Шамкай (дәвамы)

Бәянның башы монда.

Кичке концерт

Без әле дә һаман алгы сафта —

Омтылабыз куйган максатка.

Яшьләр кебек сөеп сөеләбез,

Шактый гына яшьтә булсак та!

Ярмәктәге кичке концертның могҗизаларын сөйләп бетерерлек кенә

түгел. Сәхнәнең түренә кунакларның искиткеч зур осталык белән ясалган

шарж-портретлары эленгән. Кайсы рәссамның кыланмышы икән болар?

Сораштыргач, тыйнак кына: «Бездә күп алар — Шамкай кебек мачтырлар!»

— дип кенә куйдылар.

Сәхнәнең артында, җыйнак кына бүлмәдә, чигешле тастымал белән каплап,

өчпочмак, пәрәмәчләр өелгән өстәл тора. Киштәләрдә баян, гармуннар...

Шкафларда клуб эшендә кулланыла торган китаплар, эш үрнәкләре... Бар да

пөхтәлектә, тиешле урында.

Рәшит фойеда, авылдашлары кочагында йөри. Башкалар артистлар

бүлмәсендә утыра. Авыл халкы кунакларны борчымасын дигәннәрдер инде.

Кирәксә-кирәкмәсә дә артистларны яратканлыгын белдереп, чама белмичә,

яннарына кереп, теленә салынып йөрүчеләр күп бит ул.

Менә белегез, Ярмәк халкы нинди культурный! Хәтта артистның психологик

үзенчәлегенә хәтле аңлый. Үзләре дә артист икән бит алар. Рәшит юкка әйтмидер:

Безнең Ярмәкләр каршында чыгыш ясау — ул сиңа театр училищесына яки Мәдәният

институтына имтихан бирү генә түгел — залда өч йөзләп профессор утыра!»

Хәмзә түзәме соң?.. Рәшит аңа, бар булган кассеталарыңны ал әле, бәлки,

Ярмәктә сорарлар, сатарсың, дигән иде. Шуларны күтәреп чыгып китте. Әнә,

сатасы урында өләшеп йөри. Халык шуңа өелгән, бүләккә — бушка булгач,

ябырыла инде ул. Сабир моны күреп: «Минем дә бераз бар иде, алып киләсе

калган икән, истәлеккә шәп бит алар, кассеталар», — дип, тавышын сәхнәгә

яраклаштыргандай калайландырып әйтеп куйды.

Шулвакыт фойеда кемдер гармун тартып җибәрде. Сыздырыпмы сыздыра

бию көен! Шәрәфи бизәнү бүлмәсеннән үк кулларын җәеп, бии-бии чыгып

та китте. Теттерә, малай! Концертка җыелган халыкның бер өлеше залдан

чыгып, шаккатып карап тора башлады. Уртада кем икәнен күргәч, дәррәү кул

чабарга тотындылар. Вәт егет, ичмасам, дигән булалар да, картлач Шәрәфине

дәртләндерәләр. Шәрәфи дә махы бирүчеләрдән түгел. Ярмәк абыйлары

да сыната торган булып чыкмады — янчиләр генә идәнне! Әллә нинди

тыпырдаулары белән йөрәкне өтәләр. Уртада — егетләр! Оп-па, оп-па!

Көтмәгәндә, Шәрәфи каршына, яулык чите белән йөзен каплаган булып,

бер апа биеп чыкты. Юк, аны бии генә дип әйтеп булмый — ул матур чүәкләре

белән хәрәкәтләр чигә, җанга бал тамыза. Шәрәфи андый вакытта нишләргә

белә — артист чүтеки. Татар халкының иң асыл егете кыяфәтен алып, Сафагәрәй

Сөембикәсен алиһә итеп зурлагандай, апа-җанкай янында бөтерелә башлады.

Кагылмый ул аңа, ләкин назлый, иркәли. Бер сүз белән әйткәндә, татар хатын-

кызларына бию алымнары белән дан җырлый.

Халык бу сихри, тылсымлы күренешкә тын да алмый сокланып торды. Их,

тагын бераз биемәде шул апа кеше дигән идек, аның эзләренә басып, апакай кереп

киткән җәннәт почмагыннан, канатын җилпегән аккош сыман, гүзәлләрнең

гүзәледер — бер сылу кыз бөркелеп чыкты. Аның салмак адымнарына ияреп, инде

хәле бетеп егылырга тиешле Шәрәфиебез кабат бөркетләнде. Уртадагы аккош

мәхәббәтенең кульминациясе — гармунчы кинәт бию көен Мендельсонның туй

музыкасына күчерде. Шәрәфи каушап калмады, кызның нәфис кулларыннан

тотып, моңа кадәр берәү дә игътибар бирмәгән, ләкин Ярмәкнең өйләнешүче

яшь парларын беркетә торган, фойеның түр башындагы ике балдак

символикасына таба юнәлде. Моны сизеп, авызын ачып карап баккан халык

котырып кул чабарга кереште һәм бу тамашаның ахыры көлешү, шатланышу

белән тәмамланды. Халыкка концерт башланырга вакыт икәнен белдереп,

залга чакырдылар. Артистлар да сәхнә артына атлады. Шунда Шәрәфи, тыны

кысылып: «Чибәр дә инде, заразы!» — дип әлеге кызга югары бәясен бирде.

Концертның барышын сөйләп тору кирәк түгелдер. Рәшитне бик зурладылар,

котладылар, бернинди юбилей-мазар булмаса да, күкләргә чөйделәр һәм ул аңа

лаек та иде. Кичәгә ныклап әзерләнгәннәр..Районнан вәкилләр килгән, Ярмәк

җитәкчеләре дә сынатмады — кыйммәтле бүләкләр тапшырдылар. Башка артистлар

да бүләксез калмады, һәммәсе чәчәкләргә, алкышларга күмелде. Концерттан соң

тагын сый-хөрмәт. Кунакчыллыкның чиге юк, сөйләп бетерерлек түгел.

Ул төнне юньләп йоклый алмадылар. Урын-җир лапас түбәсендәге яңа чапкан

печән өстендә булса да йокы кермәде. Очрашулар тәэсирендә күңелләр урыныннан

купкан иде. Җитмәсә, Шәрәфи, клубта теге чибәр кыз белән биегәннән соң, тыны

кысылып чүт кенә үлми калуына ишарә ясап, анекдот сөйләргә тотынды:

— Ике дус хатын очраша. Берсе шәп киенгән, ясанган, бизәнгән — бәхетле,

икенчесе — бәхетсез, кием-салымының да рәте юк, йөзендә өметсезлек. Бәхетлесе

моны яшәргә өйрәтә, син, дустым, болай ит. Менә мин берәр ир белән танышам

да аны өйгә алып кайтам. Тегенең «ташын» кыздырам һәм... урынга ятабыз.

Шулчак яшерен кнопкага басам да, ишектә кыңгырау шалтырый. Шуннан, ай,

харап булдык, ирем кайтты, бик көнче, кач, юкса икебезне дә бәреп үтерә, дип

елый башлыйм. Теге тәрәзәдән сикерә, пиджагы белән бумажнигы миндә кала.

Син дә шулай ит, баерсың! Бер ел чамасы вакыт үткәч, болар тагын очраша. Теге

бәхетсезе бөтенләй ябыккан, киемнәре тагын да ныграк сәләмәләнгән.

— Ни булды сиңа? — ди бәхетлесе. — Мин әйткәнчә эшләдеңме?

— Әйе. Кыңгырау шалтырауга: «Ирем кайтты», — диюем булды, карт

академигымны паралич сукты. Тугыз ай урын өстендә ятты, үзе гел нидер әйтергә

тели. Тугыз ай карадым, туганнары алмады. Инде, ниһаять, сөйләшә башлады.

— Беренче сүзе нәрсә булды? Рәхмәт әйткәндер инде?

— Нинди рәхмәт? Ирең кайда соң синең, хәшәрәт, — диде...

Лапас түбәсендәгеләр көлеп тончыга яздылар. Тынычланып, хәлгә килгәннән

соң, Хәмзә Шәрәфигә:

— Әллә син дә бүген шундый хәлгә төштеңме? — диде.

— Күреп тордыгыз бит, көчкә рәткә кердем. Әле сәхнәгә чыккач та сулышыма

ут кабып торды.

— Без инде хәзер яшь вакыттагы кебек түгел, чамасын белеп кыланырга

кирәк, чамасын белеп...

— Йөрәккә боерык биреп булмый шул, — дип, Шәрәфи сүзен төгәлләде.

Инде тынычланып, йокыга китәбез дигәндә генә Рәшит телгә килде:

— Аның бит мондыйрак картлары да бар әле. Бер бабай унсигез яшьлек

кызга өйләнә. Кордашы әйтә аңа:

— Акылыңа кил! Ун елдан сиңа — сиксән, аңа егерме сигез яшь булачак!

Нишләрсең?! — ди.

— Бик исем китте, — ди бабай, — аерып җибәрәм дә яңадан унсигез яшьлеккә

өйләнәм! Ха-ха-ха! Менә сиңа мә!

— Йә, җитте сезгә, егет-хәсрәтләр, әнә Сабир җырлый да башлады, — дип,

аның борыны сызгыруга ишарәләп, Җәләл барысына да тыныч йокы теләде.

— Иртәгә җаваплы очрашулар көтә!

Иртән ишегалдындагы гармун һәм җыр тавышына уянып киттеләр. Баксаң,

унбер тулып килә икән. «Ак каен» артистлары уятырга килгән. Төшке аш

шуларда билгеләнгән ич. Юынып-нитеп алдылар да, өйдә чәй эчәргә кыстауга

карамастан, гармунчы артыннан чакырылган җиргә ашыктылар. Җиңгәчәй

белән Искәндәр абыйлары да аларга иярде. Килеп җитү белән, күптәнге

дусларын очраткан күк, гөрләшеп алынды. Сезне көтә-көтә ашларыбыз суынып

бетә язды, дигән сүзләргә өндәлеп, табынга сырыштылар.

Ансамбль җитәкчесе сүз башлады.

— Инде кичә сезне карадык, бөек артистлар чыгышы безнең өчен үтә тансык,

сезнең кебек булдырып булмаса да, инде бүген безне багыгыз. Безнең дә сезгә

үз һөнәрләребезне күрсәтәсебез килә. Казанга кайткач, менә шундый «Ак каен»

дигән ансамбль бар икән дип сүләрсез, ямегез, — дип нотыгын тәмамлады.

Артистлар рәхәтләнеп концерт карадылар. Гаҗәеп матур тавышларга, таныш

булмаган җырларга мөкиббән китеп байтак утырдылар. Соңрак Җәләл, барысын да

шаккатырып», «Кыңгыраулы яшел гармун»ын сөйләде. Хәтере яхшы каһәрнең, бер

әзерләнмичә, хуҗалар соравы буенча, бәрде дә салды. Нәфис сүз ярышында Сабир

белән икесе инде алар беренчелектә. Гармун сүзе телгә кергән икән, ул яңгырамый

калмый дигәндәй, дәртле бию көе шигырьне алыштырды. Ансамбль «Ярмәк вагы»н

төяргә кереште. Ну биеп тә карыйлар инде, малай! Хәрәкәтләренең, ваклый-ваклый

тыпырдауларының аңлатып булмастай гайрәте бар. Идәннән нәрсәдер чүпләгән

кебек кенә башланган бию ахырга таба түзә алмаслык хәлдә дәртләндерә. Билләһи,

атылып уртага чыгардай булып утырасың... һәм чыгалар да.

Биючеләр, кичәге уңышын кабатлау өчен, Шәрәфине тагын уртага чакырганнар

иде дә, чыга алмады. Бүген аягын көчкә сөйрәп йөри. Чамаңны белми биегәнсең,

карт тәре, дип үзен-үзе битәрләп алды. Шәрәфине коткарырга теләгәндәй уртага,

масаебрак, Рәшит чыкты. Чамалап, чутлап кына бераз йөренгәч, «вакка» сиптерә

башлады. Барысы да, гомер күрмәгән шикелле, карашларын аңа юнәлтте.

Юантык, тәбәнәк гәүдәнең ниләр кыланганын күрсәгез иде!

— Кара, бу дәүләт ансамблендә эшләгән мәллә? — дип шаккатып тора

Сабир. — Чын биюче бит безнең каршыда! Беренче күрәм...

Рәшит кырыйга чыкты. Сабир кулын кысарга атылды.

— Карагыз әле, мышнамый да!

— Без бит шушы авыл егетләре! — диде Рәшит, үзенең бию осталыгына әллә

ни әһәмият бирмичә. Һәм: Китәргә кирәктер, — дигән сүзләрен теләмичә генә

өстәп куйды. Шулай дисә дә, йөзендә канәгатьлек, күзендә шатлык чыклары

җемелди иде аның.

Озатырга бөтен авыл халкы чыккан диярсең.

— Сугышка китмибез лә, тагын бер әйләнеп кайтырбыз әле, туганнар!

Шәрәфи, машинадан ярты гәүдәсен чыгарып, купкан тузан өермәсе эчендә

кулын болгап барды. Ярый, «Ак каен»ның мәҗлес шәраблары дезинфекция

булыр. Авыл күздән югалганчы җыр суздылар.

Авыл капкасын чыккач та

Күтәрелде тузаннар...

— Их, егетләр, яшибез бит әле!

Җәләлнең бу сүзләре тормышның гүзәллегенә басым ясап, хәзерге мизгелдә

рухның күтәренкелеген билгеләде.

Рәшитнең дә кәефе, бер сүз белән әйткәндә, шәп иде. Ул:

— Менә бездә шулай инде, егетләр! — дип, бу хәлләргә нокта куйды.

Күчтәнәчләр белән шыплап тутырылган машина, Хәмзә җаена карап, әкрен

генә кайтыр юлдан сыптыра.

 

Озату

Өзелеп, өзелеп сайрый бер сандугач,

Туган ягы аның — Ярмәге.

Бөдрә таллы мондый җирләр барда,

Ул башка як сайлап йөрмәде.

— Безнең якларда, күрәсез, бик күп каеннар үсә. Май аенда зифа буйларына

яшел яулык ябынган кызлар, апалар сыман тау итәкләрендә, юл кырыйларында

талгын гына чайкалып, һәр үтеп барган юлчыны сәламләп калалар. Көзгә

кергәч, сары сагышка уралып, моңаялар, ә кышларын, гөнаһсыз чибәркәйләр

кебек, язмышларын юрыйлар. Аларның да өмете җылы җәйләргә төбәлгән

сыман. Ә кышларын аларда башка гүзәллек. Көмеш кунган ботаклары кояш

нурларында энҗе тезгән сәйлән кебек җемелди. Әкияти гүзәллек! Сөйләү түгел,

моны күрергә кирәк, күрергә!

— Син нәрсә, Рәшит, безне кыш җиткәч тагын бер мәртәбә алып

кайтмакчы буласыңмы?

— Нигә алып кайтмаска, Хәмзә, син каршы килмәсәң, машинаң йөреп

торса, ниятләргә була.

— Һаман саен кунакка йөрү бик килешеп бетмәс шул, Рәшит. Сагындырып

кына кайтуга ни җитә инде...

— Шулай да бит, менә кышкы Ярмәкне дә бер күрсәтәсе иде сезгә. Йә,

ярый, насыйп булса тагын бер әйләнербез әле бу яклардан. Әнә кара, Хәмзә,

каеннарны әйтәм, бер-берсенә шундый охшашлар! Әмма юк икән шул, бу

тышкы яклары гына, ныграк карасаң, алар да аерылалар икән. Һәркайсының

үз язмышы, сере, тарихы.

Шундый серле каеннарның берсе Ярмәк авылы янында үскән. Һәм монда,

нәкъ йөз егерме биш ел элек, бу каенның чордашы шагыйрь Зыя Ярмәки

дөньяга килә. Авыл мәдрәсәсендә укып йөргән көннәрнең берсендә ул әлеге

каенга гашыйк була. Менә шундый хисле малайның шагыйрь булып китүенә әлеге

каен йогынты ясамагандыр дип кем әйтә ала? Еракларда йөреп, байтак гомер

кичерсә дә, каенын онытмый ул. Гади генә булмаган каен, аның сихри көче егетне

Уфалардан, Оренбурглардан әйдәп, туган ягына кайтара һәм 1913 елда үзенең яраткан

шул каены турында «Ак каен» дигән шигырен яза. Әйдәгез, җырлыйбыз!

Яфраклары яшел ак каенның

Хәтфә җәйгән кебек һәр ягы.

Әйлән-бәйлән уйный яшь балалар,

Гөрләп тора һәркөн тау ягы.

Ак каен ул инде бик картайган,

Яшьләр күңеле аның куенында.

Ялгыз гына үсә, ялгыз яши

Әүлияләр тавы буенда.

— Көен кем язды икән?

— Ниндидер Вәлиев дигән кеше. Менә шуны ачыклыйсым бар.

— Көе дә шәп, шигыре дә! Безне кунак иткән ансамбльнең исеме дә шуннан

чыккандыр әле — «Ак каен».

— Әлбәттә, бернәрсә дә монда очраклы була алмый. Ярмәкинең «Җәй башы»,

«Иртә», «Кич», «Язгы тамчы» кебек шигырьләрен без мәктәп дәреслекләрендә

укый идек.

— Аларын да беләсеңме? — Сабир һаман гаҗәпләнә бара.

— Ничек белмәскә инде, авылдаш бит. Күренекле татар шагыйре Әнвәр

Давыдов та безнең күрше авыл Камышлыдан. Заманында Татарстан китап

нәшриятында баш мөхәррир урынбасары булып эшләгән. Беләсеңме шуны,

Хәмзә? Син язучы кеше — белергә тиеш.

— Язучы икәнен беләм.

— Әнвәр Давыдов — татар шигъриятендә публицистик яңгырашлы,

ватандарлык хисләре белән сугарылган фәлсәфи лирик поэмалар авторы буларак

танылган шагыйрь. Жәл, ул кырык тугыз яшендә Казанда вафат була. Танылган

татар язучысы Халикъ Садри да Иске Ярмәктән. 1890 елда туган.

— Анысы кем тагын?

— Хо-о! Монысын, һичшиксез, белергә кирәк сезгә, егетләр! Ул — 1920 елда,

татар халкы вәкилләреннән берсе буларак, Мәскәүдә Татарстан Автономияле

Совет Социалистик Республикасын игълан итү турындагы тарихи Закон

проектына кул кую тантанасында катнашкан кеше. Ватан сугышы елларында

Халикъ Садри хәрби полк комиссары буларак сугыша. СССР Әдәби фондының

Татарстан Язучылар берлегендәге вәкиле булып эшли. Аның хикәяләре,

пьесалары, повестьлары әдипнең башыннан үткән хәлләргә, үзе кичергән

вакыйгаларга нигезләнгән. 1955 елда Казанда вафат була. Менә аның каберен

табарга кирәк әле туганнарыннан сорашып.

Шагыйрь һәм драматург Рөстәм Мингалим турында сөйләп тә торасы юк,

аны үзегез беләсез, ул да безнең авыл күршесе — Йолдыздан.

Рәшитнең озак сөйләвеннәнме, әллә арыганлыгы үзен сиздерәме,

машинадагылар утырган килеш йоклауга күчкәннәр иде. Рәшит, үзенә

эндәшмәгәнне сизеп, артына борылып карады да:

— Әһә, болар болай икән, — дип, үзе дә урынын җайлап күзен йомды.

Йоклау өчен түгел, очрашулардан туган татлы хисләре белән ул яңадан авылына

кайтып китте. Уйлансын, уйланырлыгы бар...

Хәмзәнең Рәшитне туганнары, авылдашлары белән очраштыра алуына

сөенече күңелен кузгатты. Зур шатлык һәм савап бит дустының куанычын

уртаклаша алу. Ул үзе котыртмаса, дөресрәге, кыстамаса, Рәшит әле бу эшкә

алынырга батырчылык итмәс иде. Аны да аңларга була: мәшәкате күп бит

туган якларга кайтып килү дигән нәрсәнең. Әле дусларың ризалашамы, юкмы?

Машинасын табасы бар, шофёры, дигәндәй... Ә асылда ничек килеп чыкты: Хәмзә

барлык борчуларны үз өстенә алды да, үз машинасына үзе утырып, җырлатып

кына, инде кире кайтып та килә. Рәхмәт димичә, ни дисең... Чын дуслар менә

шундый була! Җәләл дә каршы килеп маташмады, Сабир да, Шәрәфинең дә

егетлеге бар инде. Рәхмәт барысына да, барысы өчен дә. Рәшитнең үзенә дә

сынатмаска кирәк булыр алар чакырганда, онытмаска кирәк игелекләрен.

Бераздан аның сулышы тигезләнде һәм ул матур гына гырлау рәвешенә

кереп, ниндидер көй сыйфатына күчте. «Ай, әле бик еракта идек без», — дигән

җырга охшаган дип әйтимме? Ярар, йокласыннар, арыганнардыр...

Хәмзә кабат Рәшитнең стенадагы фоторәсемен күз алдына китерде. Бәләкәй

Шамкай... Ямаулы бишмәт, эчтән күлмәк сыман нәрсә кигән, башында бүреккә

охшаш әйбер... Көзме, кышмы икән?.. Күзләр... Моңсу йөз...

Хәмзәнең дә күзе йомыла түгелме? Аллам сакласын. Рульдәге кешедә никадәр

адәм язмышы?!. Йоклама, Хәмзә!

Юк, ул шулай кавым-кавым Рәшитнең кечкенә чагын хәтер арасыннан эзли.

Үзенең дә аныкы кебек рәсеме бар. Әбисе солдат шинелен сүтеп, аңа тегеп биргән

пәлтәсе... пәлтәсе... Чү, аны чыннан да йокы баса бугай, мәлҗерәтә. Туктарга

кирәк.

Хәмзә машинасын читкәрәк алып, юл кырыендагы чирәмлектә чыелдатып

тормозына басты. Бөтенесе: «Нәрсә булды, нәрсә булды, — диеп, куркышып,

капылт уяндылар. Хәмзәнең дә йокысы шул мизгелдә үк качты. Ишекне ачып,

җиргә төштеләр. Шәрәфи, бүтәннәргә арты белән борылган килеш, басуга

карап, мекерди-мекерди, Сабирга сүз катты:

— Карале, Сабир, син кайсыдыр концертта безнең бөтен министрларның

тетмәсен теткәнсең икән. Шулай дип сөйлиләр, дөресме?

— Ике уйламый әйтәм, Равил абый, дөрес. Хәзер уйланып йөрим, ул

министрларны сүгүдән ни файда? Бөтен илендә дә тәртип юк бит әле, шулаймы,

Җәләл абый?

— Шулай, мин горурланам синең батырлыгыңа!

— Горурлан, Хәлим абый, горурлан, мине утыртып куйсалар сөенерсең дә әле.

— Юкны сөйләмә инде, Сабир. Мин синең кыюлыгыңа, дөреслекне

вакытында маңгайга бәреп әйтә белүеңә шаккатам.

— Шаккат, Хәлим абый, шаккат! Шаккатырлык хәлләр бар безнең сферада.

Хәзер безнең татар җырчылары, кызларын әйтәм, популяр булыр өчен тәннәрен

сата. Дөресме, Равил абый?

— Дөрес! Мин дә бу нәрсәгә каршы киләм.

— Килеп нишли аласың син, Равил абый? Сиңа бит инде тиздән җитмеш

тула. Нормальный эш һәм яшәү шартлары кирәк ул кызларның сафлыгын

сакларга. Яңа җитәкчелек кирәк, милли җанлы, артист яклы акыллы башлар

кирәк татарның генофондын киләчәккә калдырырга.

— Бигрәк каты чыгыш ясагансың ди шул.

— Әйе, сүктем. «Каракның бүреге яна» дигәндәй, мин сүккәнгә чыдый

алмый залдан чыгып китте. Кызган идем, исемен әйтмәдем, ләкин халык күреп

калды кем икәнен.

Җәләл:

— Афәрин, шул кирәк ул оятсызларга! Симерделәр, — дип, Сабирны тагын

җенләндереп җибәрде.

— Милләт, милләт, дибез! Кем ясый ул милләтне? Без ясыйбыз, без

тәрбиялибез аны! Сәнгать киләчәкне коткара! Әдәбият, гомумән — матурлык!

Болар мин әйткән сүзләр түгел, мин кабатлыйм гына, әмма бу дөрес сүзләр! Туп

тибү, шар тәгәрәтү, шайба шудыру тормышны алга җибәрми, күңелне тәрбияләми.

Кешене шул ук сәнгать, театр тәрбияли. Менә акчаны кая түгәргә кирәк.

Тупны аны маймыллар да тибә.

Бәхәскә Рәшит кушылды:

— Акча! Акча! Акча — король! Акча — патша, император! Акча бирмәсәләр,

мин сәхнәгә дә чыгып йөрмәс идем. Акча — фатирлар! Акча — яшь кызлар!

Әнә бер мәгънәсез татар миллионеры ничә чибәр җырчы кызның башына

җитте. Һәрберсеннән берәр бала, һәрберсенә берәр иномарка машина, фатир,

фәсмәтәннәр... Шулаймы, Сабир?

— Шулай. Әнә арт ягына да типтеләр. Хәзер үзен бөтен ил белән эзлиләр.

— Акча тирәсендә мәж киләләр. Хакимиятнең югары эшалунында да

шул бандитлар... Кырмыска оясына таяк тыкканнармыни... Болгаталар...

Болганалар...

— Түзегез, бер җайга салыныр әле... Карга карганың күзен чукыганы юк.

Моны мин әйтәм — Равил Шәрәфиев!

— Сабирның хак гамәлләренә кушылып һәм яклап, һәм мактап үземнең 50

яшьлек юбилей кичәсендә аның сәхнәдә ясаган чыгышын искә төшердем бит

әле, егетләр! Сез дә шунда идегез, — дип сүзен башлады рульгә таянып, бик

игътибар белән әлеге әңгәмәне тыңлап барган Хәмзә.

— Әйе, хәтерлим.

— Ну яхшы чәпәдең син анда да җитәкчеләргә. Син сүзеңне болай башладың.

Чыктың да: «Безнең сүз сәнгатендә бөек шәхесләребез күп булды: Әзәл Яһүдин,

Фәйзи Йосыпов, Айрат Арсланов, Илдус Сафин, — дип тезеп киттең. — Әзәл

Яһүдин картлык көнендә бөтенләй онытылып бетте, аның дөньяда барлыгы,

исәнлеге турында белүче дә булмады; Фәйзи Йосыповка да шундый ук язмыш

насыйп ителде, соңгы көннәрендә караучысыз калды; Айрат Арсланов та,

олыгайгач, филармония һәм министерствога үпкәләп, рәнҗеп йөрде, чөнки ул

бөекне дә оныттылар; Илдус Сафин йөрәгендәге батарейкасы эшләүдән туктап

әрәм булды. Ник ул шундый чиргә юлыккан? Чөнки шундый хәлгә китереп

җиткергәннәр», — дидең. Әйе, алар бакыйлыкка китте. Урыннары оҗмахта

булсын, дип теләдең. Алар булмагач, ни телевидениедә, ни театрда, ни радиода

татар теленең тәмен, сүзнең ямен белеп сөйләүчеләр бетте. Шулаймы, Хәмзә,

дип миңа борылып әйттең. Дөрес сөйлисең, Сабир, дип сүзеңне җөпләдем.

— Карале, син минем чыгышны дикъкать белән тыңлап утыргансың

икән.

— Әйе, син әле һаман дәвам иттең. «Шәһәрне» — «шәхар», «сөям» дигәнне

«ө» урынына «и» куеп сөйләүләрен тәнкыйтьләдең. Тагын әллә нинди сүзләрне

якладың, мин болай сөйләргә, мәсәлән, оялам, дидең. Аннан, тагын...

җитәкчеләр ягына карап, язучыларның һәм кайбер танылган шәхесләрнең

юбилейлары алдыннан берәр ай гомерләре калганын белгәч кенә мактаулы

исемнәр бирәсез, дип шелтә белдергәнең дә истә. Мин сиңа шул чакта, син

нәрсәгә намекаешь, Сабир туган, минем юбилей кичәсендә, дип сиңа сүз

каткан идем. Юк, Хәмзә, син яшисең һәм мәңге яшәячәксең, дип сәхнәдән

чыгып киттең.

Рәхмәт сиңа шуның өчен, яме! Мин инде ул рәхмәт сүзләрен шул чакта ук

әйткән идем, ләкин тагын кабатлыйм. Үзең булып кал!

— Аларны, өстәгеләрне, гел шулай шөшкенләп торырга кирәк!

— Шулай, шулай, — диештеләр барысы да күмәкләп.

Әңгәмәгә Рәшит кушылды.

— Сабир! Син Усман Әлмиев белән ул үлгәч тә очрашып йөрисең, дигәннәре

дөресме?

— Анысын үзем уйлап чыгардым. Ярым-йорты дөрес. Менә тагын сөйлим

инде. Бу Сабирга ни җитми дип уйлыйлардыр. Һаман шул «өстәгеләргә» ачу

килгәннән килеп чыккан уйдырма инде ул.

Усман абый үлде бит инде. Бөек кеше. Заманында Татар операсын

оештыру эшендә башлап йөргән даһи зат, галәмәт популярлык казанган

артист. Сугышларга барып җырлап йөргән батыр йөрәкле, курку белмәс,

фидакарь җырчы. Менә аны соңгы юлга озатуны бер тыгын театр бинасында

оештырганнар. Әлбәттә, халык килгән. Ничек килмәсен инде сөекле җырчысы

белән хушлашырга. Күпләре үлүен белми дә калгандыр. Югыйсә аның җәсәде,

үзе белән опера сәнгатен тудыру турында хыялланып йөргән якын дусты Муса

Җәлил бөеклегенә таянып булса да, бөтен иҗади гомерен операга багышлаганын

исәпкә алган очракта да, Опера һәм балет театрына куелырга тиеш иде.

Үз илендә әүлияләр булмый. Исәннәрнең кадерен белмибез, үлгәч, әштер-

өштер илтеп күмәбез.

Җәсәде кырыенда басып, менә шушы сүзләрне әйтеп, Усман абый

белән хушлашам. Ә үзем, әкрен генә, кеше күрмәгәндә табуты эченә кесә

телефонымны тыгып куям. Озаттык Усман абыйны соңгы юлга. Атна-ун көннән

соң шалтыратам мин моңа. Алды, малай, телефонны, сөйләшә. Нихәлләр, мәйтәм,

Усман абый? Хәлләр ничек? Ал да гөл, сездәгеләргә караганда монда әйбәтрәк,

ди. Дөньялыкта ни кылган булсак, монда да шуның белән шөгыльләнәбез, ди.

Карале, Сабир, нишләп телефоннан сөйләшеп акча туздырып, вакыт әрәм итеп

торабыз соң әле, давай, килгәч сөйләшеп бетерербез, тагын ике атнадан үзең

монда киләсең икән бит, афишаларыңны күрдем, ди.

— Ну, уйлап та чыгарасың инде, малай, — дип, сузып куйды Җәләл. — Шулай

да хикмәте бар. Чыннан да, кешенең кадере юк бездә.

— Юк, кәнишне, — дип алдырып китте Рәшит әлеге фикерне. — Менә

сез пенсиягә чыккач та һаман тырышып-тырмашып театрда эшләп йөрисез.

«Нобель» премиясе бирерләр дип өмет итәсезме? Шиш, тоттырдылар ди!

Коры куаныч булып йөрмәгез дә, Шәрәфи, Хәлим. Сезгә дип бирсәләр дә

аны, җитәкчеләрне әйтәм, үзләренә алачаклар. Рәхмәт, Сабир, бу сүзләремне

боларга күптән әйтмәкче булып йөри идем, җай чыгардың.

— Алар театрдан китсә, Камал театры бетә бит.

Хәмзәнең бу фикерен Сабир куәтләп җибәрде:

— Бетә шул! Таҗи китсә, Әзһәр, Илдус Әхмәтҗан, Нәҗибә, Дания, Алсу...

һәм башка өлкән артистлар...

— Яшьләр хәзер театр дип бик өтәләнеп йөрми. Кайсысы кайда өстәмә

бизнес ачып көн күрә, — дип Шәрәфи көрсенеп куйды. — Безнең заман

түгел...

Хәмзәнең: «Сездәге хезмәт хакына мин бер көн дә яши алмыйм», — дигән

сүзләре боларны бөтенләй боектырды.

Хәлим Җәләл бирешә торганнардан түгел:

— Шулай да безгә театрдан китәргә ярамый. Бу гамәл безнең тарафтан

җинаять булып каралыр иде. Бернигә карамыйча, кыенлыклар, кимчелекләр

белән көрәшә-көрәшә, театр яшәргә тиеш. Егетләр, үзегез өчен генә яшәмәгез

әле, милләт бар бит, телебез бар, сәнгатебез, халкыбыз, тамашачыбыз. Бары

тик үзебезгә йөкләтелгән эшне намус белән башкарырга гына кирәк.

— Ил башлыкларына да гадел булырга һәм һәммәбезгә гаделлекне сакларга,

үтәргә, башкалардан шуны таләп итәргә дә өйрәнергә кирәк. Шунсыз

булмый.

— Анысы шулай, Сабир, тик ил башлыкларына кагылганы, Мөхәммәт

Мәһдиев әйтмешли, «едва ли» үтәлер.

Сөйләшә, бәхәсләшә торгач, юл кыскарган икән. Алда Казан күренде.

Күңелләргә бердәм җыр керде:

Яктырак яна Казан утлары,

Чакыра безне үзенә һаман.

Кайтабыз сиңа, кайтабыз, Казан,

Учак янына җыелган сыман.

— Егетләр! ГАИ посты, тынычланыгыз! Җыр сүзләре тынып, пышылдауга

күчте. Ля-ля-ля-ля, ля-ля-ля-ляу

Барысы да тәрәзәгә капланды.

Сабир машинаның ян ишеген ачты да, Хәмзәне иснәргә килгән инспектор

янына чыгып:

— Энекәш, арт ягы шәрә маймыл күргәнең бармы? Кып-кызыл булып бетә

ул агач башында ышкылып йөреп. Менә шул, ничек әле исеме, орангутанг

кебек. Бик ерактан, халкыбызга зур мәдәни хезмәт күрсәтеп кайтып киләбез.

Салонны ачып-нитеп торма, анда милләтебезнең бөек шәхесләре утыра — «УАЗ»

булуына карама син безнең машинаның! Эшләгән кешенең иномарка алырга

куәте җитми аның. Урлап кына баеп була. Аңладыңмы? Ә бездән сиңа бер тиен

дә тәтеми. Без бүген хәйрия концерты бирдек. Иснәмә син Хәмзәне, аракы

эчми ул, эчкәне дә юк. Бир документларын кире! — дип, машинага утырды да

Хәмзәгә: «Трогай!» — диде.

Инспектор, ни әйтергә белмичә, юл уртасында басып калды.

Салондагылар Сабирның ГАИ хезмәткәре белән әңгәмәсенә бәя биреп

тормады. Арыганнар, күрәсең. Шулай, Казан да кичкә таба моңсулана. Кабан

күле өстендә ялтыраган ут шәүләләре дә күңелдә ямансу хисләр уята.

Казансу да агуыннан туктаган сыман. Хуҗалары кайткан йортларда берән-

сәрән утлар кабына. Тәрәзәләр — өйнең күзе...

Моңсу күзләр... Соңгы көннәрдә бу сүзләр Хәмзәнең иреннәрендә еш

кабатланып торды. «Бәләкәй Рәшитнең моңсу күзләре»... Нигә алар шундый?..

Елаттылар микән әллә? Стенадагы фоторәсемнәр арасыннан ул аңа карап тора...

Елап туктаган чагында төшергәннәрдер... Юк, күзләренең моңсулыгы аннан

түгел, сәбәбе бүтәндер, әйе, бүтәндер...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 11, 2015

Фото: pixabay

Теги: бәян

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: