Мин дә бер татарыңдыр... (дәвамы)

Әсәрне башыннан монда укыгыз.

Аргамакны карарга бөтен халык җыелды. Озын юл үтеп кайткан чапкын,

башын боргалап: «Болар мине ни эшләтергә җыеналар икән», дигән кебек

зур кара күзләре белән тирә-юньне күзәтте. Зур, озын керфекләрен астан-

өскә, өстән-аска йөртте, күзен челт-челт йомгалады. Чыннан да, «Орнамент»

сокланып туймаслык гүзәл ат кызы иде. Авыл халкының күпчелегендә төрек

каны үзен сиздерде. Кайберләренең елкылдап торган арт сыртына сикереп

менеп атланасы һәм чабып китәсе килә башлады. Гомере буе көтү көтеп

лаеклы ялга чыккан, хөрмәткә лаеклы Хәйрулла карт түзмәде: «Әлфит энем,

бер шушы затлы атка менеп чабып килим әле. Мондыйларны күрергә туры

килмәде шул безнең заманга. Хет үлеп киткәнче бер атланып калыйм», — дип

үтенде. Карчыгы Сәрбиҗамал тәтә генә: «Шул гына җитмәгән ди син карт

җүләргә, очып төшсәң, сөякләреңне дә җыеп бетереп булмас. Туймадыңмыни

гомер буе ат өстендә көтү көтеп. Әлфит энем, бирә күрмә тагын аргамакны!

Бәласеннән башаяк. Әнә кайткач капка төбендәге бүрәнәгә атланырсың, аңа

да көчкә генә менә ул хәзер!

— Ат дагалаганда бака ботын кыстыра ди. Тукта әле, карт пәри, Әлфит

энекәш белән сөйләшкәндә тыгылма әле. Бар, әнә кайтып чәеңне чөмер, ирләр

эшенә кысылма, — дип куйды 80гә якынлашып килүче бабай. Аларны тыңлап

торган бала-чага, хатын-кыз хихылдашып куйды. Сәрбиҗамал тәтә уенын-

чынын бергә кушып, болай диде: «Яшь чагымда бер дә карт пәри дип үртәләми

идең. Аягыма кигән галушыма хәтле үбәргә риза идең, имансыз. Хәзер кеше

янында мыскыл иткән буласыңмы. Өйгә генә кайт әле, күрсәтермен мин сиңа?»

Үткән ел авыл Сабан туенда чабышта беренчелекне алган Илбрус атлы малай

да түзмәде: «Әлфит абый, ярыймы үзем атланып чаптырып килсәм», — дип

сорады. Ул да түгел, башка малайлар да: «Мин дә чапсам ярыймы, миңа да

бирегез инде, Әлфит абый» — дип ялынырга тотындылар. «Тавышланмагыз

әле, җәмәгать. Ат озын юлдан кайтты, әкрен генә ияләшсен, аякларын язсын.

Хәзер әнә теге буш кардага кертәбез. Син, Хәйрулла абый, аргамакны карарга

үзең алынмыйсыңмы соң, колхоздан шуның өчен әллә ни күп булмаса да

хезмәт хакы билгеләрбез. Көнгә өч мәртәбә яхшы итеп ашатсаң, шул җитә»,

— диде председатель. Хәйрулла карт бу тәкъдимнән тураеп, күкрәкләренә хәтле

киереп куйды. Читтән карап торсаң, аны яшь тавыклар күргән карт әтәч белән

чагыштырып булыр иде. Ул тырт-тырт басып, атны тагын бер кат тикшереп

чыкты. Шуннан соң Әлфит каршына килеп: «По рукам» дип кулын сузды. Тик

карчыгы Сәрбиҗамал бу юлы да кысылмыйча кала алмады:

— Кая инде сиңа, карт җүләргә, ажгырып торган атны карарга, өйдәге

сыерыңны да җиренә җиткереп тәрбияли алмыйсың бит хәзер. Яшьләр беткән

ди авылда.

— Сыер – сыер инде ул, синең кебек күшәйт итәргә генә белә. Ә бу — ат!

Атларның аты! Монда инде тәҗрибәсе булган ир-ат кирәк! Ягъни, мәсәлән,

минем кебек. Понятно!

— Белмим инде, теләсәң нишлә, ат карап тир, тизәк исе сеңгән киемнәреңне

үзең юарсың, алайса!

Шунда халык арасыннан сыер савучы Тәслимә: «Борчылма, Хәйрулла бабай,

без сиңа кереңне дә юарлык, үзеңне дә тәрбияләрлек яшьрәк хатын табып

бирербез», — дип әйтеп куйды. Аның шаяртуын башка чәчбикәләр дә күтәреп

алды. «Үземә генә өйлән, Хәйрулла абый! Икәү атын да карарбыз! Чөкердәшеп

яшәрбез», — дип кычкырды берсе. Рәхәтләнеп көлештеләр. Сәрбиҗамал әби

тагын кабынып китте: «Өйләндерми генә торыгыз әле, өч баласын, алты оныгын,

үзен караган хатынын ташлап чыгып китсәме.... Ходай Тәгалә каршына ничек

барыр икән ул. Әйдә, Хәйрулла, өйгә кайтабыз. Әйдә, Хәйрулла, дурга төшеп

атны карасаң карарсың, кайтып бер рәхәтләнеп чәй эчик әле», — дип әмер

бирде. Тегесе исә: «Шаярталар гына бит алар, карчык, барысын да чынга аласың!

Яшьләр бит!» — дип әбине җайларга кереште, аннары председательгә борылды.

– Ярый, Әлфит энекәш, эш килешенгәнчә кала, чәйләр эчкәч, правлениегә

кереп чыгармын. Нәрсә, ничек ашатасын аңлатырсың. Бу бит гади генә җан

иясе түгел, бу — затлы ат!» – карт карчыгына иярде. Әлфит: «Сәгать өчләргә

кил, Хәйрулла абый», — дип артыннан кычкырып калды. Аргамакны машина

әрҗәсеннән төшерүләре җиңел эшләрдән булып чыкмады. Башта калын идән

такталары тезеп кенә бу мәсьәләне хәл итмәкчеләр иде, рәтле такталарның да

булмавы, төшәсе юлның текәлеге дә ачыклангач, нишләргә белми баш ваттылар.

Мескен Орнамент адәм балаларының озакка киткән фикер алышуларыннан туеп

тыпырчынып кешнәп җибәрде. Теге Илбрус атлы малай шунда: «Әлфит абый,

әгәр дә «КамАЗ» арты белән буш силос базына барып терәлсә», — димәсенме.

Бу турыда Әлфит үзе дә уйлап куйган иде куюын. Тик яшүсмер өлгеррәк булып

чыкты. Бу тәкъдимне тәмәке пыскытып торган сала мужиклары да хуплады:

«Силос базы кәкераз булачак. Атны җәфалаганчы, шунда китик. Ну, Илбрус

энем, укуың әлли-хөлли генә булса да чамалыйсың икән үзең!» — диделәр.

Ижевскида ипподромда эшләүнең файдасы тиде. Әлфит нәселле атларны

ничек тәрбияләргә кирәклеген Белов үткәргән эшлекле дәресләрдә өйрәнеп

калган иде инде. Иң мөһиме — чисталык! Аннары витаминлы азык. Һәр көнне

ат белән күнегүләр үткәрү. Шикәр һәм шуның кебек баллы әйберләр генә

бирергә ярамый, хайваннарга наркотик кебек тәэсир итә ул. Атлар тыңламый,

ярсый, гел шикәр таләп итә башлый.

Әлфит иртәнге җыенны үткәрде дә, кардага төшеп китте. Үзенең төп уйлары

һаман Орнамент тирәсендә бөтерелде. «Ияләшә микән инде яңа урынына.

Хәйрулла абзый яшькә олырагын олырак инде дә, тик атларны аннан да

яхшырак белүче юк шул. Ашату-эчертү мәсьәләсендә чамалый ул, үзем дә белгән

хәтлесен әйткәләп торырмын. Тик менә көндәлек күнегүләрне кем үткәрер?! 80

яшьлек карт атланып чаптыра алмас бит инде ажгырып торган Орнаментны.

Аллаһы Тәгалә үзе сакласын, берәр җирдә бәреп калдырса. Яшьрәк, җитезрәк

кеше кирәк чаптырыр өчен! Мал караучы Гатаулла да якын килми бу эшкә.

Өстәвенә, бик еш кына «урыс чәен» дә куллана. Атлар, җанкисәкләрем, салган

кешене өнәмиләр. Бүтән кеше куяр идең ат дворына, каян табасың рәтлерәген.

Яшьләр шәһәр тирәсенә китүне хуп күрә. Каян табарга янып торган бер җайдак?»

Колхоз рәисе уйланып, баш ватып бара торгач, «дурга» төшеп җиткәнен сизми

дә калды. Эчке яктан Орнаментның кешнәп җибәргәне ишетелде.

Чапкын янында Хәйрулла бабай үзе генә түгел иде. Ат караучы Гатаулла

да, Илбрус атлы теге чая малай да шунда кайнаша. Өлкәннәр нәрсәдер бүлеп

бәхәсләшәләр. Әлфитнең колагына Хәйрулла картның: «Бүтән Орнаментка

юылмаган кишер бирәсе булма, ат абзарын чистарт та, ашату-эчертү эшләренә

кысылма, белдеңме?» дигән сүзләре колагына керде. Тегесе исә аңа каршы:

«Нәрсә булсын синең бу атыңа? Әнә башкаларына бәрәңгесен дә, чөгендерен

дә юып торган юк. Тыгыналар гына. Беркая да китмәс бусы да», — дип

үзсүзлеләнә иде.

— Ни хәлләрегез бар? Нәрсә булды, Хәйрулла абзый? — дип сорады хуҗа

кеше.

— Нихәл, Әлфит энекәш? Менә Гатаулланы сүгәм әле, атка пычрак,

юылмаган кишер биргән. Үз эшен генә белсен иде дә, юк бит, мин монда

конюшный хуҗасы, дип җикеренә.

— Хәйрулла абый дөрес әйтә, Гатаулла! Олы кешене тыңларга кирәк! Атка

бит пычрак ашатып, инфекция эләктерүең мөмкин. Икенче юлы алай кыланма,

аңладыңмы?

— Аңлашылды инде, аңлашылмаган кая! Моңа хәтле юып тормый идек әле,

берсе дә егылып үлмәде, — дип ат караучы Әлфиткә акаеп карады.

Колхоз рәисенең борынына көмешкә исе китереп бәрде.

— Фу, Гатаулла, иртә таңнан тыгынмасаң! Бар, бар, урамга чыгып кит әле,

атларга гомумән аракы исе ярамый, — дип сәрхушне үзе яныннан куды.

— Моңа хәтле ярый иде, бүген ярамый, имеш. Менә тотып Казанга китеп

барырмын әле, исегезгә төшәр дә, соң булыр!

Гатаулланың салып алса, китеп барырмын әле, дип куркыта торган гадәте

бар иде, шулай сөйләнеп олыгаеп бетте. Беркая да китмәде дә, өйләнмәде

дә. Күрше Әлфит үгетләп тә карады үзен. Әллә ничә хатын-кызны димләде.

Тик Гатаулла гына «тегесе болай, монысы тегеләй», дип, кире кага торды.

Хәзер сиксәнгә якынлашып килгән әнисе Галия апа белән тора. «Хет шундый

буйдакларның яртысы гына өйләнсә дә, күпме бала туган булыр иде, — дип

хыялланды колхоз рәисе. — Юк шул, булмады, Гатаулла да, тагын унлап

ир-ат өйләнмичә картаеп баралар. Әнә шул өйләрендә рәт булмаганга да,

күрәмсең, бик еш җыелышып эчәләр. Күбесе хәтта колхоз эшенә дә йөрми.

Кайберләре елына бер тапкыр Татарстанда «шабашка»да йөреп кайткан булла

да... Тик араларында әти-әнисе җилкәсендә ятучылары да җитәрлек. Үзгәрде

татар авыллары да, начар гадәтләргә өйрәнде. Совет чорында диннең кысылуы

да, өлкән абзый кебек типтереп яшәргә кызыгу да ошбу хәлгә китерде бугай.

Татар үзенең асылына кайта алыр микән?! Әллә инде рухи кыйммәтләрен,

гореф-гадәтләрен, хезмәт сөючәнлеген югалтып, тарих упкынына батып, зур,

бөек халык булудан туктармы? Әлегә Аллага шөкер, кырларыбызда мул булып

икмәк үсә. Мал-туарларыбыз да җитәрлек. Халкыбыз да тырышып хезмәт куя

бабаларыбыздан мирас булып калган изге җирләребездә! Әлфит уйларыннан

арынып, ат араны янындагыларга борылды.

— Ә син нишләп укуыңда түгел, Илбрус?

— Безнең бит озын тәнәфес, мин тиз генә Орнаментны күреп китмәкче

идем, Әлфит абый.

— Бар, бар, энем тиз бул, дәресеңә соңга калма!

— Әлфит абый, ярыймы укудан соң атны үзем чаптырып килсәм, Хәйрулла

бабай барыбер аны йөгертә алмый.

— Нинди чаптырып килү ди, чөеп атса үзеңне?!

Сүзгә Хәйрулла карт та кушылды:

— Бу малайга бирергә була атны, булдыра ул, колхозның иң кире атларын

өйрәткән үсмер ул.

— Колхоз аты колхоз аты инде ул, ә бу ыжгырып торган аргамак! Үзем

атланып чабарга да шикләнәм әле мин! – Әлфит чиләктән бер кишер алды

да, су тутырылган зур лакан янына килеп, аны яхшылап юды. Аннары аран

янына якынрак килеп, Орнаментка кишер сузды. Ләкин атның тамагы тук

идеме, кишерне ашамады, конюшныйны яңгыратып кешнәп җибәрде. Илбрус

шунда:

— Ай-яй моның тавышы, көтмәгәндә ишетсәң, астыңа пес итәргә була,

— димәсенме.

— Әй, пес итүче малай, мин сиңа нәрсә дидем, тиз бул, йөгер мәктәбеңә.

— Әлфит абый дим, ә ярыймы дәрестән соң бер атланып чаптырып

килсәм?

— Ярый-ярый, бар-бар, соңыннан күз күрер, башта үзем атланып карыйм

әле, ни дип әйтер...

Орнамент та сүзнең ни турында барганын аңлаган кебек тагын кинәт кенә

кешнәп куйды, чыгарга тыпырчына, сорый башлады. Хәйрулла карт:

— Чыннан да бәгырькәемнең чыгасы, җилдертәсе килә бугай! Нишлибез,

Әлфит Хөрмәтуллович? — дип сорады.

— Әйдә, Хәйрулла абый, ни булса да булыр, алып чыгып карыйк инде!

– Әлфит атны беренчеләрдән булып үзе сынап карарга булды.

Ат караучы аранны ачып, ат янына керде, малкайның яныннан йөгәнен

тотып алды. «Трр, трр, җаным! Тынычлан, без сиңа бернинди дә начарлык

эшләмибез, без сине яратабыз, трр-трр, җаным, дип җайлап кына алып чыкты.

Алар артыннан Әлфит белән Илбрус та атлады. Каядыр ашкынган атка менеп

атланулары җиңелдән булмады. Егәре ташып, каны уйнап торган аргамак сөлек

кебек боргаланды. Шулай да Хәйрулла атны җайлый, Әлфит этләнә торгач,

атлана алды. Йөгәнен рәтләп тоткач, бабайның җибәрүе булды, Орнамент

шуны гына көтеп торгандай ук кебек алга ыргылды. Колхоз рәисе әздән генә

очып төшеп калмады. Ярый әле тезгенен ныклап тоткан иде. Җайдак атын кыр

ягына юнәлтте. Орнамент әйтерсең лә чабып түгел, очып кына бара иде. Менә

алар арыш кыры уртасындагы юлдан үтәләр, ул да түгел үлән кыры. Аргамак

тизлеген югалтмыйча чабуын белде. Әлфит, ике чакрымлап ара узгач, атның

тизлеген әкренәйтеп кире борды да, инде хәзер авыл ягына элдертте. Колхоз

атларына атланып чапсаң, бөтен арт саның авырта. Ә монда сизмисең дә. Иң

мөһиме, өстеннән очып кына төшеп калма. Хәйрулла карт аларның кайтканын

капка төбендә көтеп тора иде. Ул хуҗа килеп җитеп, ат өстеннән төшкәч, еш-

еш сулаудан борын тишекләре киерелгән малкайга карап:

— Йә ничек, Әлфит энекәш? — диеп сорады.

— Хәйрулла абый, ат түгел, кош бу, Тулпар бу! Билләһи канатлары бар

диярсең. Молодец, матурым, рәхмәт сиңа, — Әлфит Орнаментның башыннан

үбеп алды.

— Менә күрерсең, Сабан туенда беренче урын безнеке булачак. Тик яхшы

җайдак кирәк.

— Илбрустан да рәтлерәк кандидатны күрмим дә әле мин авылда. Үзе җиңел,

үзе үткен, ат өстендә дә кавалеристлар кебек йөри.

— Бала-чага бит әле, аты дулап китеп бәреп калдырса! Имгәнсә малаең,

мин җавап бирәм ич аның өчен, Хәйрулла абый.

— Килеп йөрсен, ат — аңа, ул атка ияләшсен, соңыннан кырга чыгып сынап

карарга була! Бик үткен малай ул, менә күрерсең, искитмәле җайдак чыгачак

үзеннән! Иң мөһиме: атларны бик ярата.

— Шулай дисеңме? Ярый, алайса, бер сынап карарга туры килер үзен!

Килеп сиңа булышкалап йөрсен, тик дәрес вакытында түгел! Аздырма малайны,

Хәйрулла абый. Укуына хилафлык китермәсен. Сөйләштекме?

— Яхшы, Әлфит энем, чын кеше тәрбияләрбез аннан, — дип, бабай колхоз

рәисенә күз кысып алды.

Кыш чыгу

Орнамент яңа хуҗаларына бик тиз ияләште. Хәйрулла картны да, Әлфитне

дә әллә каян сизеп, кешнәп каршы ала башлады. Ләкин теге чая малай

Илбрусны аеруча ярата иде. Үсмер килсә, араннан чыгарга тыпырчына, ярсый

башлый. Башы белән бүреген бәреп төшерә. Тегесе дә, «хәзер, җаным, хәзер,

Орнаментым» дип, тәмле теллеләнеп атны җайлый, бер телем ипи каптыра,

битләреннән сыйпый, иреннәреннән үбеп ала. Чапкын да малайга мәхәббәтен

белдереп кулбашыннан авырттырмыйча гына тешләп ала. Бу хәлләрне күреп

Әлфит тә, Хәйрулла карт та: «Аллага шөкер, атыбыз ышанычлы кулда», — дип

сөенә. Чыннан да, үсмер, дәресе бетүгә ат абзарына килеп җитә. Хәйрулла

бабасы: «Булды, улым, бар кайт, тамагың да ачкандыр, дәресеңне дә әзерләргә

кирәк», — дип өенә куа. Илбрус бабасын тыңлый, белә ул аның яхшылык

теләгәнен. Орнамент белән кар бураннары туздырып чабып кайталар да, тагын

бер кат малкаен иркәләп сөйгәч, теләр-теләмәс кенә өенә юнәлә. Кайтмас иде,

Әлфит абыйсы: «Начар укысаң, ат янына якын да килмисең», — дип кисәтеп

куйды. Кая барасың, атларга мәхәббәт көчле булгач, өчкә-дүрткә булса да,

укырга тырышасың инде. Физкультура белән хезмәттән «бишле»ләре дә бар

әле аның. Ә бит колхоз рәисе бу затлы атны алып кайтканчы, үзен классташ

кызлары: «икеле капчыгы» дип тә үртиләр иде. Ниһаять, тындылар чәчбикәләр.

Әтисе әйтмешли, чәчләре озын, акыллары кыска аларның. Алай дисәң, Таһирә

белән Рәмзия «бишле»гә генә укыйлар. Өстәвенә, алгебра белән геометриядән

гел булышалар үзенә. Бу ике кызны хөрмәт итсә, өченче берәве аның күңел

түренә бөтенләй башкача кереп урнашты. Калын толымлы, шомырт кара

күзле Җәмилә кереп оялады үсмернең күңеленә. Ул бу кызый алдында надан

булып күренмәс өчен китаплар укый башлады. Аларның күпчелеге атлар,

сугыш турында. Бигрәк тә аңа «Алтын йолдыз» дигән мәхәббәт романы ошады.

Гомерендә булмаганны өч кат укып чыкты ул аны. Шул китап аша үзе дә хыял

диңгезенә чумды. Имеш, ул да Орнаментка атланып сугышка китә дә, кылычын

уңга-сулга болгап кыра гына дошман гаскәрен. Күкрәк тулы орден-медальләр

белән кайтып төшә ярсу атында. Аны каршы алырга Әлфит абыйсы да, Хәйрулла

бабасы да, Таһирә белән Рәмзия һәм башка авылдашлары да авыл башына чыга.

Ул халык арасыннан Җәмиләне эзләп таба да, аргамак өстеннән сикереп төшеп,

кыз алдына килеп тезләнә һәм кулындагы чәчәк бәйләмен суза. «Җәмилә,

мин утлар-сулар кичкәндә дә, йөрәк түрендә син идең. Синең исемең белән

исән чыктым афәттән, мин сине үлеп яратам, чык миңа кияүгә», — ди. Кыз,

чәчәкләрне күкрәгенә кысып: «Рәхмәт сиңа, Илбрус, мин дә синең исән-сау

йөреп кайтуыңны теләп тордым», — ди. Менә алар ике яклап Орнаментның

йөгәненнән тоткан килеш авыл ягына атлыйлар. Алар артыннан авыл халкы да

иярә. Кайберләре: «Ай-яй» кыю малай да булып үсеп җитте инде Илбрусыбыз.

Күкрәк тулы орден-медаль. Ат өстендә дә лачындай оча! Бәхетле генә булсыннар

инде», — дип имеш аларга изге теләкләр тели. Ләкин әле үсмернең тагын бер

зур хыялы бар. Быел ул җиденче сыйныфны тәмамлый. Аннары — Сабан

туйлары. Менә ат чабышында Орнамент белән беренче урынны да алсамы,

шул чагында инде Җәмиләгә сүз катып караса да булыр иде. Нишләп әле

сөйләшеп карамаска ди. Ул чагында бит инде ул сигезенчегә күчкән була. Их,

Сабан туенда беренчелекне алып булса икән! Әлфит абыйсы алдында да абруе

үсәр иде, Хәйрулла бабасын да шатландырыр иде...

Ләкин дөньялар без хыялланганча гына бармый шул. Кайчагында көтмәгәндә

күңелсез хәлләр килеп чыга. Февраль ахырлары иде. Хәйрулла карт салкын

тидереп урын өстендә ята, Сәрбиҗамал тәтәсе мыр-мыр килә-килә, төрле үлән

төнәтмәләре, бал белән 80 яшьлек бабайны дәвалап маташа. Хәзер Орнаментны

тәрбияләү тулысынча атлар караучы Гатаулла абзасына калды. Тик затлы

чапкынның җене сөйми аны. Аранына кертмәскә тырыша, тибенә, тешләп

алырга да күп сорамый. Тегесе, салмыш килеш аты-маты белән сүгенә. Хәйрулла

бабасы булса, аны куып җибәрә иде. Хәзер барлык атлар да шул сәрхуш кулына

калды. «Тизрәк бабай терелсен иде инде!» дип теләде малай.

Бүген ял көне. Илбрус иптәш малае Шамил белән иртән иртүк ат абзарына

китте.

— Быел Сабан туенда аны узарлык чапкын табылмаячак, менә күрерсең,

әйтте диярсең, — дип шапырынды Илбрус.

— Әлфит абый сине чаптырамы соң?

— Яхшылап укысаң, Орнаментны да әйбәтләп тәрбияләсәң, чабарсың,

диде.

— Их, миңа да бер атланып чабып карыйсы иде шул атыңда. Илбрус, миңа

да бирерсең әле.

— Үпкәләмә, Әлфит абый ат янына беркемне дә якын китермәскә кушты.

Үзеннән сора, миннән түгел, дип үтенечне кырт кисте. Өстәвенә, Гатаулла абый

көне-төне шунда, үпкәләмә, миннән генә тормый, — дип тә өстәде.

Алар конюшныйга килеп кергәндә, эчтә ыгы-зыгы бара иде. Гатаулла абзасы:

«Башың беткере, тәгәрәп үлгере, типтерермен мин сиңа», — дип себеркесе

белән Орнаментны кыйнап ята.

— Син нишлисең, алкаш тәре, ник тиясең атка, — малай ярсып кычкырып

җибәрде, ул да түгел, атылып барып тегенең себерке сабыннан эләктереп алды,

үзенә тарта башлады. Гатаулла бер мәлгә югалып калды, соңыннан каршында

борыннары да кипмәгән ике малай торганын шәйләгәч: «Кара син аны,

салаганы, яле, җибәр әле себеркене, маңгаеңа берне биргәнче», — дип янады.

Кая ул, яшүсмер себерке сабына бөтен көченә ябышкан килеш: «Тагын бер

сугып кына кара Орнаментка, сугып кына кара, алкаш. Күрмәгәнеңне күрерсең,

белдеңме», — дип, ярсыды, малай. Аның тавышына чапкын кешнәп җибәрде,

араннан чыгарга тыпырчына башлады. Себеркесен тартып алырга маташкан

исерек Гатаулла дулады. «Ах, салага, шулай итим, әле син шулаймы», — дип,

бар көченә Илбрусны абзарның пычрак идәненә әйләндереп ыргытты. Малай

идәндә яткан килеш: «Кыйна, кыйна, мине кыйна, атка гына тиясе булма,

алкаш тәре», — дип елап җибәрде. «Синнән сорап торалар ди, маңка тәре.

Бирермен мин сиңа алкашыңны, малакасус! Ат дурында буталып йөргәнче,

әнә дәресеңне кара. Дуй әйдә отсюда, икегез дә дуегыз, бүтән эзегез булмасын,

шалапайлар», — дип, теге себеркесе белән селтәнде. Малай идәннән торып,

чалбарын каккалый-каккалый: «Син үзең дуячаксың моннан, Әлфит абый

белсәме, бәреп үтерә, белдеңме», — дип кычкырды. «Куркытма, курыккан бар

инде безнең, әйтмәгән саен, бик ачуымны китерсә, Казанга киттем-бардым,

менә карасыннар шунда тизәкле атларын», — дип, сөйләнә-сөйләнә себеркесен

уң яктагы аранга атып бәрде дә абзарның түр башына китеп барды. Шамил

Илбрус янына килеп дустының бишмәтенә кунган чүпне каккалады. Үзе шунда:

«Әлфит абыйга әйтеп иманын алдырырга кирәк!» — дип киңәш бирде. Илбрус

исә: «Иманын мин аның үсеп җиткәч үзем алам, менә унны гына бетерим әле.

Тик әләкләп йөрмәячәкмен, егетләрчә түгел», — дип, аранга кереп китте һәм

яраткан атын муеныннан кочып алып юатты: «Сиңа кул күтәрәме, кабахәт,

бер гөнаһсыз җан иясенә. Тынычлан, җаным, тынычлан. Хәйрулла бабайны

сагынгансыңдыр инде, менә терелеп кенә җитсен дә... Ул яңадан синең яныңда

булыр. Иркәләр, назлар үзеңне, тәмле итеп ашатыр». Ат, барсын да аңлаган

кебек, бөтен дурны яңгыратып кешнәп җибәрде.

Малайлар атны күнегүләр ясарга алып чыгып киткәндә, Гатаулла абзалары

абзар почмагындагы печән өстенә авып, гырылдап йокы симертә иде.

Ат караучының Орнаментны себерке сабы белән дөмбәсләве колхоз рәисенә

барып иреште. Шамил өендә әти-әнисенә әйткән, тегеләре — күрше-күләнгә,

шулай итеп, чыбыксыз телефон аша бу вакыйганы бөтен авыл белде.

Әлфит белән Гатаулла арасында сөйләшү кыска булды:

— Нишләтим мин сине хәзер!? Нишләтим! Бер гөнаһсыз хайванны себерке

белән кыйнарга ничек кулың күтәрелде. Белмим инде, белмим, нәрсә эшләргә

дә синең белән. Ул бит гади ат кына түгел, ул бит нәселле, затлы ат, син

аңлыйсыңмы шуны, җир бит. Әйт, сволочь, нишләтим мин сине?

— Кертми аранга, кертми астын чистартырга, Әлфит Хөрмәтуллович. Керсәм,

артын борып тибәргә маташа, әле беркөнне беләгемнән тешләп үк алды, — дип

акланды, авызыннан махмыр исе аңкып торган агай.

— Бар, ычкын моннан, бүтән якын киләсе булма ат янына! Әниең Галия

апа гына кызганыч, ул булмаса, конюшнядан артыңа тибеп куар идем...

 

Әсәрнең дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 2, 2015

фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: