янәшә кайтты. Аннары Мәтә Гарәфе авызыннан ике

сүз кысылып чыкты:

— Күрше, утыр! — Аек вакытта дөньяга көненә ике сүз, биш-алты ишарә

бүләк итеп сөендерә торган агай аның колагына шишара элде:

— Син беләсең микән, юк микән, менә бу Аръякка кунакка кайткан

кызны әйтәм, кичә Йосып Ибрае малае Хәнифкә сорап төшкәннәр бит.

Килешкәннәр, ди.

Йөрәгенә ут капкан, ә тәненә бер мичкә бозлы чишмә суы сибелгән

Зөлфәт арбадан сикереп тә төште, йөгереп тә китте. Мәтә Гарәфе атына

чыбыркы белән суктымы, әллә аның «ха-ха-ха-ха!» дигән кыргый көлүе

бахбайның җанына ордымы? – Әй, чабыштылар Мәтә Гарәфе аты белән

Зөлфәт! Алар кузгаткан җилдән Бакырчы чишмәсе бөтнекләре суга тиеп

таҗларын чылатты, чәчәкләргә кунып бал җыючы умарта кортларының

ефәк канатына энҗе сипте...

Уза алмады Зөлфәтне Мәтә Гарәфенең аты да, ышандырмады олы мичкә

белән аударылган гайбәте дә. Үзеңне дә кызык итәм әле мин сине, карт

шайтан. Баш авыртып теләнеп кергәч төзәтермен мин синең ватылган

башыңны. Юк! – дип башыңа кувалда белән биргән шикелле итәрмен.

Бөгештермә! Әти-әнисе Уралда булган кызны Йосып Ибрае әби-бабасыннан

сорап төшәмени? Хәнифенең бер ун җәпле пәкесе бар, кичке уен вакытында

шуны чалбар кесәсендә бөтереп утырудан узмый. Бер алып халыкка күрсәтә

дә, кире кесәсенә сала. Мәктәп бәдрәфенә шуңа төшеп китте аның ул

пәкесе. Кызлар каргышы төшкәндер. Кызлар бит аның ул пәкесен күрү

өчен җыелмый кичке уенга, бүтән берәр нәрсәсен күрсәтсен. Гел пәке дә

пәке. Яз да. Жәй дә. Кыш та.

Әти үтерә инде малай, дип бер сәгать казынса да, таба алмады малаең

Алла каргаган мактанчык пәкесен...

Кая әле аңа өйләнергә йөрү...

Утын әзерләп, печән җыеп үтте дә китте җәй. Авыл кешесе эшкә ничек

түзә диген син?! Анысына да түзәрсең, әле шәһәрләр мыскыл иткән була.

— Сездә бөтенесе дә бушка, нишләп бай яшәмәскә сезгә?! — дигән

була, бер нәрсәне дә сатып алмыйсыз, янәсе. Акчаң булмагач, алып булмый

инде аны. Ә үзләре чыгып киткәч әйләнеп кайтмый. Кайтарырсың, ферма

ишегалдында тирес ерган эрҗинкә итеген салган, эт тә иснәмәс фуфайкасын

чүплеккә ыргытып качкан кешеләрне!

Туфли кия, үтә күренмәле күлмәк белән кайбер тар җирләрен каплап

ала да, тек-тек басып асфальттан юырта бирә.

Авыл кешесеннән әйбәт ашый, ел буена җыйгач, сыер асраучыдан күбрәк сөт,

катык, каймак, ит сыптырган була. Өшкереп бирә ул синең малыңны, нәрсәгә

аңа синең бура кадәр сыерыңны ашатып маташуың. Вакыты-вакыты белән ул

сыерны өйдән каядыр олактырасы килә. Туп-турыга туп пошел, дип.

Шәһәрдән кунакка кайткан авылдашлар нигә юлыгыз, күперегез юк,

урамыгыз сазлы, дип тә кытырдата. Шул юлларны, күперләрне, тагын әллә

нәрсәләрне бергәләп төзисе урында, биредән чыгып качкан бәндәләр инде,

югыйсә. Кайтсыннар да салсыннар! Безгә бүтән эш тә җитәрлек! Шушы

авылның ризыгын ашыйлар, суын эчәләр, һавасын сулыйлар, ә үзләре б...

чәйниләр, дип кенә җибәрә андыйларга Габделхай абый.

Җәйнең тиресен күпме тартсаң да өч айдан узмый инде ул, ертыла да,

яфраклар арасыннан көз малаеның сары башы күренә. Трайт чишмәсенең

челтеренә, сердәш имәннең яфраклары лепердәшүгә кушылып шаулаган

көннәр сентябрьгә гаҗәп тизлек белән агылды. «Бәхет» белән «бетте» бер

хәрефтән башланганга күрә шулайдыр ул...

Соңгы көнне алар бик ямансулап аерылыштылар. Зәңгәр Күз елый, бер

сүз белән әйтсәң, елаган саен чибәрләнә бара. «Иртәгә сәгать биштә абый

ат белән Югары Ушмы турына автобуска чыгара», диде. Монысы инде

капка төбендә әйтелде.

Суырып үпте дә кызыкайны Зөлфәт, капкадан кертеп җибәрде. Инде

яктырып та килә, әй, бу авыл төннәре! Костюмын җилкәсенә болгап салган

иде, кесәсеннән шыбырдап тимер акча коелды. Борылып та карамады, әкрен

генә кайтып китте егет, акчага гына терәлгәнмени дөньясы?!.

Китә кызыкай. Көпә-көндез, халыктан оялмыйча, аны юлга чыгып

озатып калу гаеп саналгач, ни хәл итәсең?!

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 1, 2014

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: