Кендек каным тамган йорт (бәянның ахыры)

БАШЫННАН МОНДА УКЫГЫЗ.

Гафур журналның ике саны белән дә танышып чыкты. Очраклы рәвештә

генә карашы бер биткә тукталып, укырга тотынды:

 Әй, ханиям, ханиям!

 Җир китәр дә ни калыр?

 Җиреннән тайган ил калыр.

 Ил китәр дә ни калыр?

 Ил киткәндә, йорт калыр,

 Йорт китәр дә сөт калыр.

 Ак күкрәктән сөт имгән

 Сүзе татлы тел калыр, –

дигән юлларны укып чыкканнан соң, Гафур, текстның тирән мәгънәсе,

камиллегенә сокланып, ирексездән: «Гениально!» – дип башын чайкап куйды.

«Ак күкрәктән сөт имгән сүзе татлы тел калыр», диелгән бит. Ул бу әсәрнең

бәяләп бетермәслек хәзинә икәненә тагын бер кат инанды. Ул шунда Дилбәр

турында уйлап алды. Аның өчен бу бик кыйммәтле чыганак булачак, алар бу

әсәрне бергәләп укыячаклар, өйрәнәчәкләр. Әлбәттә, дастан-эпос чын тарих

түгелдер, әмма андагы вакыйгаларны башка китаплардагы фактлар белән

чагыштырып та бик күп нәрсә белергә мөмкин ич. Бит астына урнаштырылган

күләмле аңлатмалар да нык ярдәм итәчәк. Дилбәр өчен бу бик зур бүләк

булачак, Гафур аны кызга илтеп тапшырачак. Шушы хакта уйлап, Гафур

кызның бу журналларга ничек куаначагын күз алдына китерде. Егетнең йөрәге

шатлык белән тулды, ул аларны киләчәктә күпме сөенеч, бәхет, табышлар

көткәнен уйлап елмайды.

Гафур, журналларны әтисе күрмәсен өчен, юлга аласы чемоданына бикләп

куйды.

Туган йорттан чыгып киткәнче, Гафур, зиратка барып, әнисе белән

бәхилләшеп кайтырга булды. Капкадан урамга чыкты. Көн аяз, салкынча,

җирне катырган, юлда җыелган сулар каткан. Уйга чумып, зират урамына таба

атлаганда, ул үзен туган авылы белән дә хушлашкан кебек хис итте. Иртәгә ул

моннан чыгып китәчәк. Шуңа күрә Гафур, hәр урамны, тыкрыкны, йортларны

исендә калдырырга тырышып, акрын гына атлап барды. Аның балачагы, үсмер

еллары күңеленә мәңге кереп урнашкан шушы авылда узды. Мәктәпне дә

шушында тәмамлады. Әгәр дә кеше гомерен өч өлешкә бүлеп карасаң, аның

өчтән бере шушында үткән икән бит. Әнисе канаты астында узган бу еллар бик

бәхетле еллар булган икән. Моңарчы ул моны аңламый яшәгән икән. Бәхетле

кеше үзенең бәхетле икәнен сизми икән шул. Тормыш гел шулай дәвам итәр

кебек тоела. Барысы да табигый кабул ителә. Әнисен югалткач кына, Гафурга

мондый уйлар килә башлады. Мәрхүмә әнисенең үзе өчен нинди кадерле,

алыштыргысыз зат булганлыгын үкенү hәм йөрәк сыкравы белән кичерә иде ул.

Гафур зәңгәргә буялган зират капкасын ачып эчкә үтте. Яңа каберләргә әле

сукмак салынып өлгермәгән, аяк астында суыктан катып калган, өсләренә бәс

кунган үләннәр кыштырдый. Ул әнисе каберенә килеп туктады. Яңа кабернең

әле чардуганы да, ташы да юк, бары тик кабер башына утыртылган сары такта

гына монда кем җирләнгәнен белдереп тора.

Гафур янәшәдәге кабер читенә куелган озын урындыкка килеп утырды.

Башыннан бүреген салды да тезләренә куйды. Кабердә аның иң кадерле

кешесе – әнисе ята. Тик Гафур өчен әнисе вафат булмады. Ул аның үле гәүдәсен

күрмәде. Аның хәтерендә әнисе алтын чәчле, матур, шат йөзле әни булып

сакланып калды, гомер буе шулай сакланачак. Аның белән үткән бәхетле еллар,

кылган изгелекләре, аның яратуы, кичерелгән бихисап мизгелләр гомер буе

хәтерендә калкып, әнисен искә төшереп торачак. Кызык икән бу тормыш дигән

нәрсә. Адәм баласы яши-яши дә, көннәрдән бер көнне караңгы кабергә керә

дә ята. Аңардан кылган гамәлләре, тырышлык куеп башкарган эшләре, төрле

истәлекләр, хәтер генә кала. Иң мөhиме – хәтердер. Адәм баласы бу дөньядан

киткәч, кешеләр хәтерендә яшәвен дәвам итә. Аның әнисе дә Гафурның, тагын

бик күп кешеләрнең хәтерендә матур истәлекләр рәвешендә яшәвен дәвам

иттерәчәк. Үзе турында хәтер җуелса гына, адәм баласы үлеп югала. Кешеләр

хәтерендә яшәгәндә, ул әле исән. Аның әнисе кешеләргә мәрхәмәтле, ярдәмчел

зат иде. Ул әле онытылмаячак, яшәячәк. Бу фикер Гафурның йөрәк сызлануын

бераз баса төште. Кабер янында утырганда ул үзен бер зур хакыйкатьне аңлаган

сыман хис итте.

Кеше вафат булып, җеназа укыр алдыннан, сафка тезелгән, мәетне озатучы

халыкка hәрвакыт бер сорау бирелә:

– Әйбәт кеше идеме?

– Әйбәт кеше иде, – дип җавап бирәләр сафтагылар.

– Бу дөньяда бурычлары калмадымы?

– Юк, калмады.

Бу йола исенә төшеп, Гафур аның асыл мәгънәсенә шушы минутта гына

төшенде кебек. «Адәм баласын соңгы юлга озатканда бу йола кешеләр

хәтерендә мәрхүм әйбәт кеше буларак сакланып калсын өчен үткәрелә

торгандыр, мөгаен», дип уйлап куйды ул.

– Хуш, әнием! Рухың шат булсын, – дип пышылдады Гафур. – Син миңа чын

ана булдың, мине тәрбияләү өчен көчеңне-вакытыңны кызганмадың. Ярдәмең

бәяләп бетергесез зур булды. Сине беркайчан да онытмам. Кыен вакытларда

синең якты образың күз алдыма килеп басар, син биргән акыл, киңәшләрең

миңа ярдәм итеп торыр. Рәхмәт сиңа, газиз әнием. Теге дөньяда үзеңә лаеклы

урын табарга язсын!

Гафур бүреген киде. Хушлашу минутында аның йөрәге кысылып сызларга

тотынды, күңелен авыр хис биләп алды, күзләре яшь белән тулды. Ул

кесәсеннән ак кулъяулыгын чыгарды, күзләрен сөртте, аннан, кабергә иелеп,

бер уч балчык алды да, кулъяулыгына төреп, кире кесәсенә салды. Әнисе

кабереннән алган бер уч балчыкны ул үзе белән алып китәчәк. Кайда гына

яшәсә дә, ул балчык, гел әнисен искә төшереп, аның белән булачак.

Бераз кабер янында басып торганнан соң, Гафур, борылып, зират капкасына

таба атлады. Аяклары карыша, бер дә атлыйсылары килми. Газиз әнисе белән

аерылышу аңа бик кыен иде.

Төш вакытында әтисе кайтып керде. Энекәше Илдар әле мәктәптә иде.

Әтисе белән сөйләшергә иң җайлы вакыт. Төшке ашка утырдылар.

– Әти, мин иртәгә китәм, – диде Гафур.

– Кая бармакчы буласың, улым?

– Чиләбе шәhәренә.

– Шулай ерак китәргә уйладыңмыни? – Әтисе Гафурның алай ерак китүенә

эчтән сөенеп куйса да, тыштан сиздермәде, аның хәленә кергән кыяфәт

чыгарып, сорап куйды: – Нигә Казанга гына бармыйсың?

– Чиләбедә таныш егет бар, бергә хезмәт иткән идек. Шул чакыра.

– Анда нишләмәкче буласың инде?..

– Эшкә урнашырга уйлыйм. Армиядән кайткан солдатка эш табылыр әле.

– Табыла күрсен.

– Миңа юлга акча кирәк. Әнинең акчасы калгандыр бит...

– Бирермен. Барып урнашкач хат яз.

– Язармын. Сез монда тыныч кына яшәгез.

Әтисе җавап бирмәде. Аштан соң тыныч кына чәй эчәргә тотындылар.

Гафурның әле сүзе бетмәгән иде. Ул, башын күтәреп әтисенә карады да:

– Мин бүген зиратка әни янына барып килдем. Каберенә чардуган белән

таш куярга кирәк.

Әтисе улына сөзеп карап алды, бу малай тагын акыл өйрәтә, дип уйлап

куйды, тик тыныч җавап бирде:

– Җирләр катты. Быел булмас. Җәй җиткәч куйдырырмын, – диде.

– Ярар, яхшы булыр... Иртәгә район үзәгенә берәр машина бармый микән.

Ишетмәдеңме? – дип сорады.

– Юк, ишетмәдем. Үзең барып сораш, бәлки, баралардыр. – Әтисе урындык

аркасына сөялеп тураеп утырды да: – Алайса, туган йортны ташлап, бәхет

эзләргә чыгып китәсең инде, улым. Кыен булмасмы соң?

Кәрим Фатыйхович бу сүзләрне, ата кеше буларак, улы алдында абруен

саклап калу максаты белән әйтте. Гафур өчен борчыла, янәсе.

– Китәм, әти...

– Чит җирдә бәхетеңне таба алырсыңмы соң?

– Югалып калмам...

– Шулай була күрсен, – диде әтисе, өстәл артыннан торып, салып куйган

пиджагын кияргә тотынды. Киеп бетергәч, көзге каршына килеп галстугын

төзәтте, папкасын алып, өйдән чыгып китте.

Берәр сәгатьтән укудан энекәше Илдар кайтып керде. Гафур аңа аш

җылытып бирде, үзе аның ашаганын карап, сокланып каршында утырды.

Ул армиядә чакта малай буйга үскән, борын астында кара төкләр дә күренә

башлаган иде.

– Илдар, мин иртәгә китәм, – диде Гафур.

– Алайса, мин әти белән генә калам икән, – дип, моңсу гына әйтеп куйды

Илдар.

– Әле өчәү булып куюыгыз да бар...

– Ничек?

– Әти Зәмзәмиягә өйләнсә, ул монда күчеп киләчәк.

– Өйләнер микәнни?..

– Бик мөмкин. Ул хатын килсә, сиңа кыенрак булачак инде. Үги әни үз

әниең түгел.

– Ул миңа бернинди дә әни булмаячак... Җәйгә хәтле ничек тә түзәрмен.

Аннан Казанга укырга китәрмен.

– Укырга китүең әйбәт. Тик миңа хатлар язгалап тор. Барып урнашкач,

адресны салырмын.

– Абый, өй турында теге документны эшләп бирүең өчен рәхмәт.

– Син аны сакла, киләчәктә кирәк булып чыгуы бар.

– Аңлыйм...

– Тырышып укы. Институтка керерлек итеп. Мин менә армиядән әйләнеп

кайттым, ә югары белемем юк. Соңарып булса да, укырга туры киләчәк.

– Юкка армиягә киттең. Сиңа да укырга керәсе калган.

– Мин үкенмим. Дөнья күрдем. Тормыш яхшы кешеләр белән очраштырды.

Күзләрем ачылды. Ә син монда калма, укырга керергә тырыш. Аннан соң

нишләргә кирәген үзең күрерсең. Шуны онытма: без синең белән бер ана

балалары.

Гафур урыныннан торды да энекәше янына килде, хискә бирелеп, аны

кочагына алды...

Гафурның бүген туган йорттан чыгып китәсен кичә үк ишеткән Зөлхәбирә

апасы алар иртәнге чәйне эчеп утырганда, өчпочмаклар төргән табагын күтәреп

килеп тә керде, өчпочмакларны бушаткан арада:

– Нишләп болай мәшәкатьләнеп йөрисең, Зөлхәбирә апа, әллә солдат кеше

ач калыр, дип курыктыңмы? – дип шаяртып әйтеп куйды Гафур.

– Өчпочмак юлда тамак ялгап алырга бик җайлы нәрсә ул, Гафур энем.

Ватылмый да, бозылмый да. Кирәгенчә аласың да ашыйсың. Калганын төреп

куясың.

– Рәхмәт инде кайгыртуыңа, – диде Гафур, күңеле булып. – Тик минем

чемодан зур түгел бит, бу кадәр ризыкны сыйдырып булмас. Анда әле башка

әйберләр дә бар.

– Сыйган кадәресен алырсың, – диде Зөлхәбирә апасы.

– Улым, бүген машина район үзәгенә ягулык алырга бара икән. Мин

сөйләшеп куйдым. Соңга кала күрмә, – диде әтисе.

– Алайса, саубуллашыйк.

Гафурны капка төбенә хәтле озата чыктылар. Бу аның өчен иң авыр

минутлар булды. Ноябрьнең салкын иртәсендә капка төбендә әтисе, энекәше

Илдар, күзләрен яулык чите белән сөрткәләп, Зөлхәбирә апасы басып тора.

Гафур тагын бер саубуллашып, бераз китте дә артына борылып карады. Аның

якыннары иртәнге салкында боегышып басып торалар. Гафурның тамак төбенә

ниндидер төер утырды, ул кулын болгады, туган йортына тагын бер күз салды

да, юлын дәвам итте.

– Хуш, туган йорт! Туган авыл! – дип пышылдады ул. Шул мизгелдә, әлеге

сүзләргә ияреп, «Идегәй»не укыганда, күңеленә кереп калган ике юл хәтерендә

калыкты:

 Кендегемне кискән йорт,

 Кендек каным тамган йорт!

Бу минутта үзен дөньяга китергән, шушы йортта кадерләп үстергән

әнисенең каберенә кайчан, нинди сыйфатта, кем булып әйләнеп кайтасын да

күз алдына китерүдән бик ерак иде әле Гафур.

"КУ" 2 (февраль), 2018
картина cont.ws сайтыннан алынды

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: