Мин дә бер татарыңдыр... (ахыры)

Әсәрне башыннан монда укыгыз.

Түз, аргамак!

Атның хәле икенче көнне дә, өченче көнне дә яхшырмады. Киресенчә,

начарланганнан начарлана барды. Кемгә генә чыгып карамады Әлфит. Казан да, Йошкар-Ола да, Әтнә белән Арча да, Киров каласы да калмады. Җавап бер генә иде: «Үлеп киткәнче, чалырга! Ат җәфаларыннан котыла, үзегезгә ит була». Әлфит укытучысы Беловны исенә төшерде. Ул идарәдәге телефон номерлары белән чуарланып беткән дәфтәрдән мөгаллименекен көчкә эзләп тапты. «Үзгәрмәгән генә булса ярый инде», дип борчылды ул. Шөкер, телефонны Белов үзе алды. Әлфит, елар дәрәҗәгә җитешеп, эшне аңлатып бирде. Бер генә көнгә булса да үзләренә килеп китүен үтенде, бүген үк, хәзер үк Ижевскига машина җибәрәсен дә әйтте.

Укытучысы: «Җибәрмә, кайчан килеп җитә әле ул, хәзер үк үз машинам белән юлга чыгам, — диде. Үзе килгәнче атны корсагыннан асып куярга кушты. Атларга озак ятарга ярамый, кан йөреше бозылырга, органнарга зыян килүе мөмкин икән.

Белов юлның Арчага хәтлесен әйбәт белә икән. Туганнарына еш кайтып

йөргән. Әтнәдә очрашырга килештеләр. Белов белән сөйләшкәннән соң Әлфит телефонлы авылдашларына шалтыратып чыкты, балта-пычкыларын алып кардага килүләрен сорады. «КамАЗ» машинасында эшләүче Рамилгә өч-дүрт егетне алып, авылдан өч чакрым ераклыкта урнашкан урман хуҗалыгыннан уртача юанлыкта ун-унбиш бүрәнә алып кайтырга кушты. Күп тә үтмәде, кардада зур таганны хәтерләткән җайланма барлыкка килде. Аны ат яткан урынга урнаштырдылар.

Орнамент мескен кешеләргә өметле күзе белән карап, ярдәм көтеп ятты.

Ниһаять, аны брезенттан ясалган киң тасмалар белән уратып алдылар. Хәзер инде брезент җәймәләрнең почмакларына бәйләнгән калын бауларны һәм тасмаларны җайланма аркылы ыргытып тартасы гына калды. Алты ир кеше атны тырыша-тырыша күтәрде. Малкай исә хәлне аңлады, авыртуга түзде, вакыт-вакыт ыңгырашып куйса да тыпырчынмады. Менә, ниһаять, ул асылынып калды. Әлфит аңа көрпә болгатылган су китерде. Орнамент башта иснәп кенә карады, хуҗасы бик кыстагач, ашыкмый гына эчәргә тотынды. Мал табибы чапкынның йөрәк тибешен тыңлап карады. «Егетләр, җайлаша бу, тизрәк Белов килеп җитсен иде инде, — диде. Атның тамагына капкалавы, кешеләргә рәхмәт йөзеннән тутырып-тутырып каравы күңелләргә өмет, җылылык өстәде. Тик кайчан гына кош кебек очкан юрганың мескен хәлдә асылынып торуы кызганыч иде. Яраткан

чапкынның хәлен күреп Илбрус үзе дә ашаудан калды, суырылды. Көне-төне ат янында бөтерелде ул. Битләреннән сыйпый, иреннәреннән үбә. Орнаментның хәлсез сулышын тоеп йөрәге әрни. Абзардан чыгып китә дә, яшел үләннәр йолкып кереп, атына каптырырга тырыша. Тегесе исә теләр-теләмәс кенә, Илбрусның кәефен төшермәс өчен генә ашаган була.

— Икенче көнне Василий Николаевич килеп төште. Эшне озакка сузмас

өчен туп-туры кардага юнәлделәр. Җайланмага асып куелган мескен атны

күргәч, Беловның күзе чыланды. Орнамент та элеккеге хуҗасын танып алды, башын аның битенә куйды. «Всё будет хорошо, красавица моя, потерпи чуть-чуть, — диде Василий Николаевич һәм уралган бинтны кисеп төшерде. — Да, Алфит дорогой, аягы сынган икән. Асып куеп дөрес эшләгәнсез. Срочно кызыл балчык табыгыз. Шуны изеп сыларга һәм бәйләп куярга кирәк. Башта сынган урынны чистартасы, ябагаларын лезвие белән кырасы булыр». Мондый эшләрдән хәбәрдар булган колхоз рәисе яхшы кызыл балчык та, лезвие дә әзерләп куйган иде инде. Авылның иң яхшы чәч алучысы Габдерәхим ага өч литрлы алюмин кәстрүлдә әзерләп куелган сабын күбегенә пумаласын манып алды да атның сынган аягын сак кына майлый башлады. Аргамакның авырткан җиренә ялгыш тиеп киткәндә ат мескен асылынып торган дүрт аягын да селкетеп куйгалады. Ниһаять, чәч алучы җайлап кына ябагаларын кырырга тотынды. Аның кулы шифалы, җиңел икәнен авылдашлар белә иде, тик шулай да борчылып, ат түзәрме икән дип күзәттеләр. Габдерәхим ага эшен тәмамлады.

Ник бер киселгән, кан чыккан урын булсын. Балчык сылап бәйләүне Белов

үзе эшләде. Мал табибы Халиткә барысын да аңлатып барды:

— Бинтны өч-дүрт көн саен алыштырып торасы. Бер айдан атны аягына

бастырып карарга була. Башта бераз аксаклап йөрер. Тора-бара үтә ул. Сөяк дөрес ялганмаса, гомергә аксак калырга мөмкин. Ну Орнамент белән андый хәл булмас, дип ышанам. Ә балчыкка килгәндә, ул акрын гына кибә, аякны кыса барып сөякләрне урынына утырта. Шешне дә үзенә суыра, бөтенесе гади генә.

Василий Николаевич китәргә теләсә дә Әлфит аның калуын, бер-ике көн

булса да кунак булуын үтенеп сорады. «Ну не удобно, Әлфит сынок», — дип

мөгаллим каршы килеп маташты. Ләкин шулай да яраткан укучысы янында

бер генә көнгә калырга булды. Икенче көнне чәй табыны артында колхоз

җитәкчесе Беловтан сорап куйды:

— Хөрмәтле Василий ага! Сез урыс булсагыз да, атларны яратасыз, аларны

яхшы беләсез! Нидә икән моның хикмәте?

— Бабамнан килә бу мавыгу. Ул ат карады. Кызыл балчык белән бик күп

атларның гомерен озынайтты. Барысы да — русы, татары, удмурты, башкорты аңа килә иде. «Беренче бөтендөнья сугышында татар кавалериясендә хезмәт иттем, анда күп нәрсәгә өйрәндем, дип әйтә торган иде. Мин үзем дә, слава богу, татарча яхшы аңлыйм. Шуңа күрә минем янда не шухри-мухри. Сезнең телгә, гомумән атларга хөрмәт безнең нәселнең тамырыннандыр инде ул. Без бит 1630 елга хәтле татар байлары булганбыз. Бабам Нурлыҗан мал-мөлкәтен, нәселен хәерчелектән саклап калыр өчен чукынган, шулай итеп, тора-бара урыс булып йөри башлаганбыз. Шуңа күрә татар халкына җан тарта. Дөресен генә әйткәндә, кайсы гына рус кешесен алма, күпчелек очракта аның тамырларында данлыклы татар каны ага. Белмиләр генә, белдерергә дә теләмиләр. Мин беләм һәм шуның белән бик горурланам. Менә шулай, татар туганнарым, атларны каян беләсең дисез, менә шуннан беләм дә инде. Диннәребез төрле булса да нәселебез бер безнең. Күп сөйләп ташладым бугай, үпкәләмәгез.

Табында утыручылар кул чапты. «Что вы, что вы, мин бит әллә ни

сөйләмәдем», — дип аптырашта калды аксакал. Әлфит аңа каршы:

— Алар татарга булган хөрмәтегезгә кул чаба, — дип әйтеп куйды.

Бер атна да үтмәгәндер, Орнаментның аягындагы шеше бераз кайтты. Ашавы да яхшырды, суырылып калган тәненә ит куна башлады. Тагын бер атнадан җайланманың бауларын бушатып, атны төшереп өч аягына бастыргаладылар, ләкин аргамак сынган аягын, инде рәтләнеп килсә дә, җиргә тидерергә курка иде әле!

Өченче атнаның ахырында шеш бетеп, аяк элекке хәленә кайтты, шулай да яңа гына ябышкан, әле ныгып җитмәгән сөяккә чапкынны бастыру иртәрәк иде. Белов бит: «Кимендә бер ай вакыт кирәк, — диде. Ат янында күбрәк Хәйрулла бабасы белән Илбрус кайнашты. Халит исә атнага ике килеп аягына балчык сылады, атны тәмле теле белән иркәләде. Тора-бара мал табибын да үз итте Орнамент, һәр килүендә кешнәп сәламләде. Аның яхшылык кына теләгәнен аңлый иде. Адәм баласына гына түгел, башка җан ияләренә дә җылылык, наз кирәк икән шул.

Илбрус шлангыдан су сиптерә-сиптерә Орнаментны рәхәтләндереп

коендырды, юды. Әлфит абыйсы рөхсәт бирсә, иртәгә йөртеп карарга исәпләре.

Инде хәзер, Аллага шөкер, җайланмадан астына түшәлгән саламга төшергәч, дүрт аягында да басып тора башлады.

Икенче көнне, чыннан да, Әлфит абыйсы атны азат итәргә рөхсәт бирде.

Дүрт ир-ат бауларны чишә дә башладылар. Ниһаять, Орнамент иректә. Ул

тоткынлыктан котылу шатлыгыннан кешнәп җибәрде. Ниһаять, айдан артык

җайланмада асылынып торган чапкын аягына басты. Бу инде Әлфит, Хәйрулла, Халит, Илбруслар өчен генә түгел, бөтен авыл өчен зур шатлык иде.

Ә инде Гатауллага килгәндә... Ул ай буена кайдадыр качып йөргән-йөргән

дә район милициясенә бирелгән. «Нишләтик без аны?» – дип Әлфиткә

шалтыраттылар. Председатель барды милициягә. Күрде Гатаулланы. Элеккеге ат караучы танымаслык булып үзгәргән иде. Пычрак, сасып беткән киемнәрдән. Үзен сакал-мыек баскан, ябыккан, бөрешеп беткән. Колхоз рәисен күргәч, үксеп елап җибәрде.

— Кичер, Әлфит туган, кичерә алсаң! Мин җинаять өчен күпме бирсәләр

дә утырырга риза, — дип шыңшыды ул.

Инде ачуы суына төшкән колхоз рәисе дә аны эченнән генә кызганып

куйды.

— Билләһи, бәреп кенә үтерер идем мин сине, әниең Галия апа гына

кызганыч, ни рәхәт күрде инде ул синнән?! Ни гаиләң, ни рәтләп башкарган

эшең булмады. Җыен әйдә, авылга кайтабыз, колхоз сыерларын көтәрсең.

— Димәк, сез мине утыртмыйсыз, — барсына да әзер булган Гатаулла, башын күтәреп, колхоз рәисенең күзенә карады.

— Сине утыртып, Галия апаны теге дөньяга озатыйммы. Болай да кара

кайгыдан бетереште инде ул. Григорий Афанасьевич, алып китәм инде мин

аны, — Әлфит өстәл артында утырган милиция майорына эндәште.

— Без проблем, Әлфит Хөрмәтуллович! Аның өстеннән гариза кермәде бит, эш ачылмаган, ихтыярыгыз, — майор урыныннан торып, Әлфиткә кулын сузды.

Милиция бүлегеннән чыккач та колхоз рәисе Гатаулланы туп-туры авылга

алып китмәде, район үзәгендәге мунчага алып барды. Көндез юынучылар юк иде. Әлфит Хөрмәтуллович администратор Гарафетдин абыйга үтенеч әйтте:

«Шушы сүрәбәткә мунчала-сабын, шампунь, кырынырга да берәр нәрсә табып бир әле. Адәм рәтенә керсен, әнисе янына кайтасы бар. Акчасын әйләнеп килгәч түләрмен, киемнәрен чүплеккә чыгарып ыргытыгыз инде, зинһар». Гарафетдин абзый: «Хәзер кеше ясыйбыз без бу сукбайдан», — дип ризалыгын бирде.

Әлфит әле яңа гына универмагтан сатып алган өр-яңа күлмәк, кәчтүм-чалбар киеп куйган Гатаулла. Кеше рәвеше керде үзенчә.

— Менә болары әниеңә күчтәнәч! Кайларда йөрдең, дип сораса, Казанда

заводта эшләдем диярсең инде. Хет гомеренә бер мәртәбә сиңа карап сөенсен әле. Аннан иртәгә үк көтүгә! Җитте, кырыкны тутырдың. Күрше авылда доярка Әкълимә бар. Шуны алып кайтабыз. Алла боерса, балалар да табып бирә әле ул сиңа, — диде председатель.

— Ә ул миңа чыгар микән соң, Әлфит Хөрмәтуллович?

— Чыгар! Эчүеңне ташласаң, чиста-пөхтә киенеп йөрсәң, чыгар. Чыкмыйча

кая барсын — мин кодаласам.

***

Район җитәкчесе Әлфит Хөрмәтуллович, буш вакыты булдымы, үзенең

уйларына чумып, үткәннәренә кайтып ала. Сагына гомере буе җиң сызганып

колхозны күтәргән әтисе Хөрмәтулланы да, алдынгы механизатор, оста

гармунчы Абрар абзыйсын да, моннан ике ел элек якты дөньядан китеп

барган изге күңелле мөгаллиме Василий Николаевичны да сагына ул. Гомере буена атлар караган Хәйрулла бабасы белән мыр-мыр килеп гел картын сүгеп йөрүче Сәрбиҗамал түтине дә бик сагына. Тагын озак еллар шулай әйткәләшә, төрткәләшә яшәсеннәр иде әле. Аның яраткан нәселле чапкыны, Орнаменты да күптән юк инде. Ләкин үзе генә калган чакларында сылу гәүдәле, дүрт ел рәттән район Сабантуйларында беренчелекне тоткан аргамагы күз алдына килә дә баса. Әле ул соңрак та беренчелекне беркемгә дә бирмәс иде. Олыгая барган саен сынган аягына кабат аксый башлады. Аяксыз калдырмас өчен, ярышларга чыгармадылар. Илбрус та үсеп җитеп ир булды инде. Хәрби хезмәттән туп-туры туган авылына кайтты. Читтән торып Ижау шәһәрендәге техникумда мал табибы булырга укып йөри. Ни кызганыч, беренче мәхәббәте Җәмилә генә аны көтеп тормады, Казанга укырга китте дә кем беләндер гаилә корып җибәргән.

Аның каравы, Илбруска күрше авыл Келәтледә икенче бер сылу, Җәмиләдән дә чибәррәк, дүрт елга яшьрәк Флюрасы табылды. Дөрес булса, көзгә кушылырга икән ниятләре. И, Ходаем, шулай гына була күрсен. Күбрәк калсыннар иде шундый затлы яшьләр, авылда эшләп тапкан малларының куанычын күреп, матур итеп яшәсеннәр, урамнарыбызда бала-чага тавышы яңгырап торсын.

Хөкүмәтебез дә игенчегә, төрлекчегә йөз белән борылса, ярдәм итеп торса,

вазгыять үзгәрер, Россиядә халык саны артыр һәм илебез көчәер иде... Чыннан да, илнең ныклыгы иң беренче чиратта авылга барып тоташа икән. Авылның бетүе Рәсәй кебек иксез-чиксез җирләре булган дәүләт өчен һәлакәт ул.

Әлфит «Джип»ын туган авылы ягына борды. Аның бүген Сабантуй узачак

урынны карап кайтырга иде исәбе. Шулвакыт каршыга томырылып чапкан бер атны күреп алды ул. «Кемдер Сабантуйга әзерләнә», дип уйлап куйды. Район җитәкчесе машинасыннан төшеп, атны һәм җайдакны каршы алды.

— Нихәл, Илбрус, Сабантуйда сынатмаска инде...

— Әлбәттә, Әлфит абый, без җиңәргә тиеш. Әнисе Орнаменттан бер җире

дә ким түгел. Җиңәбез, Алла боерса, — егет аргамакның битеннән чәбәкләп

алды.

— Ышанам. Шәп егет син! Атың да шәп! Чат әнисе инде. Охшаса да охшар

икән. Әллә мин дә атланып бер әйләнеп килим микән?.. Яшь чакларны искә

төшереп. Хөрмәтулла улы атка якынлашты.

Ләкин юрга кырыйга тайпылды. Пошкырып канәгатьсезлеген белдерде.

— Әлфит абый, сездән ятсына әле ул, бәлкем, кирәкмәс.

— Шулай шул! Ярый, бәласеннән башаяк! Яле, үзең күрсәт әле, әнисе

Орнаментка тиң микән?

— Хәзер, Әлфит абый, күрсәтәбез без сиңа, очабыз гына, шулай бит,

Орнавил! – Илбрус аты өстенә җиңел генә сикереп тә менде.

Орнавил кешнәп ике арт аягына күтәрелде. Аннары алга ыргылды. Әлфит

абыйлары сокланып, сөлек кебек сузыла-тартыла чапкан атка кызыгып карап калды. Нинди хозурлык, әй! Туган якның кабатланмас яме бит алар – җитез аргамаклар. Айлар, еллар, гасырлар аша чабалар да чабалар. Ул атларны күргәч, рух күтәрелә, ышаныч арта, тагын да матуррак итеп яшисе килә. Тугай- болыннарда юргаларның кешнәве мәңге тынмасын! Аяк эзләре суынмасын иде.

 

"КУ" 2, 2015

фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: