Итекче (дәвамы)

БӘЯННЫ БАШЫННАН МОНДА УКЫГЫЗ.

Иртәнге аштан соң, развод вакытында, бөтен состав плацка тезелеп баскач, лагерь начальнигы Хоменко, Германиянең Советлар Союзына каршы сугыш башлавын хәбәр итә. Һәм лагерьда «хәрби хәл» игълан ителә. Эчке кагыйдәләрне бозучыларны каты җәза көтә. Һәр тоткын урман кисүнең нормасын үтәргә тиеш. Кем дә кем хәйләләп эшләми, күз буйый – кыскартылган рацион буенча тәүлеккә ике мәртәбә генә ашатылачак һәм хәрби судка биреләчәк. Бу катгый кисәтүдән соң блатнойлар тынычлана төшеп, барысы да урман кисәргә йөри башлый. Ә Мөхәррәм белән Василий җәй буе итек, чүәк тегүләрен дәвам итә.

Җәй тиз узып, салкын көз башлана. Немецлар армиясе Мәскәүгә үк килеп җитә, бөтен лагерьларга НКВД җитәкчеләреннән тәкъдим килә: «Кем дә кем үзе теләп сугышка китәргә теләсә, гариза язарга тиеш. Сугышта катнашкан кешеләр, статьяларына карап, иреккә чыгарыла, аларның хөкемгә тартылуы Ил каршында гафу ителәчәк». Бөтен лагерь тоткыннарында иреккә чыгу теләге уяна. Мөхәррәмнәр барагы да риза булып гариза яза. Бүтән барактагы тоткыннардан да гаризалар күп була. Прокурор һәм НКВД хезмәткәрләре һәрбер кешенең «дело»сын җентекләп өйрәнә. Мөхәррәм белән Василий да гаризаларын, беренчеләрдән булып, старшина Сидорчукка тапшыралар. Кыска вакыт эчендә, фронтка барырга теләүчеләр НКВД хезмәткәрләре белән озаклап сөйләшкәннән соң, «доброволец»ларның ант бирү кәгазенә кул куя.

Мөхәррәмне сөйләшүгә чакырмыйлар. Сидорчукның әйтүе буенча, имеш, аның анкетасы каралып, кире кагылган. Ә Василий, фронтка китүче беренче партия исемлегендә кала, китәргә җыена. Икенче көнне «штрафник»ларны плацка тезеп, фамилияләрен кычкырып барлагач, лагерь капкасы янында торучы кораллы солдатлар сагында, тимер юлга кадәр озаталар. Алар аннан товар вагоннарына төялеп, учебный пунктта бер-ике атна эчендә сугыш курслары узып, туры фронтка китә.

Тоткыннардан торган хәрби часть, «штраф батальон» дип аталып, фронтның иң алгы сызыгында катнаша. Алларында – дошман-фашистлар булса, артларында НКВД карательләренең заградотрядлары тора. Бер штрафникның да артка чигенергә хакы юк, тик алга барырга, дошманнарны тар-мар итәргә! Алар өчен иреккә чыгу – алга барып, дошманны җиңүдә йә инде каты яраланып, гөнаһыңны гафу иттерүдә. Өченче вариант: күпләр өчен сугыш кырында дошман пулясыннан «батырларча» һәлак булу.

Күп елларга хөкем ителгән, җитди җинаять ясаган тоткыннар, лагерьда калып, норма тутырып, урман кисүләрен дәвам итәләр. Мөхәррәм, үпкәләп, Сидорчуктан нигә аны фронтка җибәрмәүләрен сорагач:

– Слышь, сапожник, что, тебе здесь плохо? А на фронте стреляют, убить могут или инвалидом станешь. Так что не высовывайся. Отсидишь свой срок, поедешь домой. Глядишь, там уже война кончется, – дип тынычландырмакчы була.

Димәк, итекчене фронтка җибәрмәүләренең сере бик гади. Доброволецлар фронтка киткәч, лагерь бушабрак калуга, тагын бер «партия» китерәләр. Лагерьда калган тоткыннар, ял көне булу сәбәпле, үзләренең бараклары тирәсендә җыелышып, яңа килүчеләрне күзәтә.

Мөхәррәм дә, мастерскоеннан чыгып, «яңалар» белән кызыксына. Татар фамилияләре дә ишетә. Тоткыннарны тагын, гадәттәгечә, статьяларына карап, кайсы баракка билгеләнүен әйтеп, чәчләрен алдырып, мунча кертеп, дезинфекция уздырып, лагерь киеме кидерәләр.

Мөхәррәм, үзләренең барагында, яңа килгәннәр арасында татарлар очрамасмы, дип, ярым караңгы наралар арасында күз салып йөргәндә, маңгайга-маңгай Яңа Бистә егете, комсомол, көндәше Хәйрулла белән очраша. Икесе дә сүзсез калып, озак кына бер-беренә карашып торгач, беренче булып Мөхәррәм сүз башлый.

– Менә сиңа яңалык. Яңалык дисәң дә яңалык. Нихәл, якташ Хәйрулла? Яңа Бистәдә нихәлләр? Һуштан язарсың бу яңалыкка. Сине дә «санаторийгә» җибәргәннәр икән. Күпмегә путёвкаң?

Мондый очрашуга Хәйрулла үзе дә аңын югалтыр дәрәҗәдә гаҗәпләнә. Мөхәррәмгә туры карарга уңайсызланып, идән ярыгына карап:

– Алты елга, – ди.

– Ни өчен?

– Хәрбиләргә дип тегелгән бер машина тун югалган өчен.

– Шулкадәр тунны кая куеп бетердең?

– Минем гаебем юк. Отдел сбыт начальнигының гаебен миңа яктылар.

– Нәрсә, үзеңә бер тун да эләкмәдеме?

– Мин карак түгел. Сволочь, следователь Юнысов алдалап кул куйдырды. Кул куймасаң, ун елга китәсең, ди. Әгәр кул куйсаң, бәлкем, судья яшьлегеңне, комсомол булуыңны исәпкә алып, бөтенләй үк гаепләмәс, дип алдады. Прокурор ун елга дип торса да, судья алты гына ел бирде.

– Рәхмәт сиңа, Хәйрүш... Мин инде бишенче елымны тутырам. Урыслар әйтмешли, «раньше сядешь, раньше выйдешь». Үзе теләп китүчеләрне фронтка алалар. Әле күптән түгел безнең барактан илледән артык кеше, үзләре гариза язып, сугышка китте. Син дә гариза язып кара!

Хәйрулла, озакка сузмый, лагерь канцеляриясенә кереп, фронтка җибәрүләрен сорап гариза яза. Ләкин лагерь начальнигы майор Хоменко, ирония белән елмаеп, синең лагерьда, тайгада урман кисүдә туган илгә күбрәк файдаң булыр, дип борып чыгара. Чөнки Хоменко фронтка «доброволецлар» җибәрү планын тутырган. Хәзер урман кисү буенча норма үтисе бар. Подполковник дәрәҗәсен алу өчен.

Хәйрулла, Мөхәррәм янына кереп, гаделсезлектән зарлана.

– Сиңа, Хәйрүш, күнегергә кирәк. Закон как дышло, куда повернёшь, туда и вышла, диләр. Мин синнән үч алмыйм. Сиңа инде Ходай Тәгалә үзе җәза биргән – алты елга урман кисәргә җибәргән, – дип, сүзен бетерә дә эшен дәвам итә.

Хәйрүш тә урман кисүнең бөтен «ләззәтен» татый. Мөхәррәмнән үтенеп, үзенең табаны каерылып чыккан ботинкасын алыштырып, яңарагын ала. Ул Яңа бистә яңалыкларыннан: Зөбәйдәнең следователь Юнысовка кияүгә чыгуын, күп кенә яшьләрнең сугышка алынуын, үзенең вакытлыча «бронь» белән калгач, нахак бәла ягып, алты елга хөкем ителүен сөйли.

Дөньяда барыбер гаделлек бар. Җирдәге бөҗәкләр кебек мыжылдап йөргән, явызлык эшләгән кешеләр үз җәзаларын иртәме-соңмы алыр. Гөнаһсыз, гаепсез кешегә ялган бәла ягып көн күрүчеләргә каргыш барыбер төшә...

Мөхәррәмнең иреккә чыгар вакыты якынлаша. Берничә мәртәбә Сидорчукның исенә төшерсә дә: «Әле управлениедән рөхсәт кәгазе
килмәде», – дигән җавап ишетә. Тоткыннарны азат итү кәгазе вакытында килсә дә, лагерь начальнигының үзенә кирәкле кешеләрне яртышар ел иреккә җибәрмәве, күптән гамәлгә кергән хәл була.

Сабира апа улының кайтмавына борчылып хатлар язса да, Мөхәррәмгә иреккә чыгу рөхсәте кебек, җавапсыз калып, лагерь канцеляриясендә ята...

ӘСӘРНЕҢ ДӘВАМЫН "КАЗАН УТЛАРЫ" ЖУРНАЛЫНЫҢ 4 НЧЕ САНЫНДА (2019) УКЫГЫЗ.

"КУ" 4 (апрель), 2019

фото: focus

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: