Тәрәзәләр (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

Зөлфәтнең бу уку елында иң истә калган вакыйгасы – балалар белән

чыршы бәйрәме үткәрү һәм 31 декабрьдә мәктәптә хезмәттәшләре белән

яңа елны каршылау булгандыр. Аңа бераз кыен да әле, үзен укыткан

мөгаллимнәр белән бер табында утыру бит... Дөрес, инде туган мәктәбен

тәмамлагач өч ел шәһәр мәктәбендә укыды. «Райүзәк башкачарак – офыгы

биегрәк, — диде әнисе. – Ул мәктәптә колхоз рәисе, мәктәп директоры,

нәчәлство балалары белем ала, укытучылары көчле, бәхетеңне сынап кара,

улым», — диде. Мамадыш шәһәренең данлы педучилищесын япкач, урта

мәктәпкә әйләнгән уку йорты лабаса.

Билгеләре, характеристикасы шәп булгангамы, әллә спортчы икәнен

белгәч, шигырьләр язуына игътибар итепме, ятим булгангамы – алдылар

бит! Бик еш искә төшә шәһәрнең икенче санлы мәктәбендә укый башлаган

көннәр.

Китте башка мәктәпләрдән килгән укучылар белән танышу, сынашу.

Математикадан, бигрәк тә телдән исәпләүдән аңа тиң юк икән. Укытучы

мисалны әйтеп бетерә алмый, ул җавабын бирә. Хәтта Иске Комазан

мәктәбен гел «5»кә тәмамлаган Кәүсәрия дә авызын ачып кала. Шәп

укыткан икән аны Шамил абыйсы. Моны шәһәргә килгәч кенә беләсең

икән. Математикадан Наһар Галиевна укыта. «Алпавыт кызы, каныгызны

эчә әле! – диде унынчылар, — яртыгыз укуын ташлый әле».

Тиздән аларның сыйныфы да моны үз җилкәсендә татыды. Гаҗәп

таләпчән, математикларга хас булганча, яшен тизлегендә җавап бирү яки

гамәл көткән апалары Комазан, Көек, Дүсмәт ягы кызларының «яшен»енә

әйләнде. Әллә малайлар шома, әллә беләләр, әллә апа кызларны сөйми,

әллә математика кызлар фәне түгел, сөрмә күзле, алсу йөзле кызлар белән

укытучы кәнфитләнеп тормый:

– Нәрсәгә килдегез монда, юл тиресләп, бар кайтыгыз, фермагызда сыер

савыгыз, бөтен кыяфәтең шуңа килешеп тора да!

Үтә дә рәхимсез карар чыгарылганнан соң нечкә җанлы, математика

дәресенең генә түгел, чәчәкле болынның бер гүзәле булган бу кызлар

ашкынып аккан чакта улактан сикергән тамчы кебек укуын ташлый,

торактагы тумбочкасыннан әйберләрен елый-елый җыя да өенә кайтып

китә. Кая микән сез, безнең белән берәр ай гына сабак алган фәрештәләр?

Язмышыгыз ничек булды микән? Сез хәтердә бик рәнҗегән кебек

яшисез.

Наһар апа авырдымы, әллә укырга киттеме, аларны бераз Минкин

абый укытып алды. Аның исеме Динмөхәммәт булган икән. Менә бу кеше,

ичмасам! Ул математикадан халык җырчысы Мингол Галиевка гел «5»ле

генә тезгән. Мисал, мәсьәләләр белән борчымаган, дәресендә җырлаткан

гына.

Зөлфәтнең исенә күптән түгел генә булган бер вакыйга төште.

Географияне мәктәптә иң кирәкле фән дәрәҗәсенә күтәрергә тырышкан

мәктәп директорына математик Шамил Нургалиевичның бик эче поша,

түзә, дәшми. Чөнки ул белә: арифметика – математика патшасы, математика

– фәннәр патшасы. Бетте-китте! Бүген сүз бик төчеләнгәч һәм озынга

киткәч, түзмәде Нургалиев. Директор бит географиядән башка ашап та,

яшәп тә, хәтта печ итеп тә булмый, дигән соңгы чиккә җитте.

Тянь-Шань тауларында өшерлек, Камчатка гейзерларында пешәрлек,

Ниагара шарлавыгыннан мәтәлеп төшәрлек, Үле диңгезнең суын эчәрлек

итте. Бар кыюлыгын, тәвәккәллеген җыйган яшь математик:

— Нәрсәгә ул география! – диде. Билет аласың, хет Владивостоктан,

хет Ташкенттан, хет Лондоннан, хет обратномы? Станцияң килеп җитүгә

стюардессамы, бортпроводницамы, кондуктормы, йоклап ятсаң, якаңнан

алып, качсаң эзләп табып, тибә дә төшерә! — Дулкынланган математик,

үзенең кыюлыгына шаккатып, дер-дер килгән кулларына папирос алып

ишектән чыгып китте.

Әле ул тартып кергәндә дә директорның авызы ябылмаган килеш

иде...

Минкин абыйсын үз итте Зөлфәт. Бу кешенең сөйкемле сөяге бар.

Аның бар ачулануы: «Менә әкәмәт!» — булып, бу сүз «Афәрин! Афәрин!»

— югарылыгында әйтелә, кешене мескенләтми иде. Ул ачуланудан бигрәк:

«Бездә, укытучыларда гаеп, бигрәкләр дә укыта алмаганбыз шул, гафу

итегез!» — сыман ишетелә.

Биология укытучысы Мөнир Закировичның зирәклеге, зыялылыгы да

аны гомер буе сокландырды. Ул укытучысы белән хәзер дә кала урамында

очрашса, аерылышып китә алмыйлар. «Ярар инде, энем, син эш кешесе

бит, мин генә ялда булгач та», — дип гел кабатлый Мөнир абыйсы, ләкин

бер ярты сәгать гәпләшкәндәй итәләр. Соңгы очрашканда ул үзе язган сау-

сабагай гына шигырь укыды.

Зөлфәт хәзер инде биология дәресләрен төгәл хәтерләми, ләкин Мөнир

аганы искә алса, ул һәр дәрестә ике-өч тапкыр: «Үлән исе җитми миңа,

балалар!» – дип әйткән кебек. Кешелеккә үлән исе җитми!..

Тарих дәресләрен аеруча ярата иде малай. Нәселе ил тарихын язуда

катнашкангадыр ул. Авыллары борынгы Ак Кирмән ханлыгының төньяк-

көнбатышындагы хәрби ныгытма булгангамы, белмәссең. Әллә түбәнге

зиратта кеше гәүдәсе биеклегендәге серле язулы кабер ташлары янында

озак басып торганмы?!

Әллә бакыр рудасы эзләгәндә кәйлә астыннан аваз салган Бакырчы

чишмәсенең суын эчеп үскәнгәме? Нинди җәйге челләдә дә суын чүмеч

белән тутырып эчәләр, бу чишмәнең суы суык тидерми, хәтта төчкертми

дә. Ә үзе сап-салкын, чиләкне өшетерлек!

***

Аларның мәктәбе шәһәр үзәгендә, ә торак бер чакрым өстәрәк, ә

ашханәләре торактан ике чакрымда бардыр. Көнгә өч мәртәбә торак-

ашханә-мәктәп, мәктәп-ашханә-торак, торак-ашханә-торак маршруты

буенча юырталар. Километры шәп чыга.

Торак ике зур бүлмәдән тора, аларга ике ишектән керәсең, әле Зөлфәт

яшәгән бүлмә янында җыештыручы Надя апаның гаиләсенә дә бүлмә

бүленгән. Бинаның ике башында да такта болдыр бар. Торакта урысы,

татары бергә яши. Керәшен малайлары да күп.

Малайларның иң яраткан урыны — «Мамадыш» совхозының утыз

гектарлы алма бакчасы. Алма пешкән, өзелеп төшкән вакытта укырга

киләләр! Мәктәп юлы да бакча кырыеннан уза. Андагы төрле зурлыктагы,

төрле төстәге пешкән алмаларны күреп кем генә авыз суларын гол-голт

йотмагандыр?!

Алтмышынчы еллар башында Көмеш Чишмәдә алма бакчалары берничә

кешедә генә иде. Югары очта Хәсән абыйда, Шәйхи картта, Пулый

Рәфәгатендә. Авыл уртасында Миннехан Гаянында, Бәдигылҗамал апада,

Түбән очта Минегаяз, Хәсбәтулла абыйларда, Хәбибрахман бабайда. Шуның

белән шул. Зур авылга бит ул. Авыз тутырып бәрәңге генә ашаган малайлар

алар. Тагын мәктәп бакчасы бар. Аның каравылчысы Вафа абыйдан котыла

алмыйсың, тотыла гына аласың.

Ә монда утыз гектарлы, меңләгән алмагачлы бакча! Аның коймасы

гына да ничә чакрым. Алманы башта совхоз җыя. Бераздан шәһәр

кешеләре капчык-капчык ташый. Шуннан инде алар да кушыла, бер-ике

көннән иркенләп ашап йөри башлыйлар. Өч ел буе шулай, бер тапкыр да

куганнарын хәтерләмиләр. Торакта алма атышалар, кеше идәндәге алмага

баса да тәгәрәп егыла. Тәрбиячеләре Өмбел апа дежурга менгәнче дип,

кизүләр чиләк-чиләк алманы чүп базына ташый.

Иң кызыгы: шимбә көнне биштәргә, сәпид багажнигындагы сумкага

тутырып авылга алма алып кайту. Аннан бәлеш пешертү, торакка алып

килү...

Торакта шаян, олы кеше күзлегеннән караганда сәер тоелган уеннар

бар иде.

Киемеңне яшерәләр. Табып бирүче табыла, ләкин син ул малайны

җилкәңә атландырып сәяхәткә китәсең, карават араларында, хәтта торак

ишегалдына чыгып утын лапасында йөрисең, яңадан торакка кереп

җәфаланасың. Ә ул бәндә борын төбендә бармагын уйнатып тегендә, монда

күрсәтеп бара. Кунак ашы кара-каршы, билгеле. Икенче көнне ул сине

күтәреп йөри.

Бик озын һәм нәзек Ринат исемле малай бар иде күрше бүлмәдә. Йоклавы

була, аяк бармагы арасына мамык кыстырып ут төртәләр. Ринат янган

мамыкны кулы белән алып ташлый да йоклавын дәвам итә. Иртәгесен

пешеп кабарган аягына нәрсә булган, дип аптырый, хәтерләми дә.

Иң гыйбрәтле кылану Илдус исемле Урта Кирмән малае белән. Ул

– лунатик. Илдусны иртәнге икедә уяталар, ашханәгә бәрәңге әрчергә

төшәргә дип. Малай әйбәт сөйләшә, киенә, сумкасын кулына тоттыралар.

Өч малай торактан чыгып китәләр. Илдус сөйләшеп төшә, авторотаны,

биш йөз метр ераклыктагы фабриканы да узалар, аннан егетне кызганып,

кире торакка алып кайталар. Чишендерәләр, йокларга яткыралар. Илдус

икенче көнне бернәрсә дә хәтерләми...

Көчсез, юаш малайларны кыерсыту да бар иде, билгеле. Рәим белән

ярышып ике потлы герне егерме тапкыр күтәрүме, бокс белән шөгыльләнүме,

чаңгы буенча мәктәп командасында булумы – болар һәммәсе дә Зөлфәткә

бармак белән дә чиртмәүгә китергәндер. Бәлки сабыйчак дусты Нургаян

Әгъләмов торак укучыларының күпчелеген тәшкил итүче авылдашларына

малай чактан бергә үскән Зөлфәт турында сөйләгәндер.

Аннан, торакта иң зур бәяләнгән кеше — юмарт кеше иде. Су-Елгадан

килеп укучы Габделбәрдә чемоданның иң зурысы, чемоданындагы йозагы

да иң зур, асылмалы йозак, әле аның янәшәсендә кечерәге дә бар. Ләкин

һәр дүшәмбедә иң беренче булып аның чемоданы бушый. Юк ла, сез нәрсә!

Йозаклар, күгәннәр исән, эчтәге ризык кына кимегән. Ә Зөлфәт беркайчан

да чемоданын бикләмәде. Классташы Рифкать килеп әйтә иде: «Малай,

ачуланма инде, ике телем ипи кисеп алдык». «Кирәксә тагын ал, Рифкать»,

— ди иде Зөлфәт. Юк, алмый, кагылмый иде Рифкать иптәшләре кабат.

Торак тулы чемодан бит әле анда. Аларның барсы да планлаштырылган.

Шәһәр малайлары, кич белән урамда саклап торып, торак малайларыннан

акча кыса. Бу Иске Комазан малайлары Хөрмәткә һәм Рифкатькә

бәйләнгәнче дәвам итте. Бер атна үткәч, малайлар торагы янына, трактор

арбасына төялеп, баһадир гәүдәле ирләр килде. Мамадыш Сабан туе

батырлары Ахун, Заһит, тагын әллә кемнәр шунда. Кичен шәһәргә төшеп

киттеләр тәпиләп. Шул кичтән соң шәһәр малайлары торакта торучыларны

ерактан әйләнеп уза башладылар. Юаш, бигрәкләр дә юаш шул ул иске

комазанлылар...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

 

"КУ" 1, 2014

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: