Шамкай (дәвамы)

Бәянның башы монда.

 

Мәхәббәт һәм хакыйкать

Синең күзләр һаман якты сибә,

Кояш кызы микән әллә син?!

Синең янда нурга коенамын,

Синсез салкын, синсез күңелсез...

Сәлимгәрәйләр белән Шәмкәйләр тагын сугышканнар, дигән хәбәр, төн уртасы

булуга карамастан, яшен тизлеге белән бөтен авылга таралды. Бу хәл Ярмәкнең

данлыклы гайбәтчесе Гөлмәрьям әбинең өенә кайту вакытына минуты-секунды

белән туры килгән. Элегрәк тә килеп чыккалый иде инде ул алар арасындагы

низаглар. Ә бу юлы... Кара син, ә, Гөлмәрьямнең очравын! Бу кадәр зурга китми

иде лә инде мондый чәкәләшүләр. Егетләр арасында ни булмас? Нәрсәдер бүлешә

алмаганнардыр йә бер-берсенә ялгыш сүз әйтешкәннәрдер... Кем белсен? Үтә

дә китә, онытыла бит ул тора-бара яшьләрнең андый җүләрлеге. Ләкин бу юлы

эшләр хөртиләнгән. Гөлмәрьямнең сөйләвенә караганда, хәтәррәк юнәлеш алган

булып чыкты. Аның әйтүенчә, Шәмкәй Рәшите Сәлимгәрәй Гамиленә читән

казыгы белән сугып башын ярган, ә тегесе, ярсып китеп, Рәшитнең бугазына

ябышкан. Эш канашып сугышуга күчкән. Буылып үлә язган Рәшит Гамилнең

кулларыннан котылып, эченә типкән.

— Мин күргәндә, Гамил: «Уф, үләм, үләм, эчем, эчем, — дип бөгәрләнеп

җирдә ята иде», — ди әллә каян шунда пәйда булган Гөлмәрьямнең сердәше

Сания. Монысына тагын ни җитмәгән? Каян килеп чыга шулар? Өй җылынгач

уянган кышкы чебеннәр кебек. Өендә генә ятса ни була? Күптән йокларга вакыт

бит инде карчыкларга. Ә-ә, имәндә икән чикләвек, монысының да биләмнән

кайтып килүе икән.

— Уф, бер-берсенә әллә нинди әшәке сүзләр әйтешәләр, әстәгъфирулла,

тәүбә, минем андыйларны гомеремдә дә ишеткәнем булмады, — дип сөйләнә

гарьләнгән булып Саниясе.

Гамил Рәшиткә:

— Айсылуга якын киләсе булма, әгәр сине аның белән тагын бер күрсәм,

үзеңне генә түгел, нәселегезне корытам, — ди икән.

Рәшит аңа каршы:

— Тимә нәселгә, нәсел турында сүз кузгатырга әле синең борын астың

кипмәгән, җепшек танау, — дигән сүзләр аттыра ди.

Тегесе һаман үзенекен тукый:

— Беренчедән, башта акылыңа кил, аннан соң сөйләшербез; икенчедән

— бераз үс, кәтәнә; өченчедән — хәрәмләшеп сугышма!

— Кем хәрәмләшә, кем кәтәнә, кем акылга җитешмәгән? Бирермен мин

сиңа, карак токымы!..

— Кем карак токымы? Авызыңны чамалап ач, Шәмкәй көчеге! — дип

ябырылды Рәшиткә әллә каян төн актарып килеп чыккан Хәерниса әби.

Монысы да Гөлмәрьям белән Сания сыңары, атаклы өч гайбәтченең тагын

берсе шул Сәлимгәрәйләрнең данлыклы вәкиле.

– Күрсәтермен мин сиңа каракларның кемлеген!

Күрәсең, бу сүзләре, Рәшитнең әтисе амбар мөдире булып эшләгәндә,

нахакка бурлыкта гаепләнгән җыелышта Хәернисаның әйтелмичә калган

ачуыдыр. Ләкин кызган баштан чыккан сүзләрнең мәгънәсе бүген тагын

ачылмый калды, чөнки Рәшитнең ике ягына, аякларын киң җәеп, кулларын

баһадирлар кебек дугалап, учларын йомарлап ике абыйсы килеп баскан иде.

Сугышның бу этабы шуның белән тәмамланды. Теге яктан әбиле команда

чәүчәләкләнеп өйләренә таралды, ә бу яклар:

— Һаман шул Айсылуың өчен чәкәләштегезме? — дигән сүзләр белән

тыкрыкка юнәлде.

Тыкрык аулак. Бүген анда берәү дә юк. Баш очында гадәттәгечә Ай көлә. Юк,

ул көлми, сагышлы ул бүген. Рәшитнең дә елыйсы килә. Шушы көннән башлап

алар күрешә алмаслар микәнни? Югыйсә Айсылу ярата бит аны. Ярата! Рәшит

аны аңлый. Башкалар кебек түгел ул — ягымлы. Менә шушындый айлы кичләрдә

алар бер-берсенә сыенып, бер сүз эндәшмичә, озак итеп карашып торалар. Аның

күз-кашы, борыны, иреннәре шундый матур... Куллары җылы... Рәшит аны үзенә

тарта. Айсылу карышмый. Ике йөрәк бер-берсенең тибешен тыңлый. Алар менә

шулай гомергә бергә булырлар, бу арага берәү дә керә алмас. Рәшит күңеленнән

ант итә: Айсылу бары тик аныкы гына булачак, ул аны бәхетле итәчәк!

Айга карап, йолдызлы күккә хыял атканда, татлы хисләрен Искәндәр абыйсы

бүлде:

— Шулкадәр нык яратасыңмыни шул Айсылуны, ә?

— Әйе, яратам.

— Аңа караганда да матуррак кызлар бар бит авылда.

— Алары үзегезгә калсын. Ә Айсылу минем өчен иң матуры, иң кадерлесе.

— Әле син бик яшь бит. Тормыш күрмәгән. Дөньяның төрле чаклары булыр:

кыенлыгы, авырлыгы... Ул бер алдын, бер артын күрсәтә, диләр. Артын күрсәтсә,

Айсылуың белән нишләрсең?

— Бергә җиңеп чыгарбыз! Әй, абый, син миңа нигә акыл сатып торасың.

Олырак икәнсең, тормыш тәҗрибәң бар дигән сүз түгел бит әле бу.

— Болай гына әйтәм, энем, сине кызганып кына, хәлеңә кереп кенә. Башта

армиягә барып кайтыйк әле, аннан сөйләшербез.

— Мине анда алмыйлар.

— Ник?

— Буем метр ярым гына.

— Алалар, энем, алалар! Синең кебек батыр егетләр бик кирәк анда!

— Туктагыз әле, энекәшләр, — дип, моңа кадәр уйланып, бер дә сүзгә

катнашмый, караңгы тыкрыкта нәрсәнедер типкәләп барган олы абыйлары

Равил сүзгә килде.

— Рәшит, сиңа бер киңәш. Әйбәтләп тыңла мине, әтинең сөйләве буенча, бу

безнең Сәлимгәрәйләр белән тынышмау тирәндәрәк ята. Миңа ышанмасаң, әнә

әтидән, әнидән сора. Бәлки теге вакытларда әтинең колхоз рәисе булып эшләве дә

моңа сәбәпчедер. Ул вакытта Сәлимгәрәй белән әти арасында нидер килеп чыккан.

Бәлки, сәбәп тирәндәрәк ятадыр, яшьлек елларына кадәр барып тоташадыр... Үзегез

беләсез, әти чи коммунист, намуслы. «Яшәсен Сталин! Яшәсен Советлар Союзы!»

— дигән тәгълиматтан бүтәнне белмәде. Аның шундый булуы безгә дә рәхәтлек

китермәде, ләкин без гомер буе аның белән горурланып яшәячәкбез. Кемгәдер ул

ошап та, ярап та бетмәгәндер. Шул исәптән, Сәлимгәрәйгә дә. Әнә бит, Хәерниса

әби, карак дигән сүз чыккач, ничек чәчрәп куйды. Димәк, нәселдә булган. Бурлык,

караклык йогышы тамырда бар икән, ул — төзәтеп бетермәслек чир. Аны каннан

чыгарып булмый. Ярый, бу очракта да әти бит аларны сатмады, чөнки ул аларның

кулыннан тотмаган, шикләнү генә бар. Караклыкка сугыштан соң да ай-яй хәтәр

хөкемнәр чыгарганнар. Әтине дә утырта алмадылар, ләкин шуңа ачулары калган

кешеләр әле дә бетмәгән. Безнең гаиләнең матур гына яшәвеннән көнләшүчеләр

күп. Тагын шул: әнинең безнең әтине сайлап алып кияүгә чыгуы да Сәлимгәрәйнең

ачуын кабартып тора. Мин аны сезгә сер итеп кенә әйтәм. Тешегезне кысып,

телегезне тыеп йөрегез. Яшь чакта Сәлимгәрәйнең ничек итеп әни артыннан

өзгәләнеп йөрүләре, миңа кияүгә чыкмасаң, көн күрсәтмим дип куркыту-янауларын

да онытырга ярамый. Үчле кеше ул. Әнә, күрәсез, балаларын гел котыртып тора.

Юктан сәбәп таба, үчекли. Янәмәсе, без вак-төяк, тәбәнәкләр, алар озын, мәһабәт

гәүдәлеләр. Әйтсен, сөйләсен, ләкин безнең аңа әлегә кадәр махы биргән юк. Төптән

таза безнең нәсел, бабаларыбыз токымы! Энем, хәтереңдәме, синең мәктәптә Гамил

белән шундыйрак бер хәл булып алган иде.

— Күптәнге нәрсә бит ул.

— Күптәнгесен күптәнге, әмма ләкин шул Сәлимгәрәй токымы белән килеп

чыккан тәпәләшүегез әле һаман истә.

Сүзгә Искәндәр кушылды:

— Теге вакыт, әйе, сине әти белән әни, кимчелеге булган балалар өчен

махсус мәктәпкә бирмичә, үзебез янында укысын, читтә ятим булып йөрмәсен

дип, авылда калдырдылар. Минем хәтердә әле аларның сөйләшүләре. Күз-

колак булырбыз, авыруы бер дә төзәлмәслек түгелдер, диделәр. Әнә, авыру дип

саналмасалар да, никадәр балага уку авыр бирелә, шулар белән бергә, туган

авылында үтәр әле гомере, дип мәктәпкә йөрттеләр.

— Әйе, көчкә укыдым, ләкин рәсем, җыр, физкультура дәресләрендә мине

узучылар юк иде.

— Беләбез, энекәш, беләбез... Үпкәләмә генә, яме?!

— Юк ла... Сез булмасагыз, мин бөтенләй чыгырдан чыккан булыр идем.

Әле күп вакытта, хаксыз булсам да, сугыша башлыйм.

— Гамил белән нигә бәрелешеп алдыгыз соң теге вакытта?

— Үзе бит, тиктомалдан «псих», диде. Синең укуың безнең мәктәптә түгел,

психбольницада, безнең Айсылуга карама, тагын бер карасаң, психыңны чыгарам,

— диде. — Мин аңа барыбер карап торачакмын! — дидем. — Шуңа күрә син

псих, — дип тагын кабатлады. — «Мә-ә-ә», — дип телен чыгарып күрсәтте.

Мин кукиш ясап үртәдем. Төрткәләшеп алдык. Ләкин төне буе, йоклый

алмыйча, шул әйткәләшүгә хурланып яттым. Мин бит аны мәсхәрәләмәдем.

Акылга утыртырга кирәк үзен. Эндәшми калу — җиңелү. Күрсәтим әле мин

аңа «псих»ның ничек булганын!

Икенче көнне синнән, Искәндәр абый, учка киеп сугыша торган теге —

кургаштан коелган әйбереңне урладым да аулак җирдә Гамилне көтеп тордым.

Анда да Гамил сугышны үзе башлады. Мине күрү белән:

— Нихәл, псих? — дип төртүе булды, бераз чыдап тордым да иштем үзен.

Теттем тетмәсен. Битенә синең әйбер белән өч тапкыр чәпәдем. Шул кирәк

сиңа, мәйтәм. Үзең башладың сугышны, димәк, үзең гаепле.

Мәктәп шаулый. Рәшит Гамилне кыйнаган, гомер булмаганны... Гамил

класска кереп, күлмәге белән битен каплаган да: «Ул кайда, мин аны хәзер

үтерәм!» — дип акыра-акыра елый икән.

Әлбәттә, рәхәт түгел ул бер сугышкач кабат дуслашуы. Әнә, күрәсез,

дошманлык һаман дәвам итә. Айсылуга да көн күрсәтмиләрдер. Әнисе Хәлимә

апа да кызганыч, ул миңа гел: «Сугышмагыз, балалар, тату гына йөрегез!» — дип

күпме әйтте инде. Гамилләре бит, әнә, әллә нинди...

— Ярый, энем, җирдәге халык төрлесе төрле, охшашлары бик юктыр,

шуңа күрә яманнарга түгел, яхшыларга тиңләш, — дип, Рәшитнең ачынып

сөйләүләренә йомгак ясагандай, Равил абыйсы сүзгә кушылды. — Ә хәзергә

безгә көрәшергә туры килә, үзебезнең хаклыкны, дөреслекне сугышып булса

да, дәрәҗәне __________төшермичә, исбатларга тырышыйк. Айсылуыңны яратасың икән

— бирешмә! Без янәшә булырбыз.

— Рәхмәт, абыйларым!

Рәнҗешләр һәм куанычлар...

Калмый икән яшьлек артта,

Шулай кебек кенә күренә.

Яшьлек бары күчә генә

Гомерлеккә йөрәк түренә.

Хәмзә белән Шамкайның телефонын бөтен Рәсәй белә. Беркөнне Ижау

каласыннан шалтыраталар:

— Рәшит абый, үтенеп сорыйбыз, үзегезнең «Биш татар»ыгыз белән Ижауга

килмәссез микән? Халык бик сорый. Иртәгә үк кирәк. Чөнки берсекөнгә бездә

Сабантуй, кунаклар күп кайта. Кичен Мәдәният сараенда куяр идегез. Чыдар

хәл юк, сезне сорыйлар, берүк каршы килә күрмәгез инде, яме?

— Туктагыз әле, исемегез ничек?

— Язилә.

— Ә-ә, исәнме, Язилә? Иртәгә үк?! Нәрсә, бүтән группалар риза

булмадымыни? Хәзер без кирәкмени?

— Юк ла инде, Рәшит абый, акчасын бүген генә таптык. Сезне сорыйлар,

сезне көтәбез. Күпме түләргә соң, әйт? 25 җитәме, өч нулен өстәп?

— Ә үзеңә күпмесен кысасың?

— Нәрсәгә инде, Рәшит абый, анысы сиңа? Акча табу җиңел эш түгел ул.

— Хәмзәгә шалтырат, ул безнең шеф. Ул нәрсә әйтә, без — как штык, әзер!

56-13-80 номеры.

– Беләм. Синең аша аны күндерим дигән идем. Хәмзәне үгетли, йомшарта,

юмалый тор әле.

— Карале, кызый, мин йомшартып, мин гаепле булып кала торган булмасын!

50не — яме? Килештекме? Хәмзә, белмим, тагы күпме өстәр.

— Үземә калмый ич.

— Кала, кала, беләбез сине.

Иртәгесен иртүк алар Ижау юлына чыктылар. Күңелләре күтәренке. Театр

ялда — болар юлда. Җәйнең икенче ае башланып килә. Шәрәфи үзенең бәләкәй

чакларын тәмләп-тәмләп сөйли. Аның авыз иҗаты барысын да җәлеп иткән.

Рәшит «буханка» салонының алдагы почмагына оялаган да, гадәттәгечә, тыныч

кына тыңлап бара.

— Без бит авыл малайлары. Тормыш авыр дип тә тормадык, һаман шук

булдык. Аның җиңелрәк тә, әйбәтрәк тә булырга мөмкинлеген кем белгән?

Барыбыз да сәләмә киемнән, ачлы-туклы дигәндәй, аннан соң сугыш еллары

булса да, ил хәсрәтенең миндәй малай-шалайга, әби-бабайларга, апаларга

төшкәнен үзебез дә сизми йөргәнбез.

Беркөн Сталинны күрдем. Ап-ак кительле, мин сиңайтим. Шул кителен

киеп безнең Тегермән тавына менеп бара... Иртән шулхәтле рәхәтләнеп уяндым.

Миннән дә бәхетле кеше юк иде кебек ул көнне. Сталин хәтле Сталинны күр

әле син! Дусларыма шул төшемне сөйләп ушларын алдым. Берсе, мылтыгы

бар идеме, дип сорый. Икенчесе, сине күрдеме, ди. Күрде, мин әйтәм, баштан

сыйпап китте. Әле сиңа да сәлам әйтте, дигән булам. Миңа нәрсә диде, дип

башкалары да ябырылды.

— Карале, Шәрәфи, без дә шул Сталин мылтыгы белән җенләнә идек, үскән

чагында, — дип, Хәмзә аның сүзләренә кысылды. — Айзат исемле дустыбыз

бар иде, ул менә гел шул Сталин мылтыгы турында күп сөйли иде. Без күктәге

Айга нәрсә белән атып җиткереп була дип бәхәсләшкәндә, Айзат, бәхәсләшмәгез

дә, Айга бары тик Сталин мылтыгы белән генә тигезеп була, ди торган иде.

Шәрәфи, әйдә дәвам ит, гафу, бүлдердем инде сине.

— Шуннан соң, кыш җиткәч, безнең алагаем зур ап-ак кәҗәбезне бер бүре

шул Сталин күренгән җирдән — Тегермән тавыннан алып китте. Ул елларны

бүреләр бик азган иде. Күрәсең, без ач, бүреләр тагын да ачрак булгандыр.

Авылдан ерак түгел җирдә кәҗәбезнең гәүдәсен таптык. Ашап бетерә алмаган.

Әйткәнемчә, зур иде шул. Төштәге ап-ак кительле Сталин белән ап-ак кәҗәбезне

нәрсә бәйләгәндер — аңлатыа алмыйм. Ил бәлагә батты, без сөтсез калдык.

Хәзер тагын бер булган хәл турында сөйлим. Сугыш вакыты. Әти сугышта,

бер абыем да шунда. Әни ялгызымны өйдә бикләп калдырып эшкә китә. Мин

сугыш беткәнче өйдә утырдым. Өстемә кияргә киемем дә, аягыма кәлүш тә юк.

Пес итәргә чиләк калдыралар. Өйалдына чыгам. Тәрәзәсе юк. Берзаман күрәм

— пыяла ишек. Каян килгән бу? Күзләремне уып карыйм, өнемме-төшемме?

Алдымда ап-ак сарык бәрәне арт аякларына басып пыялага шакый. Ишекне

ачып кертмәкче булам, келәне күтәрә алмыйм. Маташтым, тырыштым — ул

ара бәрәнем югалган да.

Хәзер гомерләр узгач уйлыйм: миңа изге бәрән килгән булгандыр. Агнец

божий диләрме әле икенче телдә? Аны миңа Ходай җибәргәндер. Кертергә кирәк

булган да бит, килеп чыкмады шул. Кертә алган булсам, бәлки, тормышым

икенче юлдан киткән булыр иде.

— Моннан да яхшырагы кирәкмәстер, Равил абый, сиңа. Син, сөбханалла,

сау-сәламәт, әле сиксәнне дә, туксанны да тутырачаксың, аласы мактаулы

исемнәрне алып бетердең, менә пенсияңне дә кочак тутырып бирә башласалар,

синнән дә бәхетле кеше булмаячак, — дип, Сабир Шәрәфи хикәясенә нокта

куйды сыман.

— Учлап кына, чеметеп кенә бирәләр шул, Сабир туган, — дип, Шәрәфи

юри мескен тавыш ясады. — Умырып бирсәләр, мин сезнең белән Ижауга хәтле

сәфәр чыгарга ризалык бирер идемме? Ыштан туздырып, бил бетереп, вакыт

уздырып... Әле бит аның акчасын бирәләрме, юкмы? Билгесез. Ул Язилә дигән

туташны беләм мин. Аның уйлары көненә биш үзгәрә.

Бервакыт ул безне бик кызык итте. Зинһарлап, бер ай чамасы алдан

артистлар җыеп, Ижауда концерт билгеләде. Ниләр генә вәгъдә итмәде инде!

Мин исә чүт ли миллионер булып кайтып китәчәкмен! Ай, матур да сайрый

кызый! Сипкелле чибәр! Әллә шул сыйфаты башымны әйләндерде: гипнозлады

бит бу мине — карт җүләрне. Шул концерт көненә туры килгән спектакльне

үзем катнашмаган икенчегә алыштырттым театрда. Барыр көн килеп җитәрәк,

хәбәр ишетәм: концерт булмый, бүтән көнгә күчерелә. Соңыннан әйттеләр

— концерт куелган, безнең урынга башкалар чакыртылган. Андый «тамашалар»

гел оештырыла. Халыкка «фәлән-фәлән зур артистлар киләчәк» дип хәбәр

таратыла да тамаша вакытында «безне, ягъни оештыручыларны алдалыйлар»

дип әйтелә. Шуннан аңлашыла инде — зур артистларга вәгъдә ителгән акча

кесәләренә чума, ә безне алыштырган вак-төякләргә аз түләсәң дә ярый.

Яшьтән үк шулай беркатлы, кешегә ышанучан булып үстем мин. Ярый әле

хатын-кыз булып тумаганмын, отказ бирә торган гадәтем юк.

— Равил абый, юкка төшенкелеккә бирелеп барма әле. Гел-гел кешене

алдап булмый ул.

— Шундый вакытта халык мәкале исемә төшә: «Чир китәр, гадәт калыр».

Безне әти-әни «Кеше әйберенә тимә, намуслы, ярдәмчел бул!» — дип үстерделәр.

Әле сөйләп бардым ич. Сугыш вакыты, ач-ялангач йөргән чаклар. Кая ул кеше

өлешенә кагылу. Колхоз кырында үскән бер башак урлап кайтсаң да, башың

төрмәдә бетәчәк заманнар иде бит.

— Ә хәзерге чор башка, — дип сүзгә Җәләл кушылды. — Менә Язилә турында

сөйләп килдең. Минем дә шундыйрак бер хәл исемә төште. Себер якларында

концертлар куеп, «себерелеп» кайтып киләбез. Йөри-йөри арт яклар чиләнеп

бетте. Акча эшләргә бардык бит инде. Алдан ук Себердә халык концертларга

күп йөргәнен ишетеп киттек, тик баргач күрәбез, бер дә алай түгел: заллар

яртылаш та тулмаган — күңелләр китек.

Безгә концерт өчен матур гына түләргә вәгъдә биргән оештыручыбыз —

Бакир бу хәлгә аптырамый да кебек. Гастрольләребез тәмамланып, инде кайтып

киләбез. Концертлар санын һәр көнне биреләчәк акчага тапкырласаң, байтак

кына сумма чыгарга тиеш тә бит... Саныйбыз, һич тә алай түгел. Түзмәдем:

«Энекәш, әллә син мине бу хәтле ерак җәһәннәм тишегенә Себер халкын

яратканга бардым дип белдеңме?» — дидем.

Сөйләшүгә Сабир кушылды.

— Себердә шулай. Андагы администраторлар концерт дип төркем җыялар да

гастрольләр оештыралар. Үзләренчә тырышып та эшлиләр кебек. Тик аларның

изге гамәлләре, ягъни татар халкы өчен «янып-көеп йөрүләре»нең нәтиҗәсе

бик кечкенә булып чыга. Чөнки үзара дуслык юк. Алар акча белән дус. Акча

дигәндә бер-берсенең бугазына ябышалар, концертларын яманлап сөйлиләр,

ябыштырылган афишаларны ертып, чакырылган артистлар турында гайбәт

тараталар. Шулай, хәзер Себергә барырга уйласаң, кайтыр өчен кесәңә акча

тыгып кит.

— Шулай бервакыт, элегрәк, — дип сүзгә Рәшит ияреп китте. — Теге, сукыр

баянчы бар бит әле — Баншах, шул, акчаны шәп түләрмен диде дә Себергә

алып китте. Ул андагы себерелеп йөрүләрне, интегүләрне сөйләп аңлатырлык

кына түгел. Ярый, анысы башка мәсьәлә... Халык концертка йөри йөрүен

— зарланырлык түгел, ә менә чебен-черкигә түзәр әмәл юк. Канны прәме

йөрәктән суыралар. Ун көн буе шуңа чыдап, Баншахның тәмле теленә ышанып,

кулга керәчәк утыз алты меңне уйлап, куанып, халыкны күңеле булганчы

көлдерергә тырыштым.

— Йә, сузмый сөйлә, ничек булып бетте. Бирдеме соң утыз алты меңне?

— Кукиш!.. Инде ун елдан артык вакыт үтте, очраганда: «Бирермен,

бирермен», ди дә югала.

— Судка бир!

— Бернинди килешү кәгазьләре тутырылмаган, мөһер сугылмаган, аннан

соң сукыр кеше белән судлашып йөрү дә әллә ничегрәк...

— Анысы шулай инде. Ну капкансың син, малай, капкынга!

— Ходай Тәгалә бар бит, мин булмасам, Ул тигезли. Эләкте Баншах аның

кармагына. Тыңлагыз, сөйлим.

Шул гастрольләргә китәр алдыннан Баншах кибеттән өр-яңа кесә телефоны

сатып алды. Моңа беренче ун көндә, рәхәтләнеп, акча түләмичә, бушка сөйләшә

аласың, дип әйткәннәр. Автобуска кереп утыру белән шалтыратырга тотынды

бу. Башта хатынына шалтыратты: «Сөеклем, телефон алдым, колагымдагы иң

беренче тавыш синеке. Мине юксынмыйсыңмы? Түз, бәгърем! Күп итеп акча

алып кайткач, Урта Диңгез буйларын әйләнербез, яме? Пока».

Телефонның теге башыннан да хатынының «пока» дигәне ишетелә. «Ым-

ма» дип чупылдатып үбешү тавышлары яңгырап куя боларның. Юл буе

шулай: «Менә хәзер Биектауга җиттек. Әйбәт ишетеләме? Кайткач, сиңа да

шундый телефон алып бирермен. Мин сине яратам, көт, сөеклем! Ымма,

ымма!» Телефонга һич тынгы юк. «Менә Кукмарага кердек, Можганы үтеп

барабыз, Чайковский артта калды, алда Барда күренә». Сөйләшүнең ахыры гел

һавалы үбешү белән тәмамлана. Башка кызларга шалтыратулар да «ымма»лы

булып бетә. Бу телефонга янәшәсендә утырып баручы бүтәннәр дә җайлашты.

Мәскәүдәге сөяркәләренә дә шалтыраталар, Казандагыларга да. Шулай йөри-

йөри гастрольләр дә тәмамланды. Ниһаять, өйләребезгә кайтып аудык.

Берничә көннән соң Баншахның тавышын үземнең телефоннан ишетәм.

Акча бирәме, дип торам. Юк икән, һаман үз кайгысы... Карале, Рәшит абый,

минем кесә телефоным белән теге вакытта — гастрольдә йөргәндә кемнәр

файдаланды, хәтерлә әле, ди. Нигә ул сиңа, дим. Ун көн буе бушка теләсә

кем белән сөйләшергә була дигәч, әллә кемнәргә биргән идең бит. Мин

кулланмадым, дим. Әйе, син сорамадың, беләм, ә менә кемнәр шалтыратты

— очына чыга алмыйм, беләсе иде, ди.

Нәрсәгә хафалана бу, чамалый башладым: «Ымма, ымма», — дип

сөйләшүләргә егерме алты мең түләргә счёт килгән икән моңа.

Бер карасаң, кызганыч та инде үзе, сукыр бит. Ходай Тәгалә гариплеккә

карамый, хәрәм малга нәфесен тыймаганнарны барыбер җәза кыла икән.

— Ходай Тәгалә җәзасын бирә дигәннән... — дип әңгәмәгә Хәмзә кушылды.

— Яшьрәк вакытта бер профессионал рәссам белән колхозларда оформление

ясап йөрдем мин. Исеме — Фариз.

Күп очракта колхоз рәисләре бик саранланалар яки эш өчен бөтенләй

түләмиләр. Мондыйларга ачуы чыккан Фариз хәйләгә кереште: договор

төзегәндә, председатель алдында сөйләнә башлый: «Менә үткән ел «Дуслык»

колхозында оформление ясадык. Килешкән вакытта җитәкче кеше болай әйбәт

зат кебек күренә иде, ә эш үтәлеп, түләү турында сүз чыккач, бик ямьсез

кыланды. Кыскасы, төрле сәбәпләр табып, расчёт бирми интектерде. Шулхәтле

рәнҗедем шуңа, шулхәтле рәнҗедем!.. Рәнҗеш төшә бит ул — күп тә үтмәде,

хатыны үлде. Ул хәтле нык каргамаган да идем югыйсә», — дип хушын алды

тегенең.

Аннан тагын бер очрак — Кама Тамагы районындагы бер колхоз рәисе

белән булган хәл. Үзе чакырып кайтарды. Әле, җитмәсә, без оформление

ясаган колхозларны күреп, шаккатып кайтканлыгын сөйләде. Килештек. Аның

фантазиясе буенча, эш җиренә җиткереп башкарылды. Түләргә, дигәч тотлыга

башлады. Күпсенде. Югыйсә күп тә сорамадык инде. Күренми дә, качып йөри.

Бер тоттык без моны. Фариз теге методны кулланмый булдыра алмады. Әле

моңа хәтле мин дә ишетмәгән рәнҗешен сөйләргә тотынды... «Түләмәгән иде

берәү. Рәнҗедем. Күпмедер вакыт үткәч ишетәм, хатыны үзен сөяркәсе өстендә

тоткан. Өеннән куып чыгарган. Ул заманнарда партия законнары — эшеннән

дә арт ягына тибеп чыгарганнар».

Фаризның монысы турында сөйләп бетерүе булды, әлеге рәис төзелеп

бетеп бара торган договор кәгазен идәнгә атып бәрде дә безне идарәдән куып

ук чыгарды. Соңыннан белдек, Анталиягә ял итәргә баргач, бер марҗа белән

типтереп йөргән икән. Хатыны сизгән, артыннан барып, ни кыланганын күреп

кайткан. Хәзер өйгә кертми, бу идарәдә кунып ята ди.

Шулай итеп, соңгысында бер тиен дә эшли алмый калдык. Чыннан да,

рәнҗеш төшә икән ул, төшә икән...

Сүз артына сүз ияреп, байтак юл үтелгән, вакыт узган. Әйе, юлга чыкканда

«Биш татар»ның әңгәмә өчен тема беткәне юк әле. Ижауга килеп кергәннәрен

сизми дә калдылар.

Мәдәният сарае каршында зинһарлап чакырылган артистларны Данир исемле

егет көтеп тора иде. Ул Хәмзәгә ят кеше түгел, Ижауда татар җәмгыятенең

күренекле шәхесләреннән берсе, шактый гына бай кеше, сәнгать яратучы һәм,

алай гына да түгел, бик әйбәт җырчы да әле. Машинадан төшүче һәр кунакны

кочаклап, ихтирам, хөрмәт күрсәтеп, итагатьлелек белән каршы алды.

— Язилә кайда соң, Язилә? — диеште артистлар.

— Язилә? — диде Данир, уйланыбрак торгач, — ул бүген бу Мәдәният

сараенда башка артистлар белән мәшгуль. Гафу итегез, абзыйлар, каршы

килмәсәгез, мин сезне үземә алып кайтам, минем бүген туган көн.

«Биш татар» аптырашта калды.

— Ничек инде?.. Без бит концерт куябыз дип килдек. Ну, кабахәт тә инде

бу кызыгыз, ничек әле исеме? — дип, Җәләл чыгырыннан чыга башлады.

— Аллаһы Тәгаләнең ачы каһәре төшсен! Әле юлда гына шундыйлар турында

сөйләшеп килгән идек...

Җәләл әйтеп бетергәнне көтмичә, сүзгә Данир кушылды:

— Абзыйлар, борчылмагыз! Барысы да әйбәт булыр. Минем өйдә хәзер

сезне туган көнем уңаеннан җыелган кунаклар көтеп тора. Мин Язиләнең

мондый начар гамәл кылганын әле генә ишеттем. Йөрәгем шуңа әрнеп,

сезне каршыларга килдем. Туктале, мин әйтәм, сезне туган көнгә чакырыйм

— шундый бөек шәхесләребезне. Кайчан күрергә насыйп булыр әле барыгызны

бергә? Яхшылап бәхилләтермен, минем аңа гына мөмкинлегем бар. Равил абый,

һәммәгезгә егермешәр мең җитәрме?

Сумманың нихәтле икәнен шундук чамалап алган Җәләл:

— Молодец, энекәш, егет икәнсең! — дип, Данирның кулын кысты.

— Әйбәт килеп чыкты әле бу — Язиләнең этлеге! Шулай бит, егетләр! Хәмзә,

ник дәшмисең?

— Яхшылыкны комментировать итмиләр.

— Ну, эчәбез икән!

— Кит инде, эчкән кеше кебек сөйләшкән була! — дип, Сабир Рәшитнең

эченә төртеп куйды.

«Биш татар», алтауланып, Данир коттеджына юл алдылар.

Тормыш тыкрыклары

Ары тарттым, бире тарттым,

Шактый малым калды түгелеп.

Шул малларымның астында

Мәхәббәтем калды күмелеп.

Мәктәпнең тугызынчы классын тәмамлап, Алексеевка бистәсендә урнашкан

тракторчылар курсына барып кергәндә, Рәшитнең буе бер метр да утыз җиде

сантиметр иде. Ә инде училищега кергәндә, егерме биш сантиметрга үсеп, бер

дә алтмыш икегә җитте. Тәбәнәк булуына бик гарьләнә иде, әлбәттә, әмма

юлбашчыларыбыз Ленин белән Сталинның да шул чамада булганлыкларын

белгәч, көенеп йөрүдән туктады. Кечкенәсен кечкенә дә, ә кызларга багышлап

шигырьләр язарга, һинд киноактёры Радж Капур кебек җырлап, аларны гашыйк

итәргә бик остарды. Шуларның берсенә, башын югалтырдай булып үзе дә

гашыйк, тик менә Айсылуы бар. Исеме дә матур юкса — Ләйлә. Шул Ләйләне

очратса, Рәшит кызара, тирли, нишләргә белмичә, әйтәсе килгән сүзләрен оныта,

әйтә башласа, тотлыга. Ул аның атлаулары, елмаюы, кыйгач кашларының,

керфекләренең сирпелүе... Их, кулыннан гына тотса да... Их, сулышын тойса

да... Их, төшендә генә булса да үпсә, кочса иде Ләйлә... Ләйлә...

Аның «Ләйлә, Ләйлә» дип пышылдап саташып йөрүен күргәч, дусты Әсхәт

татлы хисләрен боза торган иде.

— Чирлисеңме әллә? Врачка бар! — ди ул һаман саен.

Тәмам үлә инде бу дип уйларсың аңа карап. Бүтән кызлардан оялып та

тормый, җүләргә сабышып, күкрәкләренә килеп ябыша. Сугып та җибәрәләр.

Ә Ләйлә янына барып: «Исәнмесез!» — дип әйтергә теле әйләнми. Ләйләнең

исә аңа бер караш ташлаганы да юк.

Шулай да Рәшит беркөнне, бөтен кыюлыгын җыеп, Ләйләне аулаграк

урында көтеп алды. Шунда әллә ничек ирексездән: «Яратам мин сине, Ләйлә!»

— дигән җөмләсе бүселеп чыкты. Бигрәк тупас әйтелде кебек. Кыз бармагы

белән үзенең чигәсенә төртеп күрсәтеп, «акылыңдамы син, егет» дигәндәй

китеп барды. Рәшитнең бар булган мәхәббәте коелды да төште.

Рәшит катып калган багана кебек шунда байтак басып торды. Карале,

нишләп соң әле бу кызга дөньясын онытып гашыйк булып йөри ул? Әллә ни

матур да түгел икән бит. Кәкре аяклы бугай, сипкелле дә... Үзе тагын салкын

таш кебек. Вәт, җүләр, кемгә гашыйк булган бит! Әйткән иде аны Әсхәт: «Кай

җиренә кызыктың соң син аның?» — дип.

Рәшит кырт борылып, борынын өскә чөеп китеп барды. Коридорда очраган

яшь кенә укытучы апасына күз дә кысып алды әле. Тегесе дә күз кысып җавап

бирде. Менә бит, тормыш дәвам итә!

Рәшит ял көннәренең берсендә, авылына ялга кайткач, Ләйләгә ачу итеп,

маркасыз хат язып салды, сыңар куплет такмактан гайре бүтән бер сүз дә юк

иде.

Ал минем түбәтәем,

Гөл минем түбәтәем.

Хөкүмәткә файда булсын —

Ун тиен түләтәем.

Шуннан соң Ләйлә сырпаланып караса да, Рәшит инде аны Ярмәгендәге

Айсылуына алыштырырга теләмәде. Бүтән Ләйләгә сәлам дә бирмәде. Курсларда

уку бик тыгыз булса да, бер кичне җай табып, Айсылуга багышлап шигырь язды.

Һай сылу да бит син, Айсылу,

Күрми торсам, була ямансу.

Китмәм бүтән ерак-еракларга —

Авыр бигрәк сине юксыну.

Конвертны ике эчле итте. Тышына: «Ярмәккә, Шамкаев Равилгә», — дип

куйды, ә эченә: «Абый, монысын Айсылуга тапшырырсың әле», — дип, бәрәңге

изеп ябыштырды да хатны почта әрҗәсенә илтеп салды. Тагын бер күчермәсен

кесәсенә салып куйды, кайткач, бәлки, үзенә тапшырырга мөмкинлек булыр.

Чыгармыйлар бит Айсылуны.

Бер группада егерме сигез курсант, араларында ике татар малае да укый.

Рәшитнең «Урал» исемле, ни кулныкы, ни кесәнеке түгел — зур сәгате бар. Шул

сәгать нигәдер холыксызлана башлады: йә бик нык алга китә, яисә бөтенләй

туктый, кайчагында хәйран гына йөргән дә була. Тулай торакта ул аны сатарга

тырышып карады. Алмыйлар. Тыңлап-тыңлап карыйлар да, «носи сам» дип,

үзләренчә мыскыл итәләр. Нишләргә моның белән?

Бервакыт укучыларны физкультура дәресендә салкын сулы тирән күлгә

коенырга алып баралар. Рәшит физрук Василий Ивановичка: «Хәзер фокус

күрсәтәм, берничә курсантның трусигын сезнең каршыгызга китереп ташлыйм»,

— ди. «Как это?» — дип гаҗәпләнә укытучы. «А вот так», — ди дә Рәшит:

— Уважаемые курсанты, менә алтын сәгать, кем дә кем шушы сәгатьне

күлдән таба ала — сәгать шуныкы, — дип сәгатьне суга тондыра.

Нәкъ Рәшит әйткәнчә килеп чыга. Егерме сигез малай «чумбылт» суга сәгать

артыннан. Эзлиләр. Тончыгып өскә калкалар да кабат чумалар. Күл өсте кайнап

тора. Алар — Ярмәк малайлары, бик тә җитез сулы елга буенда үстеләр. Бер-

берләрен узу өчен әллә ниләр кыланып бетәләр иде. Су астында иң озак торучы

ул — Рәшит. Астан килеп, су өстендә йөзүчеләрнең трусигына ябышсаң, ул

берни дә эшли алмый, аякларын болгый-болгый, үзе үк салдырырга булыша.

Шундый алым белән Рәшит алты малайның трусигын салдырып, Василий

Иванович каршына илтеп ташлый. Ә сәгать?.. Бичара сәгать әле дә булса һаман

күл төбендә ятадыр.

— Да, — ди Василий Иванович, татарларны хитрый халык диләр иде, дөрес

икән!

— Әйе, Василий Иванович, без әле мудрый да. Безне өйрәтергә түгел, безне

өйрәнергә кирәк! — дип, Рәшит мактанып куя шулчак.

Ниһаять, укуны бетереп, эш башлана. Рәшитне Куйбышев өлкәсенең

Алексеевск районы Барак совхозы кырларына җир тырмалауга куялар.

Булышчысы — бергә укыган Әсхәт, үзе төсле шәп егет. Җир тигез. Әсхәт кырның

бер башында, Рәшит — икенчесендә. Тракторны боралар да җибәрәләр, боралар

да җибәрәләр. Утырып йөрү юк, ышту син, тузан сулап йөрергә, аларны кем

дип белдегез? Берзаман карасалар — тракторлары юк, кая киткән? Эзли торгач

табалар — тирән ерганакка төшеп сүнгән икән. Бу татарларның юньле эше

булмас, дип егетләрне сүгәләр дә өйләренә кайтарып җибәрәләр.

Ул елларның авырлыгын, хәсрәтләрен сөйләп кенә бетерерлек түгел. Авылның

Суыксуын буып эшләнгән электр станциясе бар. Аның көче барлык хуҗалык

эшләрен башкарырга, ягъни фермаларга, авыл йортларына ут бирергә җитә. Менә

шунда әллә ничек биш хатынны ток суга. Дүртесе исән кала, ә Рәшитнең олы

абыйсының хатыны, ягъни җиңгәсе үлә. Шулхәтле яраткан җиңгәсенең якты

дөньядан китүен ул бик авыр кичерә. Шәмкәйләрнең барлык туганнары көн-төн

елашалар. Җиңгәсенең чөгендер алу мәшәкатьләре дә әнисе белән Рәшиткә төшә.

Колхоз шулай ук дуңгызлар үстерү белән дә шөгыльләнә. Татар авылында ике

мең баш дуңгыз карау үзе бер газап инде. Мирзаҗанның ферма мөдире булып

эшләгән чагы. Сыер, сарыклар да аның карамагында. Ул елларда сарыкларга

бүреләрдән дә тынгылык булмый. Ирләр, төннәр буе каравыл торып, кышын

Юкә Тау башыннан төшми.

Бер елны җитмеш биш атны яшен сугып әрәм итә. Болай да яртылаш кына

исән Мирзаҗанга язмыш авыр сынаулар өстәп тора.

Җитмәсә Шәмкәйләр белән Сәлимгәрәйләр ыруы арасындагы гомерлек

дошманлыкка Рәшит килеп кысылды. Оныта алмый егет Айсылуын. Шул ике

арадагы киеренкелеккә ут өстәп тора. Югыйсә юньләп күрешә дә, очраша да

алмыйлар бит инде.

Гомер агышының алдагы көннәренә карап, Рәшит 1956 елны Бөгелмәгә

шофёрлар курсына килде. Инде байтак укылып, эшләр таныклык алуга бара

дигәндә генә, язмыш аңа тагын рәхимсез гамәл кыла... Имтихан тотканда, ул

кинәт егыла.

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 11, 2015

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: