Мин дә бер татарыңдыр... (дәвамы)

Әсәрне башыннан монда укыгыз.

***

Сабантуйдан соң өч көн үтсә дә, «алашалар» төркеме айнып бетмәгән иде

әле. «Алашалар» дип авылда өйләнмичә йөргән унлап егетне атыйлар. Күпчелеге

утыз тирәләрендә булса, кырыкны, иллене тутыручылары да бар! «Алашалар»

дигән кушамат ямьсез яңгыраса да, күпмедер дәрәҗәдә үзләренә туры да килеп

тора тагын. Печелгән атларны бияләр кызыксындырмаган кебек, боларның да

хатын-кызга әлләни исе китми. Кардада бәхетсезлеккә дучар ителгән алашалар

гел бер төркемгә җыелып торса, ирләр дә әле бер җиргә, әле икенче төшкә

җыелышып эчәләр иде. Дөрес, «алаша» дисәң, үпкәли тагын үзләре. Авыл халкы,

тукта, күңелләренә тиеп берәрсе булса да өйләнмәсме икән, дигән ният белән

дә әйтә бу сүзне. Ләкин файдасы күренмәде әлегә хәтле. Шул «алаша»ларның

Рафаэль дигәне бүген, көндезге уннарда гына уянып китте. Хәле яхшыдан

түгел иде аның. Ул сарайдагы ятагыннан торып утырды. Нишләптер ут та

янып тора. Каршыдагы өстәлдә өч буш шешә, ике стакан, өч чәркә, тозлы

кыяр белән ипи калдыклары күзенә ташланды. Өстәлнең бер кырыенда сигез

литрлы чиләк белән су тора. Рафаэль сәкедән шуып төште дә, теге шешәләрне

тикшереп чыкты. Ләкин аларда куанырлык бернәрсә дә калмаган иде. Шулай

булуга карамастан, ир кеше барысын да алып, авызына селкеп карады, өч-

дүрт тамчы сыекча махмыры аңкып торган авызына тамды микән? Тамса

да, ул тамчыларның ни файдасы булсын. «Да, эчеп тә караганбыз икән. Ник

похмельгә йөз-йөз илле грамм хотя бы калдырылсын!» Рафаэль чүмеченә су

алып йотлыга-йотлыга эчеп тә бетерде. «Ярый әле шушы чишмә суы бар, ул

да булмаса, точно бетәсең, көеп үләсең!» Озакламый бөтен тәненә салкын

тир тамчылары бәреп чыкты. «Нәрсә эшләргә икән, махмырдан үлеп булмый

бит инде. Гатаулланы кысып карарга инде, бер генә яртылык булса да фураж

бирмәс микән?!»

Ул, битенә бәреп чыккан тамчыларын җиң очына сөртә-сөртә, түбән очка,

фермалар ягына төшеп китте. Баганасы череп уңга янтайган капкасы гына

озатып калды аны. Ул да түгел, җимерек капкадан ямьсез тавышлар чыгарып,

мыраулап, ярсый-ярсый сугышып ике ата мәче дә атылып чыкты. Коңгырт мәче,

карасының эзәрлекләвенә түзә алмыйча, рәшәткәгә үрмәләп менде дә, бәрәңге

бакчасына сикерде. «Әй, тәгәрәп үлгерләре, йөрисез шунда кеше куркытып,

мур кыргырлары. Сез генә җитмәгән иде тагын!» — Рафаэль юлын дәвам итте.

Ахиры Заһитка да сугылырга ниятләде. Тегесе капка төпләрендәге урындыкка

утырып тәмәке көйрәтә иде.

— Кая киттең, Гатауллагамы? — дип каршы алды аны Заһир.

— Шунда! Кичә ничәгә хәтле утырдык соң без?

— Төнге беренче яртылар булгандыр, син утырган килеш гырылдап йокыга

да киттең...

— Үләм, малай, бөтен җир авырта, берәр нәрсә табарга кирәк! Югыйсә хәл

мөшкел, Гатаулла ике-өч капчык фураж бирсә, җайлыйбыз инде без аны! Әйдә,

төшеп менәбез! — дип шешәдәшен дә үзе белән ияртте.

***

Гатаулланың җигүле аты ат абзары алдында тора иде. Үзе эчкә кереп киткән,

ахры. Ирләр түргә уздылар. Аяк тавышларын ишетеп Орнамент кешнәп

җибәрде. Рафаэль сорап куйды:

— Нишләп Орнаментны тугайга алып төшеп китмәгәннәр икән соң

бүген?

— Соң Илбрусны бит пред Казанга алып китте. Хәйрулла бабайны район

бүлнисенә салдылар. Гатаулла бүген пулный хозяин биредә, — дип аңлатты

Заһит.

— Аларның булмавы яхшы! Сүзләреннән башаяк! Гаташ, син кайда әле?

— кыюланып киткән Рафаэль кычкырып җибәрде.

Келәт сыман бүлмә эченнән киемнәре фуражга баткан ат караучы үзе

күренде.

— О, о, о... агылый белән таглый! Нәрсә, башыгыз авыртамы?! — дип каршы

алды ул кунакларны, мыскыллы караш ташлап.

— Үзеңнең хәлең дә әллә ни түгелдер әле, берәр нәрсәң юктыр ич, — Рафаэль

башын келәт ишегенә тыгып, күзе белән эчке якны айкап чыкты.

— Мин бит сезнең кебек бездельник түгел, Аллага шөкер, эшен дә эшлибез,

акчасын да алабыз.

Гатаулла келәткә кереп китте. Иптәшләре дә аңа иярде. Бүкән өстендә

— башланган бер ярты белән ипи кисәкләре, йодрык хәтле ит. Моны күргәч

егетләрнең кәефе күтәрелде. Ә инде берәрне тондыргач, телләре үк ачылды.

Рафаэль шунда кош кебек үк сайрарга тотынды: молодец син, Гаташ, кысмыр

түгел син, булса бүлешә беләсең!

— Нишләп соң бүген Шәүкәт янына бармадыгыз, үзегезнең яртыгыз булса,

шунда чабасыз ич. Ат караучы чакырылмаган кунакларга сынаулы караш

ташлады.

— Соң, Гаташ брат, монда сиңа гел-гел килеп тә булмый бит, то Хәйрулла

бабай биредә, то теге салабун Илбрусы йөри буталып. Алар күзенә чалынсаң,

бөтен авылны сасыталар инде нибуч, — дип Рафаэль акланырга тотынды. Үзенә

терәк эзләп Заһитка: «Теге юлы бит, хәтерлисеңме, бер яртыны кыстырып

кергән идек синең белән», — диде һәм иптәшенә күз кысып алды. Тегесе аны

аңлап алды. «Әйе шул, кергән идек», — дип дустының сүзен хаклады.

— Шыттырмагыз, нишләп соң, алайса, мин күрмәдем сезне, — дип сорау

бирде Гаташ.

— Синеме? Кая анда сине күрү?! Орнамент янында Әлфит Хөрмәтуллович

үзе кайнаша иде. Тайдык тизрәк, — дип куйды Заһиты.

— Шиш киләсез сез, яртыгыз булса, бөгештермәгез. Югыйсә кудым

чыгардым булыр икегезне дә.

— Ярар инде, Гаташ, юкка бәйләнәсең. Менә килдек бит әле дус итеп!

Гел килеп торабыз бит, Аллага шөкер, — Рафаэль ат караучыны җайларга

тотынды.

— Мине дурак дип беләсезме әллә! Шул рәтегез калмаганда гына пәйда

буласыз! Йә, ярый, миннән булсын яхшылык. — Гатаулла пластик стаканнарга

шешәдә калган аракыны койды. – Тотыгыз, әйдә, пока я добрый.

— Без Шәүли белән классташлар бит, Гаташ! Ахириләр дә әле без аның

белән! Шуңа күрә барыла да инде, — Рафаэль аклана башлады. Сүзгә Заһит

та кушылды.

— Без бит аңа да барабыз, сиңа да киләбез!

— Менә хәзер аракы бетте, мин алганы бетте, әйдәгез, калганын үзегез

юллагыз инде. Бер бездән, бер сездән булса яхшы ул, брат! Ник дәшмисез?

Хәлегездән килмиме? — дип басым ясап сорады абзар хуҗасы.

Шулчак конюшный эчен яңгыратып ат кешнәп җибәрде.

— Эчәренә бирергә кирәк, су сорый, — дип куйды Гаташ.

Шунда сәрхуш Рафаэльнең Сабантуйга хәтле булган бәхәс исенә килеп

төште.

— Үзең безне сүгәсең дә сүгәсең, син дә бит сүзеңдә тормыйсың, — ул

Гаташка текәлеп карады. — Оныттыңмыни Сабантуйдан соң: «Минме, мин

Орнаментка менеп атлансаммы, канатлы кош кебек очам», — дип мактанган

идең. Ике яртыга кул да сугышкан идек әле!

— Нишләп хәтерләмәскә ди... Аллага шөкер, хәтерем бик әйбәт минем!

— Давай, алайса! Әгәр дә аргамак сине очырып төшереп калдырмаса, без

сиңа бер литр куябыз. Әмма дә инде чаба алмасаң, син безне сыйлыйсың.

— Яхшы! Сез мин атланганда атны яхшылап тотып торыгыз! Күрсәтәм әле

мин сезгә ничек ат өстендә йөрергә кирәклеген! Әллә теге салабун кадәр генә

чабалмас дисезме! — дип әтәчләнде Гатаулла.

— Илбрусны үз итә, тыңлый ул, ә менә син атлангач нишләр икән?! — Заһит

эшне тагын да кыздырып җибәрде.

— Тьфу, анагызны сөлек-мөлекләр, оныттыгызмыни ун ел элек Очкынны

ияр астына керткәнемне? Ул да бит ажгырып тора иде. Монсын да үз урынына

куям мин, менә күрерсез.

Чыннан да, күп дисәң бер дистә ел элек Гаташ яшь аргамакны ияр

астына керткән иде. Дөресен әйткәндә, Гаташ ат өстендә йөрергә кечкенәдән

өйрәнде. Өстәвенә тәвәккәллеге дә җитәрлек. Әгәр бүгенге сала ирләрен

барлап чыксаң, аннан да җитезрәк, ныграк кеше калмады диярлек. Элеккеге

кыю ирләр олыгайды. Лачын кебек егетләр шәһәрләргә китеп барды. Әлфит

белән Илбрусны санамасаң, Гаташны уздыручылар юк кебек! Менә бүген

авызлыклый алырмы затлы, нәселле атны. Бу бит ферма аты гына түгел, чын

мәгънәсендә очар кош бит аның монысы. Элек мондый мәһабәт юргаларны

авыл халкы рәсем-сурәтләрдән генә күреп белә иде. Тормышта Орнамент кебек

аргамаклар бик күпкә күркәмрәк икән, чөнки монысының җаны бар. Сөлектәй

янып, ялтырап тора. Әйтерсең лә, лак сибеп чыкканнар. Гәүдәсе дә унсигез

яшьлек кызларныкы кебек җыйнак, ник бер артык җире булсын да, ник бер

җире бүлтәеп торсын. Бүген шушы гүзәл ат кызы белән кайчандыр иң зәһәр,

иң тыңлаусыз байталларны да тәртә астына керткән Гаташ арасында көрәш

булачак. Кем — кемне? Бу сорауның җавабы гына әлегә билгесез!..

***

Орнаментны араныннан алып чыгу бик авыр булды. Гаташ якынаюга юрга

тынычлыгын югалтып тыпырчына, боргалана башлады. Гаташка бик сак булырга

кирәк иде. Чөнки чапкын аны яратмый, күралмый. Күп сорап тормас, типте

очырды булыр. Шулай да Гаташ, кулына яңа чабылган печән тоткан килеш,

тәмле сүзләр белән җайлый-җайлый, бер мизгелне туры китереп, атны авызлык

кырыеннан эләктереп алды. Орнамент арт аякларына күтәрелеп, бөтен абзар

эчен яңгыратып кешнәп җибәрде, күкрәге белән Гаташны аран арасындагы

рәшәткәгә китереп сылады. Бу әле аргамакның кисәтүе генә иде, әгәр дә ал

аяклары белән күкрәгенә китереп типкән булса, белмим, ат караучы исән калыр

иде микән?! Ул арада Рафаэль белән Заһит аран ишеген ачып та өлгергәннәр.

Чапкынның артка чигенә-чигенә чыгуын сизми дә калдылар. Куркуыннан

агарынып чыккан Гаташ: «Трр-трр, җаным», — дип атның тезгененә ябышты.

Рафаэль дә тиз генә эләктереп алды. Тезгеннең ике ягыннан тотып, юрганы

җайлый-җайлый урамга гына чыкканнар иде, Орнамент кешнәп җибәреп кабат

арт аякларына басты. Киеренкелекнең икенче сериясе урамда башланды. Ат

болардан ычкынырга теләде, ирләр аны карда кырыена кысрыклады.

Шулвакыт Гатаулла:

— Заһит, син минем урынга кил, башыннан тот әле! Мин хәзер карда

рәшәткәсенә менәм дә, сез атны якынрак китергәч өстенә сикерәм, — дип

кычкырды.

Аргамак Гаташ читкә киткәч, тынычланып калгандай булды. Аны ат караучы

менеп кунаклаган карда рәшәткәсе кырыена, ниһаять, якын китерә алдылар.

Шуны гына көтеп торган Гатаулла юрганың өстенә сикерде. Ат исә көтелмәгән

хәлдән кабат арт аякларына басты. Ат караучы, очып төшмәс өчен, Орнаментның

куе кара ялларына чатырдатып ябышты. Үзе исә: «Тезгенне, тезгенне бирегез»,

— дип, аста басып торган Рафаэль белән Заһитка кычкырды. Тегеләре ничек

кирәк шулай, тезгенне Гаташка ыргытып, читкә тайпылдылар. Җайдак тезгенне

тотып алды да бар көченә тартты. Орнамент ук кебек алга ташланды. Аннары

әле ал аякларын күтәреп, әле артын сикертеп җайдакны бәреп төшерергә

тырышты. Аны алга-артка чайкый башлады. Ләкин Гатаулланың да осталыгы,

тәҗрибәсе җитәрлек иде. Итек үкчәләре белән атның кабыргаларына каты

итеп төртеп алды. Мондый тупаслыкны гомерендә дә күрмәгән чапкын арт

аякларын да тагын бер күтәрелеп алды да, бар көченә чабып китте. Чүттән генә

Гатаулланы каршыдагы электр баганасына китереп сыламады. Ул, бар көченә

тезгенне тартып атның башын сулга каерды. Орнаментны авыл кырыена,

кырга алып чыгып китү иде нияте. Ләкин ат бар көченә каршылык күрсәтте.

Гүя аның өстенә ат караучы сәрхуш Гаташ менеп утырмаган, гүя, куркыныч

дию пәрие кунаклаган. Күзе-башы алышынган аргамак аны тыя алмаган

Гатаулланы киресенчә, уң якка алып китте. Күпме генә тырышмасын, күпме

генә көч түкмәсен, җайдак атны кырга юнәлтә алмады. Шул килеш алар авыл

кырыенда, Кәрим аганың мунча бурарга дип өеп куелган бүрәнәләре өстенә

барып керделәр. Ул да түгел, ат өстеннән очып төшкән җайдак, сыны катып,

җирдә ята иде инде. Бүрәнәләр өеменә егылган ат исә кызганыч тавыш белән

кешнәп җибәрде. Рафаэль белән Заһит килеп җиткәндә, Гатаулла ике аягына

да баскан иде. Ул чатанлый-чатанлый Орнамент янына килде. Атның күзеннән

яшь ага, бөтен гәүдәсе дерелди иде. Алар өчәүләшеп малкайны бүрәнәләр

өстеннән шудырып төшерә алдылар. Орнаментны көчкә аякка бастырдылар.

Ләкин ул өч аякка гына басты, сул аягы шешеп, кабарып чыкты. Заманында

ветврачка укып алган Заһит диагнозны тиз куйды:

— Аягы сынган моның!

— Нишләргә соң миңа хәзер, нишләргә? Әлфит абый үтерә бит мине! Үтерә!

— Гатаулла елап җибәрде.

— Хәзер үк колхозның ветврачы Халитне чакыртып укол кадатырга, атның

аягын бәйләтергә кирәк. Тик мин шуны гына беләм, мондый бәлагә тарыган

малны ит комбинатына гына озаталар иде, — диде Заһит.

Бу сүзләр Гатаулланың йөрәгенә кадалды.

***

Әлфит Казаннан кайтканда ат караучы авылдан чыгып качкан иде инде.

Карданың бер өлешен такталар белән аралап алганнар да, астына мул итеп салам

түшәп, Орнаментны яткырганнар. Бинтлар уралган аягын күтәреп, авыртуга түзә алмыйча калтырап ята бәгырькәй. Зур, матур күзләреннән яшь ага. Әлфит,

яраткан атын кочкан килеш, әрнеп, кычкырып җибәрде:

— Кайда ул кабахәт, кая качты, үтерәм заразаны, — дип үзенең күз яшьләрен

сөртте.

Читтәрәк карда рәшәткәсенә сөялеп Илбрус үкси иде. Мал табибы Халит

тә шунда. Председатель аңа дәште:

— Ни генә булмасын, Халит, аякка бастырырга кирәк Орнаментны.

Шалтырат, белеш! Ничек дәваларга кирәклеген сораш! — дип таләп итте.

— Сораштым инде, хәтта Татарстандагы дусларга да шалтыратып белештем.

Юк ярдәм итәрлек кеше. Барысы да: «Без андыйларны пычак астына озатабыз»,

— диләр. Ни әйтергә дә белмим, Әлфит Хөрмәтуллович.

— Тагын бераздан авыртуны баса торган дару кадарсың. Төнлә үзем саклап

чыгармын инде, — дип куйды председатель.

— Әлфит энекәш, без Илбрус белән сакларбыз! Син кайтып дус-ишләреңә

шалтыраткалап кара әле, берәрсе белми микән? Ә без монда как-нибудь

чиратлашып карарбыз, — дип сүзгә кушылды бүген генә бүлнистән чыккан

Хәйрулла карт.

— Күңелем сизгән иде ул мөртәтнең ни булса да китереп чыгарасын. Сизгән

иде! Ярый, бахбаем, күз нурым, түз инде, түз! Алла боерса, аякка басарбыз.

әле без, — Әлфит иелеп хәлсезләнгән, авырту-әрнүләрдән суырылып калган

чапкынның битеннән үбеп алды.

Аннары карданың аркылы жирдалары арасыннан иелеп чыкты да, кайгыга

батып өенә юнәлде. Авыл үзе дә әле күптән түгел генә Сабан туенда беренчелекне

алып куандырган аргамакның хәлен белеп хәсрәт утында янды...

 

Әсәрнең ахырын сайтыбызда иртәгә укыгыз.

"КУ" 2, 2015

фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: