Тәрәзәләр (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

...Зәңгәр Күз Зөлфәтне дөньялыкка кайтарды. Онытмады ул аны,

бәхетеннән оеп хатирәләр урманында гына адашкан.

– Йә, чибәр апасының исемен кем дип белик инде?

– Кайсы апаның? – диде кыз.

Юк, авыл кызы күңеленә юл табучы ышанычлы алым шәһәр кызына

ярамый икән.

– Сезнең исемегез ничек? — дип сорады Зөлфәт.

– Апаныкымы, минекеме? – диде кыз. Ах, менә монысы ярады! Икесе

дә пырхылдап көлеп җибәрделәр.

– Миңа әбиегезнең исемен генә сорарга калды инде, – диде Зөлфәт.

— Мин бабайларга кайттым, кунакка, – диде кыз. – Исемем Зөлфия,

ә синең?

Менә бит ул тырбайчыклансаң. Сез дип сөйләшкән була бит әле,

янәсе, шәһәр кызы алдында авылларын аяк астына салып таптамый, аңа

ботинкасын сөртми. Югыйсә кая инде Сез, икесе бер-берсенең кочагында

ничә ел торалардыр, үзе инде бөтен тормышын хәтерләп бетерде. Син дип

сөйләш тиле бәрән орлыгы ашаган нәрсә, аңгыра сарык, сугылган борчак

саламы! – дип үзен сүкте Зөлфәт.

Кызартты бу кыз аны, акыллы булырга охшый.

— Апаң күптән әйткәндер инде, барысын да сөйләгәндер, беренче очраган

егетнең сүзенә ышанып төнлә имән янына чыкмас идең, – диде егет.

Кыз көлеп җибәрде. Чегән чишмәсенең тимер торбасыннан аккан суда

чуерташ челтерәгән тавыш таралды.

– Ападан сорарга оялдым, Вәккас абыйдан сорадым. Ул сөйләде, ай,

ярата ул сине, ай, сөйли Вәккас абый!

– Бик ышанып бетмә, безнең туган ул, шуңа мактагандыр.

– Юк, Вәккас абый әкәмят шәп егет, – диде. — Нәрсә ул «әкәмят»?

– Очрашуга иртәгә дә килсәң, әйтермен.

– Үлям, иртәгә дә киләсемени, – диде кыз, — күрше кызы белән клубка

менәм дип чыгып киттем.

– Син Зөлфәт янына чыгам, дип әйт апаңа. Борчылмасын.

— Ай, үтеряләр бит мине, апа әнигә әйтсә.

– Үтерсәләр, эт оясына чылбыр белән бәйләп куймас әле.

Кыз тагын көлеп җибәрде.

Алар инеш буеның дымлы сукмагыннан янәшә атладылар. Кичке

тынлыкны ярып кычкырган бака тавышының матурлыгына исе китте

Зөлфәтнең. Ничек элек ишетелмәгән бу? Ишетелгәндер, тик ул кичләрдә

Зөлфия булмагандыр.

— Менә без йөргән җирләрдә йорт урыннары, бәрәңге, җиләк-җимеш

бакчалары иде. Синең әниләрең кебек читкә китте бит авылдашлар. Хәзер

бер кайтырга тилмереп ятучылары күп.

– Әни дә гел елый кайчакта. Әби-бабай да еш чирли. Булышырсың да,

сине алырга дигән сылтау белән кайтырмын дип, Хәсән абыйга ияртеп

җибәрде. Авыр әнигә дә. Мин Уралда туган, кайткач, авылның матурлыгын

күрдем. Ай, матур авылыгыз!

– Мин очрагач кына матур ул! — дип, теленә салынды Зөлфәт.

...Капкадан кертеп җибәрде дә Зөлфияне, өенә атылды Зөлфәт, оча инде,

аяк тигән җиргә тия, тимәгән җиргә юк.

Иртәгә чыкмыйм димәде әле кайнар кул, лепелдәп торган йөрәк,

яңгыравыклы кыңгырау. Инешне, Бакырчы чишмәсе шәрләмен дә бер

генә сикерде егетең.

Иртәгә көн матур булыр төсле. Күк йөзе ачыла, болытлар тарала.

Томанлы үзәндә йоклап яткан җилләр уянган да Казыган тау, Саурыш

елгаларындагы җилләрне өмәгә дәшеп, авыл күгендәге болытларны куа...

***

Бер-ике атна гына очрашканнар иде, Зөлфәтне Кама елгасы аръягындагы

болынга җибәрделәр. Күмәк хуҗалыкның печән җыю бригадасы белән инде.

Ат җигәсе, печән җыйгыч тырма белән эшлисе. Атчылар чапкыч белән эшли,

алар керә алмаган куак араларын кул белән чабасы, диме. Берәр йөк печән

бирәселәр икән, ул да зыян итмәс. Аннан Яке елгасында моннан сигез ел

элек уфаллаларын ватып аткан кансыз персидәтел дә әнисенә бәйләнгән.

Малаеңны төшерәсең булгач, төшерәсең, дип. Ярар, без күрәсен кеше

күрмәс. Берүк паром белән чыкканда суга бата күрмәгез. Косилкага, чалгы-

мазарга киселә күрмә, тагын әллә нәрсәләр–әллә нәрсәләр, дип сеңдерде,

күршедәге Кәримә карчыкка кереп хәерләр бирдерде әнисе. Анысы Ходай

ризалыгы өчен. Бик тә теләп бирде Зөлфәт, бу көнгә кадәр Ходайның

аларны ташлаганы юк бит әле. Өйләрен яңарттылар, әнисе әзме-күпме

хезмәт хакы ала. Мәрхүм әтиләре өчен пенсия килә. Ә колхозчыларга хезмәт

көненә әле генә акча түли башладылар. Әй, сөенде дә соң авыл халкы!

Менә авылга кино килә. Урамда моторы эшләп тора, аппараты клуб

эчендә. Кино куючыга булышып барабанга кино тасмасын ураган берничә

малай бушка кино карый, анысы.

Шулай бер елны, әкәмәт зур буралар бурап, яңа клуб салдылар, түбә

астына да керттеләр, ләкин җәй буе нигезе комташ тезгән килеш торды.

Кино килә авылга, балаларга керү бәясе биш тиен булса да, каян аласың

ди аны?!. Ул бит яңгыр түгел. Ләкин Көмеш Чишмә малайлары гомергә

башлы инде алар. Бер төркеме, тавык ояга менгәнне саклап торып булса

да, йомырка эләктерә дә Хәбри картка чаба. Кинога керерлек акча бирә

картлач.

Икенче төркем, кесәсенә ипи кыстырып килә дә, клуб эчендә эшләүче

балта осталарына булышкан булып йөри. Көндез сәхнә астына кача һәм...

берничә сәгать тын да алмыйча кино башланганны көтә. Сәхнә астына

сыймаган Мидхәт белән Илфатны залдагы йомычка өеменә күмәләр.

Киномеханик тешен казырга дип шырпы эзләп баргач Мидхәтнең эченә

баскан, малай йөрәк өзгеч тавыш белән кычкыргач чирләгән киномеханик

Равил абыйлары.

Ә Дарият, Рифат кебек малайлар өйләреннән очлы көрәк алып чыга,

клубның нигезендәге бер олы ташны казып алалар да тишектән клубка

кереп китәләр. Җәй буе сайгак җәелмәде клубка, бөтен авыл идән җәю

өчен тезгән өрлеккә утырып кино карады. Җайлы тагын үзе.

Сәер бу кино, авыл малайлары өчен ят нәрсә. Бер көнне, экраннан поезд

килә башлагач, беренче тапкыр кино караучы Вәчкә Илдусы: «Каравыл!»

кычкырып чыгып та качты. Ул поездның дәһшәте соң!

Ул кино белән төрле сәер хәлләр була иде. Моторы тышта. Зөлфәтнең

дусты Дөлкәфил нәрсә эшли диген син?! Иң элек Кәримә әбисе сукрана-

сукрана биргән биш тиен акчага клубка кереп билет ала, кире урамга чыгып

дерелдәп эшләп утырган моторны карап тора.

– Йә, ничек? — дип сорый Агмал абый, кино карап егет булып, кеше

рәтенә кереп кайткан малаеннан.

– Шәп, әти, дерелдәп эшләп утыра, берүзем карап тордым, берәү дә

комачауламады.

Ел буе шуны сөйләп мәзәк ясап йөрде Агмал абый. Тамаша карау хакына

киномеханикның полицаена әйләнүче дә табылды. Ул безнең яшьтәге

малай-шалайның канын эчә торган Әхмәтгаян абый иде. Малайларның

фуражкаларын җыеп ала да, аппаратны әйләндереп, тасма чорната. Сәхнә

артына качканнарны таба, өстерәп алып чыга, клуб ишегеннән артларына

тибеп кала.

Теге Дөлкәфил хозурланып төшкән мотор бар бит әле. Әйе, ул да күрде

инде, бичара. Кинога кертелмәгән кешеләр аның ягулык багына ком да,

шикәр дә салдылар, свеча чыбыгын да ычкындырдылар.

Сәнгать корбаннар сорый иде.

Күрше малайларга Зөлфәт белән Илсур гел акча биреп тордылар, аны

кире сорамадылар да. Әниләре: иптәшләрегезне дә алып керегез, савабы

булыр, дип акча бирә.

— Ходай биргәнгә мәрхәмәтен сала, балалар, — дип җилкәдән сөеп

кинога озатып кала.

Аларның урамга чыкканын дуслары көтеп тора. Менеп җиткәнче чабалар

клубка, аларда шундый тәртип.

***

Бер ай буе Кама буендагы алпавытлар казыткан түп-түгәрәк күлләрдә

иртә һәм кичен балык тотты һәм коенды, болыннан җиләк ашап рәхәтләнде

Зөлфәт. Гел уйнап йөргән икән, дип уйламагыз тагын — монысы эштән

бушаган араларда.

Болын бит ул һәрвакытта да матур. Су чигенүгә ләмне мең җирдән

чатнатып үсентеләр килеп чыга. Дым да җитәрлек, җылы да. Күзгә күренеп

үсәләр. Бүген карыйсың бер төрле, иртәгә инде ул урынны танымыйсың

да. Яшел дулкын гүзәллекне уч төбенә салып изге күккә якынайта бара.

Аннан чәчәк ату китә, бал кортлары, әллә нинди шөпшәләр, быжаннар,

чабата кадәр чикерткәләр кисәк өстеңә сикерсә, үзеңне юк дип сана.

Ә инде калкулыкларда җиләк пешкәч, әрәмәдә кара җиләк өлгергәч, Кама

буеның серле ешлыкларында кошлар сайраганда, яки менә Куян Хөсәене

куйган печән Таҗ-Мәхәлләре болында калыккач! Кибәннең нигезенә генә

мулдан өйдерә печәнне Куян Хөсәене. Аннан «эхе, эхе!» килә башлый. Аның

болай көлүен иптәш Вафин яратмаганны ни өчен авылдашлары яратырга

тиеш ди әле?! Иптәш Вафин бәхетле ул, чөнки бу көлүне ничә елга бер ишетә.

Печән урлаганда Куян Хөсәененең «эхе-эхесен» ишетер иде. Аполлон һәм

Майкоп исемле колхоз кассасын шәрләм хәленә калдырган нәсел атлары

алсалар да, Куян Хөсәененең кинодагы Орлик, Буян кушаматлы атлардан

да елгыррак Дөл-Дөлен куып җитә алмагач каян ишетсен ул аны?!

Күтәрелә кибән, бер чокырлы җире юк, әйләнәсенең бер бүселгән урыны

юк. Өстерәткечләр белән күпме печән китерелгән — шуны сыйдырып та

бетерә. Дилбегә атып каршы яктан биш-алты ир-ат тота да, Хөсәен абыйны

кибән очыннан төшерәләр, аяк эзләренә кадәр сыпырып, кулы белән

тигезләп, пөхтәләп төшә ул.

Коя да куя инде! Мәскәү Кремлендә авышлык, төгәлсезлек булырга

мөмкин, ә монда юк!

Галәү абыйның атчылары көн дә исерек. Бригадага ашамлык алабыз,

дип, печән саталар. Ашамлык дигәннәре аракыдыр инде. Быел печән

өч тапкыр күбрәк чыккан. Элек кул белән чабылмаган куак асларын да,

бәләкәй аланнарны да чалгы белән чаптырды Точка Хуҗасы. Ул — кул

белән чабучыларның җитәкчесе. Галәү абыйга бунт ясый Точка Хуҗасы,

ничә ат йөге печән төяп җибәргәнне барлый. Аз-маз эчеп кайтканга сүз

әйтмәсә дә, урыслардан апкайткан аракы шешәләрен, балыкны кабул итә

дә, уртак табынга куйдыра. Бер йөк печәннең бәясен Старый городка барып

белгән һәм бөтен акчаны учына салдыра. Салмый кара Точка Хуҗасының

мичтән ипи ала торган көрәк кадәр кулына! Күз ачып йомганчы теләсә

кемне чәкүшкә итеп арба күчәренә тыга да куя. Аның беләкләренә карап

торсаң да баш әйләнә башлый. Кылый күз белән чекерәйсә, елгага чумып

та котыла алмыйсың. Кама төбендә дә онытып булмый ул күзләрне.

Зөлфәтне бухгалтер иттеләр. Иң белемле кеше, ун классны бетергән

кеше ул икән. Киреләнеп тә караган иде. Точка Хуҗасы үз малае шикелле

күреп әйтте:

— Кәкә, Зөлфәт, бу дуңгызлар бөтен хезмәтебезне эчеп бетерә бит.

Үз өлешләрен күптән эчеп бетерделәр. Менә синекен, Саимә апаң белән

Миннур апаңныкын эчәләр, минекен эчәләр, тагын унбиш кешенекен! Бу

гаделмени соң?! Колхозчыга акча тиенләп кенә бирелгәнен беләсең, болында

эшләгән акчаны ашаганга тоткач өскә дә чыга әле безнең. Нишләп йөрим

мин монда, центнердан артык гәүдәмне селкетеп?! — дип, ачынып әйтте.

Бу инде хатын-кызның үкереп елавына тиң кызгандыру иде.

–Нәселегездә караклар юк, булмас та, барыбыз да сиңа ышанабыз,

ничек эшләвенә карап түгел, тигез итеп бүл, бер сөенсен әле колхозчылар,

— диде. Хуҗа абый акчаны атчыларның бугазларыннан буып алып кайта.

Берсе ажгыра башлаган иде. «Балык ризыгы буласың килә мәллә, монда

биек ярдан ялгыш мәтәлүеңне көт тә тор. И, точка!» – диде Точка Хуҗасы.

Зөлфәтнең эше бик җаваплы, кәгазьгә һәр көнне кергән акчаны яза, кеше

санына бүлә, кул куйдырып бирә. Кулын кысып, җилкәсеннән сөеп чыгып

китә кытыршы куллы абыйлар, апалар.

Галәү абыйның күзе бар икәне беленә башлады. Эшнең төгәлләнүе дә,

кесә төбендә тиенле акчалар чылтыравы да, Әгъзәм абыйның рәхмәт әйтүе

дә булгандыр, авылдан төшерелгән сарыкны суеп, итен пешереп Сабан туе

ясадылар. Шәп инде ә, бер җәйдә ике Сабан туе! Ул сыздырып җибәрә

Шәһәр Рәфәгате тальянында, ул җырлап җибәрә Мамадыш төбәгендә тиңе

булмаган Точка Хуҗасы! Хәтта елганың аръягындагы Вандовка марҗалары

да яулыкларын таякка элеп аларны сәламли. Белә инде алар Сабан туе

ясаганны. Шалаш түбәләрендә сөлгеләр, чүпрәк-чапрак җилферди. Кама

җырларны, эчкерсез авыр хезмәт аша яуланган сөенечне дулкыннарына төрә

дә элек башыннан ахырына кадәр татар җире булган Идел тугайларына,

аннан Хәзәр диңгезенә, тагын әллә кайларга алып китә.

Әнисе көтә, энесе көтә, Юлдаш исемле эте көтә аны авылда. Ә теге

Зәңгәр Күз нишли микән? Бер генә егеткә озаттырган булса да ташлаячак

ул аны! Соңгы кичтә:

– Син нәрсә, Зөлфәт?! — диде дә күкрәккә башын салды. Чәченнән

килгән хуш исне болындагы мең чәчәк хушбуе да оныттыра алмады.

– Мин бит аңлыйм. Син кайтканчы клубка да чыкмыйм. Кайтуыңны

ишеткән көнне менә шушы имән төбендә көтям, — диде дә ухылдап куйды.

Бик тә ямансулап, муенга асылынып, тәнгә сыланып кереп китте. Зөлфәт,

җебегән тәре, бер үбә дә алмады инде кызыкайны. Ай буе шуңа үкенеп

яшәде, нәрсә, яңагына сугар иде мени, аның да җаны бар бит. Әнә, Точка

Хуҗасы: «Марҗаның да бар җаны», — дип җырлый. Шалашлар сүтелгән,

кибәннәр болын каравылчысы урыска кул куйдырып тапшырылган.

Паромга чапкычлар, тырмалар, арбалар, атлар, казандыр-чалгыдыр төялгән,

ирләр кәефле. Һәркем да шатлыктан балкып тора.

Болыннан ераклашкан саен печән кибәннәренең матурлыгы,

сөйкемлелеге арта гына бара.

Хуҗа абый «Мәрфуга»ны сузып җибәрә. Зират янында җырлаудан туктый

да белгән догаларын укый.

Бераз киткәч карлыккан тавышы белән «Мәрфуганы» дәвам итә. Ул

инде Урта Кирмән урамында да туктамый, кибет янында атларны бәйләп

куйгач та җырлый, Урта Кирмәннән танышлары килеп чыга да, кочаклашып

җылый башлыйлар, бергә әсирлектә булганнар икән.

Үзе җырлый, үзе кесәсеннән алып акча төртә дә, кибеткә ымлый Точка

Хуҗасы. Бүген аның көне, бүген ул – Патша! Җырчы Патша. Патша

кеше кибеттән кильки алып чыгамыни? Кибеттән баеп, балкып килеп

чыккан Рәфәгать абый җырлый хәзер. Хуҗа абый вакытлыча ял ала, кибет

бакчасындагы агач төбенә кереп чүгәли дә, әсирлек мәхшәрен кичкән

дуслары белән бераз гәпләшеп ала. Ул озак тормый.

– Киттем, точка! — ди, сау булыгыз, дими. Шуннан җырлап та җибәрә,

бөтен Урта Кирмән белә инде көмеш чишмәлеләр болыннан кайтканын.

Норма кибетенә кадәр җырлый Хуҗа абый, Миңнулла абыйның аяклары

ял итә.

Норма кибетен дә ачтыралар. Күңелләр күтәренке, араларында бер

исерек тә юк, олаулар тәртиптә. Бераз теш арасына нәрсәдер кыстырып,

тел астына нәрсәдер агызып алган Миңнулла абый Нормадан өенә кадәр

биеп кайта, ә Хуҗа абый өенә кадәр җырлый, соңыннан Шәһәр Рәфәгате

дәвам итә: үзе уйный, үзе җырлый, әнисе Шәһәрбану апа ачкан капкадан

атын кертеп тугаргач та бер-ике җырны авыл кочагына очырта. Шуннан

соң, болын симфониясе таңга кадәр ял итә...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 1, 2014

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: