Мин дә бер татарыңдыр... (дәвамы)

Әсәрне башыннан монда укыгыз.

Сынау

Тагын Сабантуй җитте. Илбрус белән Орнамент өчен ярты авыл борчылды.

Бигрәк тә колхоз җитәкчесе Әлфит кайгырды. Малайны күргән саен:

«Борчылма, улым, иң мөһиме: тәвәккәл бул, Орнаментның үзенә ирек бир,

кирәк-кирәкмәгәнгә тезгенне тарткалама!» — дип, аркасыннан кагып алды.

Өйдәгеләр: «Бәлкем, улым, өлкәнрәкләр чабыр, иртәрәк түгелме соң әле сиңа,

очып төшеп ат асларында кала күрмә инде, балакай», — дип кайгырыштылар.

Малай: «Миннән башка беркемне дә тыңламаячак ул, тыя алса, Әлфит абый

гына тыя, ләкин ул гәүдәгә авыр! Өстәвенә, кыш буена мин шөгыльләндем

аның белән», — дип тынычландырды аларны.

Ат караучы Гатаулла салып алгач күкрәк сукты:

— Тапканнар бит шул малакасуска ат ышанып тапшырырга! Азындырып

бетерде теге салаганы Хәйрулла карт тәре. Миңа бирергә кирәк иде ул атны

Сабан туенда чабарга. Минем тәҗрибәм 30 елдан артык.

Шунда Рафаэль шешәдәше каршы төште:

— Синме!? Сиңа тагын, теге юлы, помнишь, ат өстеннән очып төшеп битең

сыдырылды, ай буена май сөртеп йөрдең. Нинди Орнаментта чабу ди сиңа!

Сөйләнеп торасың тагын! Айны башта, аннан Әлфит сиңа бирә диме затлы

чапкынны, бирсә дә беренче чатта ук бәреп төшереп калдыра ул сине!

— Минеме? Бәреп төшерде ди! Көтеп тор.

— Бәреп төшерә дим, әйтте диярсең! Очкыннан мәтәлгәнне.

— Төшерми генә торсын әле, ике як кабыргасына итекләр белән

төртсәмме...

— Әйдә алайса спордан. Әгәр дә Орнамент сине ярты чакрым арада ташлап

калдырса — син миңа бер литр куясың, әгәр дә инде ташлап калдырмаса — мин

куям! Сөйләштекме? — тегесе кулын сузды.

— Яхшы, Сабантуйлар гына үтсен дә, чабып күрсәтәм әле мин сиңа! Менә

күрерсең, ат өстендә ничек йөрергә кирәклеген — Гатаулла ризалыгын биреп

тегенең учына үзенекен шапылдатып салды.

***

Сабантуйның ыгы-зыгысы иртә таңнан мал-туарны көтүгә озатуга ук

башланды. Каникулында төне буе чабып, көн уртасына хәтле йокларга яраткан

Илбрус, ни гаҗәп, бүген сарыклар бәэлдәшкән, сыерлар мөгрәгән тавышка

уянды, урыныннан сикереп торды. Тормас иде, бүген аны зур эшләр көтә. Эш

кенәме, бәлки әле данга күмелер. Кем белә, ат чабышында Орнамент белән

беренчелекне алсалармы, кунакка кайткан туганнарын да, дус-ишләрен дә

шаккатырачак. Иң мөһиме, Әлфит абыйсы әйтмешли: «югалып калмаска кирәк!»

Аргамакка менеп кыр буйлап чабуы бер хәл ул, ә менә меңләгән кеше алдында,

дистәләгән чапкын арасында ярышып кара! Ярыш буласын сизеп Орнамент та

борчыладыр инде. Тиз генә юынып, капкалап алырга да ат абзарына төшәргә

кирәк.

— Әнкәй, мунчада җылы су калмадымы, коенып чыкмакчы идем? — дип

әнисенә дәште.

— Бар, улым, бар! Суы да бар, яңадан кунаклар кайтышына ягып та җибәрәсем

бар! – Нәсфирә ханым кием шкафын ачып сөлге тартып чыгарды.

Юынып чыккач, Илбрус өстәл янына утырды. Әнисе аны кайнар коймак

белән сыйлады. Үзе улы өчен борчыла иде.

— Кайгырма, әнкәй, барысы да шәп булыр. Беренче генә чабуым түгел ич

инде. — Ул арада әтисе Гайфулла абзый кайтып керде.

— Нәсфирә, Сабантуйга чалырга дигән сарыгың су сорап бәэлдәп ята,

нишләп тынычландырмыйсың аны, — диде ул керә-керешкә, аннары Илбрусны

күреп алды.

— Нихәл, улым, яшь чапаевчы? Борчыласыңмы? — Аның малаеннан бик

канәгать булуы сизелә иде, ханнар гына менеп йөрер атта бүген аның улы

ярышачак бит!

— Әз-мәз генә бар инде, әткәй! «Әз генә дә борчылмаган, курыкмаган

адәмнән кеше чыкмый аннан», — ди Хәйрулла бабай.

— Улым, ике яктан да китереп кысмасыннар дисәң, бик урталыкта калырга

тырышма. Урының башта кырыйдарак булсын. Соңрак, хәлсезрәкләр артка

калгач, уртага кер. Икенче атка килеп бәрелүдән саклан! Килеп җитәрәк, улым,

бар көчеңә куарсың, аңладыңмы?

Илбрус ризалыгын белдереп баш селкетеп куйды. Ул да түгел, капкан ризыгын

да йотып бетермичә чыгып китәргә ашыкты. Нәсфирә ханым түзмәде:

Утыр, башта чәйнәп бетер. Үзең дә атка әйләнмәгәнсеңдер ич, аягүрә

ашыйсың. Нәрсәмә кирәк иде сиңа ат чабышы, нәселдә булмаганны, —

диде.

— Ничек инде нәселдә булмаганны, — Гайфулла абзый да сикереп торды,

— мәсәлән, бабам Миңлешәриф драгунский полкта беренче мировойда хезмәт

иткән, Гражданнар сугышында кавалериядә бөтен Урта Азияне әйләнеп чыккан,

Аллага шөкер. Әти дә фин сугышында атлар белән пушка тарттырган! Ат ярату

безнең канда ул.

— Ярар инде, җаным, ярар, ат өстеннән очып төшмәсен дип борчылуым.

Миңа димәгәе... Әллә тагын салып кайткансың инде, телең ачылган. Мине

түгел, менә аны сүгәр идең син, шушы яшеннән ат менеп ярышмакчы була.

Егылып төшеп имгәнсә?! Эчеп кайтасың да, улыңны котыртып утырасың. Бала

гына бит әле ул! Акыл бирәсе урынга, нәселеңне мактап, баланы азындырасың.

Эчмә бүтән, кунакларны каршы аласы бар. — Нәсфирә ханым иренең бер

сүзенә бише белән җавап кайтарды.

— Эчсәм соң, биш грамм аракы капкан идем, исереп кайткансың, ди бит.

Синнән сорап тормам, бәйрәм көн, — Гайфулла ир булуын күрсәтеп алырга

булды. Илбрус гадәттәгечә алар тавышыннан туеп, ризыгын чәйнәп йотты да:

— Ярый, сез сөйләшеп бетерегез, мин, әнкәем, ат абзарына төшеп

Орнаментны тынычландырасым бар, ашыгам, — дип урыныннан сикереп

торды.

Гайфулла абзый гына улына соңгы күрсәтмәләрен биреп калырга

тотынды:

— Улым, атыңа көч өстәр өчен ике-өч кисәк шикәр дә ала төш.

— Син нәрсә, әти, атларга бит ул наркотик кебек тәэсир итә икән, Аллам

сакласын. Әлфит абый әйтә: «Татлы ризыктан хайваннар кирегә, агрессивныйга

әйләнәләр, гел тәм-том сорый башлыйлар», — ди. Аңа Ижауда укыганда бер

акыллы кеше әйткән.

— Хем! Шулайдыр, улым, шулайдыр. Укыган кешеләр күбрәк белә шул.

Ярый, әйбәт кенә йөр, яме, улым. Менә Казаннан җизнәң белән апаң кайткач,

Сабантуй карарга без дә төшәрбез.

Илбрус чыгып киткәч, Гайфулла абзый токмач кисеп маташкан карчыгын

кочып алды.

— Нишлисең, әллә җүләрләндең инде, көпә-көндез, кеше килеп керсә,

— дип, хатын ирен сул җилкәсе белән этеп җибәрде.

— Сагындырдың әле бу араларда, әйдә әле, карчык, түр бүлмәгә кереп

чыгыйк!

— Кермим дә, йөрмим дә, әй шушыны, әз генә кабып алса, дәрте кабына!

Көпә-көндез урын өстендә аунар идеңме. Эшнең очы-кырые юк. Кунакларны

каршы аласы бар! Терлекләр рәтле-башлы каралмаган.

— Терлекләрен дә үзем карыйм, суын да ташыйм, тик бәхетемнән генә аерма

инде, газизем, — дип абзый төчеләнергә үк тотынды.

— Ай-яй син, кеше килеп керер дип тә курыйкмыйсың, оялмыйсың да,

Илбрус яңадан кайтып керсә, юк-юк, көпә-көндез... Эшемнең дә очы-кырые

күренми! Бакчадан яшел суган-укроплар да җыеп керәсем бар.

— Карчык, дим, яшелчәләрен дә үзем алып керәм, үтермә генә мине!

Сине яратсам бит мин әллә нинди эшләр майтарырлык көч алам! Әйдә инде,

җанкисәгем, — ташы кызган ир-ат хатынына ялынды. Иренең тәмле теле

хатынын йомшартты.

— Уф, үтерәсең син мине, төне буе гырылдап йоклыйсың да... Көпә-көндез

бит, эшемне бүлдереп әй.... Кунаклар каршы аласы бар...

— Карчык дим! — ире ризалаша башлаган хатынын артыннан килеп

күкрәкләреннән үк кочып алды. Нәсфирә ханым үзе дә арты белән аңа

сыенды.

Гайфулла карчыгының муеныннан үбеп, чәченнән иснәп алды. Үлән,

икмәк исе килә иде аннан. Ир кеше рәхәтлектән тыела алмыйча ыңгырашып

ук җибәрде.

— Бар, капканы элеп кер, хет булмаса. Кеше килеп керә күрмәсен инде

тагын, — дип пышылдады уңган хатын.

Илбрус килгәндә барлык атларны кардага куып чыгарганнар иде инде.

Бияләр, байталлар, алашалар, тайлар, колыннар төрле почмакларга өер-өер

булып тупланганнар. Карданың уң чатында бияләр белән алашалар төркеме.

Урталыктагы яшь бияләр, колыннар, тайлар. Сул яктарак тагын ике-өч яшь бия,

ике байтал һәм ике тай. Араларында карданың горурлыгы, үзенең матурлыгы,

төзлеге белән аерылып торган, быел яз беренче тапкыр колынлаган Елгыр

да күренә. Елгырның уң ягында — нәсел айгыры Лачын. Читтәрәк нидер

бүлешеп ике тай тешләшә, кушаяклап тибешә үк башладылар. Бу ыгы-зыгы,

бер кирәкмәгән тавыш нәсел айгырына ошамады. Ул бу ике җилбәзәккә кешнәп

кисәтү ясады, тегеләре аның сүзенә колак салмагач, ярсып, кешнәп чабып

килде дә, тегеләрнең борын төпләрендә арт аякларын өскә чөеп җибәрде.

Яшен тизлегендә сызгырып үткән айгыр тояклары бик тиз аңнарына китерде

ат егетләрен. Икесе дә тиз генә атлар арасына кереп посты, чөнки тегенең

холкын беләләр. Бер кат кисәтә дә, аннан тибеп очырырга да күп сорамый.

Тәртипсез колыннарның берсенең арт саны Чулпан атлы биянең каршысына

туры килде. Ул күп уйлап тормады, теге зимагурның мул җиреннән тешләп

алды. Аның шулай итүе көтү башлыгы Лачынга яхшы булып күренүе иде.

Әтиегезне тыңламасагыз, тәртипсезләнсәгез, күрсәтәм әле мин сезгә, диюе.

Кайбер атларның пошкырып куюларын исәпкә алмаганда, кардада тынлык

урнашты. Шулчак ат абзарыннан көчле кешнәү яңгырады. Бу — Орнамент

иде. Илбрус аның кешнәве нәсел айгырына ничек тәэсир итәр икән дип

күзәтә башлады. Лачын колакларын торгызды, башын күтәреп игътибарын

тавыш килгән якка юнәлтте. Теге матурның үзе күренмәгәч, тирә-юньне, су

буйларын, ферма тирәләрен яңгыратып хәбәр салды, аны үзләре янына чакырды,

әйтерсең лә: «Әй, матурым, сылукаем, чык бирегә, минем иң яраткан назлы

биям булырсың», дию иде. Эчке яктан: «Чыгармыйлар шул мине», — дигән

үпкәле тавыш ишетелде. Айгыр кардадан ат абзарына керә торган урта ишеккә

юыртып кына килде дә башы белән төрткәләп ачарга маташа башлады. Үзе

канәгатьсезлеген белдереп тамак төбе белән гөлдердәде. Капка берничек тә

ачылмагач, алгы аяклары белән дөмбәсли үк башлады. Ул Орнаментны ни өчен

чыгармауларын аңлый да, төшенә дә алмый иде. Бар гаепне ишек-капкадан

күрде. Нәсел айгырының бу тилмерүле галәмәтен күреп, гаремдагы чибәрләрнең

чибәре Елгыр бия өердән чыгып аның тарафына юнәлде. Аның бу адымын

хуплап ике-өч өлкәнрәк бия дә җиңелчә генә кешнәп куйдылар. «Әллә каян

килгән нәмәстә азындырып ятмасын әле үзен, безнең кайсы җиребез ким шул

килмешәктән», имеш. Ләкин нәсел айгырының бөтен игътибары абзар эчендә

иде инде. Ул кабат бөтен тирә-якны тетрәтте, эчке яктан да тилмерүле җавап

килде. Лачын бикле капканы тояклары белән бәргәли башлады. Теге яшь бия

генә тәҗрибәсезлеге аркасында тагын да якынрак килеп әйдаманның артын

тешләре белән кашып алды, айгырның игътибарын үзенә юнәлтмәкче иде.

Ләкин яшь бия көткән нәтиҗә килеп чыкмады, айгыр, кинәт борылып, мескен

елкының муеныннан тешләп алды. Бия авыртуга түзә алмыйча ыңгырашып

читкә тайпылды да атлар өелешеп торган якка чабып китте. Илбрус яшь

бияне кызганса да эченнән генә: «Орнамент булганда сиңа карыймы соң инде

ул», дип уйлап бетермәде, урта капка кинәт ачылып, эчке яктан гадәттәгечә

салмыш, кулына камчы тоткан әлеге дә баягы Гатаулла абзый килеп чыкты.

Ул ярсып: «Ах, башың беткере, тәгәрәп үлгере», — дип Лачынның битенә

китереп сукты.

«Тагын капка төбенә генә килеп кара, иманыңны алам шушы камчы белән.

Ишегалды тулы бияләр, һаман җитми икән сиңа?! Яңадан капкага тибеп кара,

ярам астыңа пес иткәнче», — дип, читкә китеп барган нәсел айгырына янады.

Бу вакытта тәнендә чыбыркы эзе әрнегән Лачынның ташы суынган иде инде. Ул

рәнҗеп, үзенә җылырак урын эзләп, бияләр арасында басып торган Елгыр янына

кереп китте. Биянең җилкәсенә башын салып, кашыштыра башлады. Үзенчә

баягы дорфалыгы өчен гафу үтенүе иде, күрәмсең. Елгыр да берни булмагандай

айгырның сыртын назларга тотынды. Яшь биянең ике айлык колыны да

каяндыр килеп чыгып, әнисенең астына башы белән чумды, имәргә тотынды.

Илбрус бу хәлгә карап торды да, Гатауллага кабарган ачуын тыя алмыйча:

«Үзеңә хатын-кызлар карамагач, айгырдан үч аласыңмени, кансыз тәре, явыз»,

— диде. Ул ат абзарына килеп кергәндә Хәйрулла бабасы аран тирәсендә

кайнаша иде инде. Шулчак каршысына сәнәгенә печән элгән Гатаулла килеп

чыкты. Бермәл алар бер-берсенә юл бирә алмыйчарак тордылар. Икәүләшеп

әле уңга, әле сулга тайпылдылар. Салдым абзыйга шул җитә калды. «Йөриләр

шунда булыр-булмас башлары белән ат абзарында буталып! Бар әйдә, бар, әнә

теге карт тәрең көтә торгандыр, шул гына аздырып бетерде син малакасусны!

Авызында селәгәе дә кипмәгән малайга ике ат бәясенә төшкән затлы чапкынны

доверять итәләр», — диде ул ярсуын тыя алмыйча. Илбрус дәшмәскә булды,

түзде. Сабантуй көнне, ярыш алдыннан сүзгә килмәскә тырышты. Үсмернең

килүен аяк атлауларыннан ук чамалаган Орнамент кешнәп сәлам бирде.

Малайны Хәйрулла бабасы каршы алды.

— Нихәл, улым, кәефләр ничек соң?

— Әйбәт, бабай, үзеңдә ничек, тәртипме, Сәрбиҗамал тәтәй исән-саумы?

— Аңа нәрсә булсын инде, улым! Иртә таңнан мыгыр-мыгыр килеп йөри.

Телевизор караганда гына бераз тынып тора. Белеп тор, улым, хатын-кыз

картайган саен эчпошыргыч нәмәстәгә әйләнә дә куя икән! Исең китмәсен

бер дә. — Оланның күз алдына чәчәкле яулык бәйләгән, бөтен битен җыерчык

баскан, авызында ике-өч кенә теше калган, бертуктаусыз мыгырдап йөрүче, әз

генә бөкрәйгән Сәрбиҗамал әбисе килеп басты. Аннан Җәмиләне күз алдына

китерде ул. Чем-кара, калын чәч толымы аркасына асылынып төшкән. Шомырт

кара күзләреннән нур бөркелә. Калын матур иреннәре чия кебек кызарган,

көлгәндә ике бите уртасында чокырлар хасил була. Ә йөреше фәрештәнеке кебек

инде. Җәмилә картайса да Сәрбиҗамал әбисе кебек бөрешеп килмәячәк, матур

булып калачак, чөнки андый чибәр кызлар дөньясында юк. Аны уйларыннан,

татлы хыялларыннан арындырып Орнамент кешнәп җибәрде. Хәйрулла карт:

— Әз генә тамак ялгатып алдым. Ярыш алдыннан бик нык ярамас, соңыннан,

Алла бирса! Кайткач су эчерә күрмә тагын, улым, бетерәсең аргамакны. Килеп

җиткәч тә кинәт кенә туктатма, кан йөреше, йөрәк тибеше җайланганчы йөрт,

— дип малайга киңәшләрен бирде.

— Хәйрулла бабай! Үзең дә төшәсеңме соң Сабан туен карарга?

— Төшәм, улым, төшәм! Әле Сәрбиҗамал әбиең дә җыена! Барсын әйдә,

тавыкларын шул арада күтәреп китмәсләр әле, бер туйганчы бәйрәм карасын,

өй саклап арыгандыр инде ул да нибуч, шулай бит, улым.

— Әлбәттә, шулай, Хәйрулла бабай! Елга бер килгән Сабан туена бармаска!

Ял итәр бер рәхәтләнеп. Аларны колакларын торгызып тыңлап торган Орнамент

яңадан тыпырчына, чыгарга сорый башлады, авызы белән җиңелчә генә

малайның җилкәсенә бәргәләде, авызлыгы чылтыр-чылтыр килде.

— Хәзер, матурым, хәзер чыгабыз, — дип Илбрус Орнаментның муеныннан

кочаклады. Орнамент исә борын тишекләрен киңәйтеп, көчле итеп мышный

башлады. Малайны башы белән күтәреп чайкарга тотынды. Әйтерсең, бишеккә

салып тирбәтә иде. Аларны читтән генә күзәтеп торган бабай:

— Сизенә, җанкисәгем, ярышка талпына, өченче көн шулай инде ул. Каян

белә, каян сизә диген син бу хайван затын. Кара ничек ашкына бит балакаем,

— дип куйды.

Шулчак ат абзарының икенче түреннән җыр агылырга тотынды. Бу әлеге

дә баягы Гатаулла моңая иде: «Мине әнкәй тапкан чакта ак биләүгә биләгән,

ак биләүләргә биләгән, бәхете булсын димәгән».

— Тавышы матур үзенең, моңы бар, — дип бабай сәрхушне мактап куйды.

Өйләнеп гаилә дә кора алмаган моңлы тавышлы Гатаулла кызганыч иде.

«Тормышын җайлаган булса, бала-чагалар туар иде. Аның кебекләр барысы

да башлы-күзле булсалар, авыл урамы балалар тавышыннан гөрләп торыр

иде. Беренче класска да быелгы кебек өч кенә сабый бармас иде. Сайланып

йөри торгач, Әлфит абый әйтмешли, тәки картаеп, олыгаеп беттеләр, ә менә

ул, Җәмиләгә, ризалыгын гына бирсен, шундук өйләнәчәк, сигезне бетерүгә

алып кайтачак. Бәлкем, сигезне тәмамлагач иртәрәк булыр, ну унны бетергәч,

аттестат ала да, туп-туры авыл советына язылышырга китәләр. Ул армиядә

чакта Җәмилә балаларын үстерә тора. Кимендә өч-дүртне таптыра инде ул аңа.

Шуннан да әзне алып кайтырга ярамый, югыйсә туган авыллары тарала бит.

Шамил белән Фәрит тә өчәрне алып кайтсалар, башка малайлар — кимендә

икешәрне. Алар сыйныфы гына да егерме кешегә арттыра ала авыл халкын.

Димәк, беренчегә өчәү генә түгел, егерме-утызлап бала барачак! Их, Җәмилә

риза булса.... Үзем атлар карар идем, ул өйдә сабыйларны тәрбияләр иде».

Шундый татлы хыялларга чумган малай ашыкмый гына урамга чыкты.

— Ярый, хәерле сәгатьтә, улым! Мин дә хәзер кайтып сакал-мыекларымны

төзәтәм дә, чабыш мәйданына киләм, — дип Хәйрулла карт тезгенне үсмергә

тоттырды.

Ярыш алдыннан үзен шактый гына кыю тотарга маташкан Илбрусның,

стартка килеп басуы булды, каушавыннан башы әйләнеп китте. Ул бүтән

җайдакларга күз салып алды. Барысы да диярлек тәҗрибәле, инде бик күп

мәйданнарны күргән абзыйлар иде. Шулар арасында үткән ел унынчыны

бетергән күрше авыл малае Хәбир дә бар. Кайберләре, нишләп мондый яшь

бала-чаганы шундый юргага атландыралар икән, дип, гаҗәпләнеп карадылар.

Ярыш халәтенә кергән малкайларның тыпырчынуы, йөзләгән, меңләгән

күзләрнең төбәлеп аларны күзәтүе, үзенең арада иң яшь икәнлеген белүе,

шуны бертуктаусыз уйлап борчылулары Илбрусның бөтен тәнен калтырата

башлады. Аягының дерелдәүләрен тыйса, калтырау муенга күчә. Аннары кире

аякларга төшә. Үзенең шул халәтен сизәләрдер инде дигән күңелсез уйларыннан

малайның йөрәге әрни. Читкә карарга да ояла башлады. Тизрәк старт бирсеннәр

иде дип теләде ул. Ләкин судьялар атларны бер рәткә тезеп, тигезлекне сакларга

тырышып, тәк буталып йөриләр. Ярый әле янәшәсендә атның йөгәненнән

тотып, җайлап, тынычландырып торучы Хәйрулла бабасы бар! Чапкын исә

бермәлгә ярсуын тыйган була да, бераздан тагын боргалана, тыпырчына башлый

иде. Илбрус үзе дә: «Тынычлан, Орнамент, тынычлан, мин синең белән бит»,

— дип атның ялларыннан сыйпады. Ул үзе дә нык дулкынлана иде.

Ниһаять, «Әзер булыгыз!» дигән әмер яңгырады. Хәйрулла бабасы: «Аллага

тапшырдык, тезгенеңне ныклап тот, улым, кинәт ыргылып киткәндә очып

төшеп калма», — дип кисәтте. Үзе читкә китте. Атлар тагын да ныграк

чыгымлый, борчыла башладылар. Каршы яктан малайның битенә җил исеп

куйды. Җәй кояшыннан, каушаудан тирләгән йөзен җиң очы белән генә сөртеп

алды ул. Старт! Илбрусның ярсу аты алга ыргылды. Ул кинәт тартылудан очып

калмас өчен өзәнгеләре белән атны кочты, бар көченә тезгененә ябышты. Бер

мизгел эчендә каушавы да, кылтыравы да юкка чыкты. Колакта – дага-тояк

тавышлары. Атлар оча. Юл кырыенда басып торган халык көч-куәт биреп

кычкырып кала. Илбрусның колагына да үз исеме килеп иреште. Ул тиз генә

тирә-юньгә карап алды. Як-ягында очкан аргамаклардан башы әйләнеп китте.

Карамавың, иң яхшысы офыкка төбәлеп чабуың хәерле. Старттан киткәндә

бер-берсен уздырмаска тырышып тигез чапкан атлар көтүе бераздан сузылды.

Иң артта колхоз юргалары сөйрәлде. Шулай да унга якын чапкын беренчелек

өчен көрәшүне дәвам итте, шулар арасында Орнамент та бар иде. Юлның

яртысын диярлек узганда, аргамакларның бер өлеше тизлекне тота алмыйча

койрыкка күчә барды. Алда чабучы атлар белән койрык арасы озынайганнан-

озынайды. Икенче әйләнештә алда — Орнамент белән бергә тагын ике ат.

Көндәшләрнең берсе Башкортстанның Дүртөйле районыннан булса, икенчесе

Арчадан иде. Нәселле юргалар бер адым да калмыйча чаба. Тәҗрибәле,

Россия дәрәҗәсендә призлы урыннар яулаган юртаклар иде болар. Тагын әле

дүртесе артларыннан бастырып килә. Араларында үткән елны Йошкар-Олада

беренчелекне алган кара байтал да, Арча районында икенче урынны алган ала

бия дә бар. Вакыт-вакыт Орнамент белән башны-башка терәп диярлек чапкан

кара байтал алга ыргылды. Өстендәге җайдагы бертуктасыз камчылый бәгырьне.

Илбрусның гына атка сугарга кулы күтәрелмәде. «Түзәргә, җан дустын камчы

белән рәнҗетмәскә кирәк, Әлфит абыйсы да кирәк-кирәкмәгәндә кауламаска

кушты бит! Болай да шәп чаба. Берсе аз гына алга чыктымы, шундук куып

тота. Үсмер җәт кенә яңадан артка күз салып алды. Тагын өч җайдак аларны

куып җитеп килә иде. Менә шунда инде Илбрус вакыт җиткәнен аңлап алды.

Бүтәннәр кебек уңлы-суңлы камчыламады ул атын. «Әйдә, җаным, вакыт

җитте», — дип, өзәнгесе белән атына җиңелчә генә төртеп алды. Орнамент

шуны гына көтеп торгандай, җәя кебек тартылды да ук кебек алга ыргылды.

Менә кара байтал Орнамент тәкъдим иткән тизлекне тоталмады, артта калды.

Тик алтын яллы коңгырт аргамак кына бирешмичә бастырып килә. Хәзер алар

икәүләшеп финишка якынлаша. Ат шундук малайны аңлап алды, сөлек кебек

сузылып тизлекне тагын да арттырды. Алтын койрыклы бияне артта калдырып

финиш сызыгын беренче булып үтте. Илбрус атын туктатмыйча тагын шактый

гына юл узды. Аннары кире борылды. Бөтен киеренкелек артта калган иде.

Әле үзенең җиңгәнлегенә ышанып та бетә алмаган җайдакка авылдашлары

«молодец, молодец» дип кычкыра, кул болгый, аның каршысына йөгерә иде.

Ул арада Әлфит абыйсы килеп җитеп, аркасыннан сөйде, Орнаментның кара

тиргә баткан битләреннән сыйпады, муеныннан кочаклап алып үпте. Ул да

түгел, түбәтәен салып болгаган Хәйрулла бабасы, әти-әнисе күзенә чалынды.

Әнә классташлары Фәрит белән Шамил дә бирегә якынлашалар. Сыйныфташ

кызлары да күзгә ташлана, араларында Җәмилә дә бар. Бөтен дөнья тонык

кына гөжли кебек тоелды аңа. Өнме бу, төшме?!

«Төш әйдә, Илбрус энекәш, молодец, сынатмадыгыз, беренчелек безнеке»,

— Әлфит абыйсының бу сүзләреннән соң малай чынбарлыкка кайтты. Халык

тонык кына гөжләми икән, бар тугайны шаулатып акыра, сөйләшә, йөгерешә

икән. Ат өстеннән төшүгә әнисе килеп, малаен башкалардан араларга тырышкан

кебек, кочып алды. «Әй, улым, балакаем, синең өчен борчылып котым очты.

Йөрәгем ярыла дип торам, бүтән шул ат өстенә мәңге менгерәсем юк үзеңне»,

— дип Илбрусның башыннан сыйпап елады.

— Хәзер чабам да чабам инде мин, әнкәй, чирканчык алдым бит», — дип

сөйләнде малай. Шул арада дус-ишләре, туганнары үзен уратып алды, кулын

кысарга тотындылар. Мондый зурлауларны гомерендә дә күрмәгән малай кабат

югалып калды. Бик уңайсыз иде аңа.

— Мондый атка кем генә менсә дә җиңәчәк инде ул, — диде тыйнак

кына.

Төркемне икегә аерып: «Яле, балалар, яле күрим әле үзен, Илбрус улымны»,

— дип Хәйрулла бабасы килеп керде.

— Булдырдың, улым, афәрин! Безнең авылда гомердә булмаган хәл бит бу!

– Аксакал үсмерне аркасыннан чәбәкләде. Ул да түгел, тавыш көчәйткечтән «Ат

чабышында катнашканнар мәйдан уртасына чакырыла», дип хәбәр бирделәр.

«Әйдә, Илбрус энекәш, менеп атлан, киттек», — дип, Әлфит абыйсы атның

тезгененнән тотты. Өлкәне, яше, малае, кызы алар артыннан иярде. Мәйданда

чапкыннарны тагын бер рәткә тезделәр. Малкайлар инде бая чабып киткәндәге

ярсу атлар түгел иде. Хәлләре бетеп, тынычланып калганнар. Менә бүләкләү

башланды. Иң әүвәл өченче урынны алган кара байтал хуҗасына – суыткыч,

икенче килгән алтын койрыклы биянең җайдагына – зур телевизор бирделәр.

Ниһаять, Орнамент һәм Илбрус. Атның муенына сөлге-яулыкларның иң

матурларын бәйләделәр. Малайның үзенә компьютер бүләк иттеләр. Иң

соңыннан килгәнгә — магнитофон.

Җиңүче алган бүләкләрен әти-әнисенә илтеп тапшырды да, Орнаментка

атланып авыл ягына юл тотты. Атка ике яклап иптәш малайлары Шамил белән

Фәрит тә ияргән иде.

— Ай-яй малай, теге Арчадан килгән ала бия дә оча гына икән! Безнең

Орнаментны узып китә дип торам, котым очты, — диде Шамил.

Фәрит тә тәэсирләрен уртаклашырга ашыкты:

— Ә теге алтын койрыклы чапкын тоже шәп бит! Тик Орнаментка гына

җитә алмады, финишка җитәрәк ничек томырылды безнеке. Тегеләргә «ых»

итәргә дә урын калдырмады бит!

— Тик мин бер нәрсәдән шикләнәм әле. Менә күрерсез, икенче елга

Татарстаннан иң яхшы аргамаклар киләчәк. Бу хурлыкны күтәрә алмаячаклар

алар. А то киләләр дә җиңеп китәләр, киләләр дә җиңеп китәләр иде. Менә

быел шиш сезгә, хватит, өегездә генә чабыгыз, — дип шапырынды Шамил.

— Теге Президент атларын җибәрсәләрме!? Ай-яй, малай, җиңә алырбызмы,

бик күп медальләр, призлар откан ди бит ул. Имеш, Рәсәйдә иң беренче юрга

ди. Орнамент аны да отса, вәт, кызык булыр иде, ә?! – хыялланып барган

Фәрит дусты, ат өстендә барган Илбруска карап куйды.

— Орнамент бирешә торганнардан түгел. Ул чапканда барысын да тоя, ни

уйлаганыңа хәтле аңлый, малайлар. Бүген мин аның сизгерлегенә үзем дә исем

китте. Ләкин президент атларының монда мәңге киләсе юк. Алар бит миллион

долларлы ярышларда гына чабарга өйрәнгәннәр. Ә монда килгәннәренә

күрсәтәбез әле без, шулаймы, Орнамент, — Илбрус атының муенын чәбәкләп

алды. Малайларның бөтен уй-хыяллары бүгенге Сабан туе тирәсендә булды.

Тик Илбрус кына дусларының әңгәмәсенә бүтән кушылмады. Аның уенда

Җәмилә иде.

Ел буена көтеп алган Сабан туе бер мизгелдә үтте дә китте. Зур күтәренкелек

һәм киеренкелек белән узган бәйрәмнән соң, күңелләрдә бушлык барлыкка

килде. Илбрусның да эче пошып көнне ничек үткәрергә белми йөргән чагы.

Ялыктыргыч, пычрак-тузанлы чәчү эшләре беткәч, печән өстенә төшкәнче

җир кешесе бераз ял итеп ала. Табигать шулай көйләнгән. Печән чабарга,

аны киптереп өяргә көч җыю өчен мөмкинлек бирә. Шуннан файдаланып

Сабантуй үткәрәбез. Башка халыклар үзләренә генә хас бәйрәмнәр, гореф-

гадәтләр, йолалар уйлап чыгарганнар. Без – башка халыклар, шул исәптән

чуаш, мари, рус, удмурт белән гасырлар буена аралашып, иген кырларында

бергә эшләп, бергә гомер сөргән халык. Сабантуйда да бергә без. Милләтләрне

берләштерә, дуслаштыра торган изге бәйрәм ул – Сабантуй! Әлфит юлда шул

хакта уйланып барды. Юлы исә – Казанга. Аларның печәнгә төшкәнче цирк,

театр карап кайтырга барулары. Арттагы ике «УАЗ»да — колхоз алдынгылары.

Араларында Сабан туенда ат чабышында җиңү яулаган Илбрус та бар. Эч

пошып ни эшләргә белми аптырап йөргәндә Сабантуй җиңүчесе буларак аңа

да татарның башкаласын карап кайтырга насыйп булды. Рәхмәт инде Әлфит

абыйсына, шулай зурга санап чакырганы өчен. Аның ташкаланы күргәне юк

әле. Юлга чыгар алдыннан колхоз идарәсеннән һәрберсенә биш йөзәр сум акча

бирделәр. Әнисе дә, ач йөрмә улым, теләгәнеңне ал, дип кулъяулыкка бәйләп,

тагын өч йөз сум тыкты. Малайның нияте – ул акчага күчтәнәч алу. Кәнфит

алыр инде. Җәмиләгә нәрсә бүләк итәргә икән? Яулык-мазар алса, акчасы җитәр

микән. Өйдәгеләре дә кемгә алдың бу яулыкны дип төпченмәсләрме? Ләкин

аның күңелен тырнап, борчып торган уйлар да бар иде. Сабантуйның икенче

көнендә Хәйрулла бабасын район хастаханәсенә илтеп салдылар. Кан басымы

нык югары тора икән. Терелә генә күрсен инде, Илбрус белән Орнамент ансыз

нишләр? Орнаментны берьялгызын сәрхуш Гатаулла белән калдырдылар. Аңа

ышан син! Кул күтәрергә дә күп сорамас! Казанны күрәсе дә, тизрәк әйләнеп

кайтасы иде. Яраткан атын ялларыннан сыйпап, муеннарыннан кочып назлар

иде. Чапкын исә калын иреннәре белән битеннән үбәр иде. Борыны белән

күкрәгенә төрткәләр иде....

Тимер юлны чыккач, машина уңга борылды, урман буйлап алга чапты.

«Менә кайчандыр шушы юлдан Габдулла Тукаебызны да асрамага бирергә

ияртеп алып килгәннәр», — дип әйтеп куйды кемдер. Илбрус яңадан хыял

диңгезенә чумды. «Их, шул заманнарга кире кайтып, Габдулла Тукай белән

күрешсәң икән! Ул чактагы кешеләрне, юлларны, урманнарны күрсәң икән...

Ятим малайны кәнфит-прәннек белән сыйлар иде. Асрамага бирдергәнче

үзләренә алып кайтып китәр иде ул аны. Өйләре зур бит, бергә яшәрләр иде әле.

Балыкка да, мәктәпкә дә бергә йөрерләр иде. Әле Тукайга Орнаментка атланып

чабарга да рөхсәт итәр иде. Нишләп рөхсәт итмәскә ди Тукай хәтле Тукайга.

Әлфит абыйсы да сүз әйтмәс иде. Андый яхшы тормышта яшәсә Габдулланың

үпкәсенә дә салкын тимәс иде. Ул егерме җиде яшькә хәтле генә түгел, озак,

бик озак, бер туксаннарга кадәр яшәр иде. Тагын бик күп шигырьләр язар иде.

Рәхмәт йөзеннән берәрсен Илбруска багышлар иде. Үсмер яңадан тәрәзәгә

капланды. Икешәр, өчәр катлы баракларны, бишәр катлы, соңрак тугызар,

ундүртәр катлы йортлар алыштыра торды.

Казан шушы икән бит инде!

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 2, 2015

фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: