Кендек каным тамган йорт (дәвамы)

БАШЫННАН МОНДА УКЫГЫЗ.

 

Иртәгесен әтисеннән акча алып, Гафур Казанга чыгып китәргә җыенды.

Әтисе биргән акчаны санап карагач, ул аның уйлаган киемнәрне алырга

җитмәячәген күрде, hәм, ни хикмәттер, Кәрим Фатыйхович аңа өстәп тагын

акча бирде. Әтисе белән Гафур арасында, Зәмзәмия турында сүз чыкканнан

бирле, киеренке ризасызлык урнашты. Гафурның бу йорттан тизрәк чыгып

китәсе килсә, әтисе түземсезлек белән аның чыгып китүен көтә иде. Олы

улы аңа теләгәнчә яшәргә комачаулый, шаhит сыман hәр адымын белеп, бәя

биреп тора.

Казанда көне буе кибетләрдә, универмагта йөреп, Гафур көч-хәл белән

үзенә кирәк әйберләрне сатып алуга иреште. Әмма көн инде узган, кич

җитеп, караңгы төшә башлаган иде. Бүген авылга кайту турында уйлыйсы

да юк. Поезд белән Арчага кайтып өлгерә алса да, караңгы төшү сәбәпле, ул

барыбер алар ягына кайтучы машина таба алмаячак. Кая барырга? Кемдә кунып

чыгарга? Дөрес, барысын да алдан уйлап куя торган гадәте буенча, ул Кадрия

ханымның Казандагы апасы адресын язып кесәсенә салган иде салуын. Тик

төргәкләр күтәреп, кичен ят кешеләргә барып керүне яхшысынмады Гафур. Ят

кешеләрне борчып йөрисе килмәде. Поезд белән соң гына Арча станциясенә

килеп төште дә төнне кечкенә генә юлаучылар залында урындыкта үткәрде.

Төн йокламыйча, арып-талып, төш вакытына гына авылга кайтып җитте.

Өйдәгеләр аны төрлечә кабул иттеләр. Әтисе, улының алып кайткан

әйберләрен караштыргач, әллә ни шатлык белдермәде:

– Тәмам кияү егете булгансың, – дип әйтү белән чикләнде.

Ә энекәше Илдар, абыйсы өчен чын күңелдән куанып, Гафур алып кайткан

яңа киемнәрне киеп күрсәткәч:

– Абый, сине танырлык та түгел хәзер... Кызлар артыңнан борылып

караячак, – дип шаяртты.

Гафур үзе дә шат иде. Ул бер зур эш башкарды. Әнисе гүр иясе булып

кабердә ятса да, гел ярдәм итеп тора. Ул, эченнән аңа рәхмәтләр әйтеп, рухының

тыныч булуын теләде. Хәзер өйдән чыгып китү ягын кайгырта башларга да

мөмкин иде.

Икенче көнне, өйдә ялгызы гына калгач, Дилбәргә хат язарга утырды.

Кызның онытылмас образы шундук күз алдына килеп басты, аның белән

үткән бәхетле көннәре исенә төшеп, йөрәге җилпенеп куйды. Чиләбе дигән

ерак калада аның сөйгәне яши бит. Ул аны шундый сагынды, бер күрешер

өчен әллә ниләр бирер иде. Ул киләчәк тормышын аннан башка күз алдына

да китерә алмый. Дилбәр дә шулай уйлый микән?..

Дилбәрдән хат алганнан соң, Гафурның күңелендә өмет яңарды, киләчәгенең

матур, бәхетле булачагына ышаныч артты. Менә Дилбәр аның күз алдында

тора, Гафур тиздән аның белән күрешәчәге турында уйлый, гел кыз турында

хыяллана. Әмма, өйдән чыгып киткәнче, кайбер эшләрне башкарасы бар.

Аның армиядән кайтуына инде бер айдан артык вакыт узды. Ноябрь азагы

җитеп килә, җирне катыра да берничә көннән җылытып җибәрә, юеш кар

ява, җир тагын җеби, юллар пычрак. Гафур, сатып алган яңа костюмын, кара

пәлтәсен, кышкы бүреген, яңа ботинкаларын киеп, беркөнне район үзәгенә

чыгып китте. Аңа хәрби учёттан төшәргә, мондагы тормыш белән арасын

өзеп, ерак юлга чыгып китәргә, таныш булмаган җирдә яңа тормыш башлап

 җибәрергә кирәк иде. Башланырга торган яңа тормыш, яңа кешеләр, яңа

вазгыять аны куркытмый, ул үз көченә, акылына ышана, алдында калкып

чыгачак барлык киртәләрне үтеп, алга барырга әзер икәнлеген бөтен күңеле

белән тоя, барысы да яхшы булачагын сизенеп яши иде.

Военкоматта эш алай җиңел генә узмады. Өстәл артында утырган җирән

чәчле, кызгылт йөзле капитан аңа сораулар яудыра башлады. Башта ул:

– Кая китәргә җыенасың? – дип сорады.

– Чиләбе шәhәренә, – дип җавап бирде Гафур.

– Анда нишләмәкче буласың?

– Берәр заводка эшкә урнашырга уйлыйм.

– Кая урнашасың ачык түгелмени?

– Юк, әлегә әйтә алмыйм. Баргач күз күрер...

– Күз күрер, дип булмый, егетем. Миңа синең кая урнашуыңны теркәп

куярга кирәк. Бәлки, син анда баргач, бөтенләй хәрби учётка басмассың. Син

– военнообязанный кеше, без сине югалта алмыйбыз.

– Минем анда танышларым бар. Эшкә урнашырга алар ярдәм итәрбез, диде.

– Танышларыңның адресын беләсеңдер бит.

Бу сорау Гафурны кыен хәлгә куйды. Үзләренә әйтмичә, Дилбәрләрнең

адресын яздырасы килмәде аның.

– Мин аларда торырга уйламыйм. Гомумән, әле кайда торачагымны әйтә

алмыйм.

– Алайса, мин сине учёттан төшерә алмыйм.

– Нигә төшерә алмыйсыз?

– Әйтеп торам бит, безгә синең кайда торуыңны теркәп куярга кирәк. Без

синең эзеңне югалта алмыйбыз.

Гафур уйга калды. Военкоматта мондый хәл килеп чыгасын ул башына

да китермәгән иде. Егетнең дәшми торуын күреп, капитан кабат телгә килде:

– Танышларыңның адресын әйтсәң, учёттан төшерергә мөмкин. Анда

баргач, учётка бассаң, безгә хәбәр итәрләр.

Дилбәрнең адресын әйтүдән башка чара калмаган иде. Гафур, үзен көчләп

булса да, кызның адресын яздырырга мәҗбүр булды. Баргач, барысын да

аңлатып бирер.

Шулай итеп, ул хәрби учёттан да төште. Военкоматтан урамга чыккач, болар

кешене үзләренең колы саный, ахры, дип уйлап алды. Мондый хәл белән аның

беренче очрашуы иде. Шулвакыт энекәше Илдар исенә килеп төште. Гафурга

бит йорттагы үз өлешеннән Илдар файдасына баш тартуы турында документ

эшләтеп алырга кирәк. Андый документны нотариуслар эшләп бирә бугай.

Гафур нотариусның кайда утыруын белми иде, кешедән сорашып тапты. Үз

өлешен Илдарга калдыруы турында рәсми кәгазь алды. Илдар файдасына

эшләнгән рәсми документны кулына алгач, әтисенең тагын ачуы чыгар инде

дип уйлап куйды. Гафур барысыннан да бигрәк әтисенең, яшь хатын назларына

алданып, Зәмзәмияне дә йортка яздырып куюыннан шикләнә иде. Бу документ

энекәшенең хокукларын бермә-бер арттырачак.

Шушы эшләрне башкарып чыккач, Гафур үзендә зур җиңеллек тойды. Аны

бәйләп торган җепләрдән арыну халәте иде бу. Ул хәзер, hавадагы кош кебек,

тулысынча ирекле. Бүген бик мөhим эшләр башкарды, ул үз-үзеннән канәгать

калды, хәтта күкрәк читлегендә аңлашылып бетмәгән шатлык хисе дә тоя иде.

Авылга ул кич җитәрәк кенә кайтып керде.

Гафурның әле өйгә кайтканнан бирле классташ дуслары белән очрашып

 сөйләшкәне юк иде. Бүген ул үзе якын иткән Хәйдәр янына кереп чыгарга

булды. Энекәше Илдардан аның авылда икәнен ишеткән иде. «Аю табаны»

булганга, Хәйдәрне армиягә алмадылар. Гафур хезмәт иткән чакта ул нишләп

яткан икән, шуны да беләсе килә иде аның. Хәйдәрләр югары якта тора иде.

Гафур, клуб яныннан борылып, шунда менеп китте.

Гафур аларның ишегалдына килеп кергәч, лапас ягыннан килгән тавыш

ишетеп, туры шунда китте. Хәйдәр анда сыер асларын чистартып ята икән.

Гафур аңа дәшкәч, ул борылып карады, шатланып, көрәген ташлады да, брезент

бияләйләрен сала-сала, Гафурга якынлашты.

– О-о, солдат кайткан икән... Исән-саумы, бетереп кайттыңмы? –

Кочаклашып күрештеләр.

– Башка барып тормаска исәп, – дип шаяртты Гафур.

Лапастан ишегалдына чыктылар. Хәйдәр өстенә соры фуфайка, башына

бәйләнгән ак башлык, аякларына галошлар кигән иде.

– Кайтуыңны ишеткәнием. Сержант булып кайткан, дип сөйлиләр. Үзем

дә сезгә кереп чыгарга йөри идем әле. Килеп яхшы иткәнсең, – диде Хәйдәр.

– Әйдә, өйгә керәбез.

– Юк, кереп тормыйк. Монда гына сөйләшик, – диде Гафур. Сүз инде

ишегалды уртасында бара иде. – Ну, синең хәлләр ничек?

– Күреп торасың... – Хәйдәр, көлемсерәп, лапас ягына ымлады. – Үзеңдә

ни хәлләр бар?

– Кайттым менә...

– Служба ничек узды, бик авыр булмадымы?

– Төрле чак булды.

– Инде нишләргә уйлыйсың?

– Аптыраган... Әни үлгәч, өйнең бөтенләй яме киткән.

– Әйе, өйне хатын-кыз бизи шул, – диде ул, аннан шатлыгын белдермичә

кала алмады: – Мин өйләнергә йөрим бит әле...

– Кит аннан... Кайчан? – Гафур шаярып аның янтыгына төртеп алды.

– Бер айдан туебыз була.

– Кемгә өйләнәсең?

– Кави Әлфиясенә.

– Чибәр кызны сайлагансың. Котлыйм!

– Рәхмәт. Әйдә, син дә өйләнеп җибәр. Өегезгә ямь керер. Синең дә күңелең

булыр.

– Хатынны базардан сатып алып булмый шул.

Бу сүздән Хәйдәр көлеп җибәрде:

– Әйттең сүз, армиядән кайткан солдатка любой кыз чыгачак.

– Өйләнү алай капылт кына эшләнә торган эш түгел бит, үзең аңлыйсың.

– Анысы шулай... Без дә Әлфия белән ике елдан артык йөрдек. – Хәйдәр

аңа хәйләкәр генә карап алды да: – Укыган чакта сезнең Әминә белән нәрсәдер

барые шикелле.

– Ул читтән ошатып йөрү генә иде, – дигән булды Гафур, аннан сорап

куйды: – Ул хәзер кайда соң?

– Казанда укый. Син армиягә киткәч, икенче елны педагогия институтына

кергәние. Кияүгә чыккан дип ишеттек.

Бу сүзне Гафур тыныч кабул итте, шулай да сорады:

– Кемгә? Дамиргамы?

– Юк, Дамир белән алар озак йөрмәделәр. Казан егетенә чыккан.

Беравык тын гына тордылар.

– Хәйдәр, мин авылда калмаска булдым.

Хәйдәр, аннан тагын нәрсәдер көткәндәй, бераз уйланып торды да:

– Кая китмәкче буласың? Казангамы? – дип сорады.

– Юк, Чиләбегә.

– Бигрәк еракка җыенгансың.

– Ераграк шул...

– Нишләп Казанга түгел? Кайтып-килеп йөрергә дә уңайлы булыр иде.

– Бергә хезмәт иткән егет чакыра, – диде Гафур, Дилбәр турында әйтергә

теләмичә. – Анда заводлар күп икән.

– Алайса, эшкә заводка керергә исәбең.

– Белмим әле... Баргач күз күрер. Үзең колхоздамы?

– Әйе, электрик. Мин бит шул эш буенча техникум бетереп ятам.

– Молодец! Бик яхшы эш, – диде Гафур.

– Кайчан китәргә җыенасың?

– Озакка сузмаска исәп.

– Алайса, безнең туйда булалмыйсың инде.

– Пожалуй, була алмам. Бәхетле булыгыз.

– Рәхмәт яхшы сүзеңә, – диде Хәйдәр. – Юкка өйгә кермәдең, бераз

гәпләшеп утырыр идек. Армия турында да берни сөйләмәдең.

– Солдат – солдат инде... Аның нәрсәсен сөйлисең. Ярый, мин китим әле.

Исән-сау тор, туйларыгыз матур узсын, – дип, Гафур китәргә җыенды, ике

кулын хушлашырга Хәйдәргә сузды.

Дустының аны җибәрәсе килми иде:

– Бөтенләй киткәнче иркенләп кереп чык әле, сөйләшеп утырырбыз. –

Хәйдәр аны капка төбенә кадәр озата чыкты, артыннан моңсуланып карап

калды.

Иртәгесен Илдар мәктәпкә, әтисе үз эшләре белән өйдән чыгып киткәч,

Гафур сервантның ябык бүлегендә саклана торган әнисе кәгазьләрен барлап

чыгарга булды. Асылда бу бүлектә әнисенең кечкенә генә шәхси архивы

тупланган иде. Әнисенең вафатыннан соң, бу документларга ят кеше кулы

тимәгәнлеген Гафур андагы тәртипнең элеккечә саклануыннан күрде hәм моңа

сөенеп куйды. Димәк, әтисе мондагы әйберләр белән кызыксынмаган, барысы

да, әнисеннән ничек калса, шул килеш торган.

Гафур, өйдә ялгызы калудан файдаланып, серванттан папкаларны өстәл

өстенә чыгарып тезәргә кереште. Менә төрле документлар тупланган

папка. Анда әнисенә укыту эшендәге уңышлары өчен бирелгән дистәдән

артык мактау грамотасы тапты ул. Гафур бер-икесен алып укып та карады,

шунда күңеле нечкәреп, күзләре яшьләнде. Аннан соң биредә үзе укыткан

класслар белән бергәләп төшкән hәм ниндидер тантаналы вакыйгалар

вакытында мәктәп коллективы белән төшкән фотолар тупланган

фотоальбом да бар иде. Ә иң астан зәңгәр тасма белән аркылы-торкылы

бәйләп куелган тагын бер папка килеп чыкты. Аның эчендә нәрсә барын,

ни өчен тасма белән бәйләп куелганын Гафур аңлый алмады. Тасманы

чишеп җибәреп, папканы ачкач та, ул аның эченнән чыккан ике сан иске

журналның ни өчен шулай кадерләп төреп куелганын аңлый алмый торды.

Журналларның тышына «Совет әдәбияты» дип язылган иде. «Шундый

журнал да булды микәнни? – дип уйлап куйды ул. – Хәзер андый исемдәге

журнал юк шикелле». Гафур аларның берсен кулына алды. Эчендә берәр

кәгазь юк микән дип, җилфердәтеп ачкалады да беренче битенә, эчтәлегенә

күз салды.

Әнисе бу ике санны нигә алай кадерләп төреп куйды икән? Бу минутта

егетне фәкать шушы сорау кызыксындыра иде. Юкка гына ул аларны

сакламагандыр, монда берәр хикмәт булырга тиеш. Эчтәлеккә күз йөртеп

чыкканда, башка гадәти әсәрләр арасында, 39 биттә «Татар халык дастаны

«Идегәй». Нәкый Исәнбәт җыйнамасы» дигән материал аның игътибарын

җәлеп итте. Кем ул Идегәй? Берәр атаклы шәхесме? Гафур, журналны ачып,

исеме чәчәкләр белән бизәлгән әсәргә күз салды. Әсәр шигырь белән язылган

иде. Гафур текстны укырга кереште:

 Борын үткән заманда,

 Болгар белән Сарайда,

 Җаек белән Иделдә,

 Алтын Урда, Ак Урда

 Данлы кыпчак җирендә...

Моның борынгы тарихи әсәр икәнен Гафур шундук аңлап алды. Монда сүз

татар тарихы турында бара иде. Ул укуын дәвам итте. Ара-тирә аңлашылып

җитмәгән сүзләр дә очрый иде. Текстны җыйнаучы-әзерләүче аларны саннар

сугып битнең астындагы аңлатмаларда ачыклап барган. Алар булмаса,

Гафур андагы «Алтын таш» кебек сүзләрнең Сарай шәhәрендәге хан бистәсе

икәнен каян белер иде. Бу әсәрне туплаган Нәкый Исәнбәт исемле язучы,

комментарийлар урнаштырып, текстны аңлауны шактый җиңеләйткән, бик

файдалы эш башкарган икән.

Менә Гафур, татар мәктәбен тәмамлаган егет, татар, рус, шулай ук чит ил

әдәбиятыннан күпме әсәрләр укыды, нигә ул бу борынгы әсәрне дә, текстта

күзгә чалынган Идегәй, Туктамыш хан, Норадын кебек шәхесләрне бөтенләй

белми, аларның исемен беренче кат укый? Моңа бик нык аптырады Гафур.

Әнисенең дә ул хакта бер тапкыр да сүз кузгатканы булмады. Андый әсәрнең

– татар халкының үз дастаны булуы турында сүз чыгармады.

Гафур әнисенең архивын үз урынына урнаштырганда фотоальбомнан

берничә рәсем сайлап алды, журналның ике санын үзендә калдырды, аннан

«Идегәй» тексты белән ныклап торып танышырга кереште. Дастан ике санда

дәвам итә иде. Укыган саен аның күңелендә горурлык хисе үсә, күтәрелә барды.

Әлбәттә, ул әле дастанны тоташ укымый, моның өчен күп көннәр кирәк. Ул

әлегә аның төрле битләрен ачкалап укып карый, таныша, аның төзелешенә,

стиленә, теленә игътибар итә. Менә кайда яшеренеп ята икән ул затлы

татар теле! Бу борынгы текст ул бөтенләй белмәгән-ишетмәгән вакыйгалар

турында сөйли иде. Гафур «дастан» сүзенең рус әдәбиятында кабул ителгән

«эпос» сүзенә тәңгәл икәнен күптән аңлады. Димәк, татарның да үз тарихын

сурәтләгән дастаны-эпосы бар икән. Нигә мәктәп дәреслекләрендә бу хакта

бер сүз дә юк, татар баласы мәктәпне үз тарихын белмичә тәмамлап чыга? Бу

нигә шулай?

Гафурның башында шундый сораулар туа башлады. Бәлки, бу татарның

тыелган тарихыдыр, бәлки, аны махсус яшереп тоталардыр? Алай дисәң, ул бит

татарча журналда басылып чыккан. Нигә соң бу хакта әдәбият дәреслекләрендә

ләм-мим, бер сүз дә юк? Дастан басылып чыкканнан соң, берничә ел узгач,

1944 елда, «Идегәй» өстендә нинди сәяси яшеннәр яшьнәвен, әсәрнең нинди

авыр язмышка дучар булуын белми иде шул Гафур. Әнисе дә дастан турында

шул сәбәпле сөйләмәгәндер, улын нахак бәлаләрдән саклагандыр. Улының

җитлегүен көткәндер, мәктәптә укыганда, аңа бу хакта белеп сөйләмәгәндер.

Шулай Гафурга әнисе яңа яктан ачылып китте, аның тагын бер сере ачылды.

Өйдә «Идегәй» дастаны саклануын коммунист әтисе әле белми дә торгандыр.

Кайчандыр парторг булып йөргән әтисе үз гаиләсендә тыелган «Идегәй»

турында сүзләр куеруын ничек кабул иткән булыр иде? Әлбәттә, ул бу

журналны юк итәргә тырышыр иде.

 

ДӘВАМЫН САЙТЫБЫЗДА КҮЗӘТЕП БАРЫГЫЗ.

 
"КУ" 2 (февраль), 2018
фото: pixabay
Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: