Җиләк чиләге (Бәян / Күз алдындагы авыл)

ӘСӘРНЕ БАШЫННАН МОНДА УКЫГЫЗ.

Күз алдындагы авыл

Хәбир күзләрен йомып, йокымсырап, уйланып утырды. Вакыт иркен. Башта ул үзен авылда итеп күз алдына китерде. Андагы күренешләр, кинодагы кебек, бер-бер артлы еш алышынып торды. Бер караганда, авылда рәхәт. Кая телисең, шунда барасың. Билет сатып аласы да, поезд көтеп утырасы да юк. Теләсәң, иртүк торып, көтү кугач, көн эсселәнә башлаганчы, малайлар-кызлар белән бергәләп, җиләккә китәсең. Иртәнге урман юлында саф һава сулап баруы шундый рәхәт. Баш очында очып-очып берөзлексез тургай сайрый. Аның йомшак, дәртле җыры күңелне тибрәтә, иркәли.

Юл кырыендагы арыш, бодай, солы басуларыннан тәмле, хуш ис бөркелә. Ике-өч чакрым ераклыктагы урманга килеп җитүеңне сизми дә каласың. Башта каен, соңрак кура җиләгенә йөрисең. Бигрәк тәмле, шулкадәр дә хуш исле инде каен җиләге. Кура җиләге өлгергәнен кешедән сорап торасы да юк: тигәнәк чәчәге сыек алсу төстән кызыл, куе кызыл төскә кергәндә, кура җиләге дә өлгерә. Кура җиләге июльдә дә, августта да пешә.

Тик җиләккә күп йөреп булмый: «уфалла» дигән кул арбасын тартып, җәй буе урманга утынга, печәнгә барырга туры килә. Авылда машина юк. Берничә трактор бар барын, тик алар колхоз эшеннән бушамый. Кая, машинатрактор, утын-печән ташырга күп кешегә ат та эләкми. Һәрхәлдә, Хәбирләрнең ишегалдына бер тапкыр да ат кергәне юк. Бөтен эш: урманнан утын-печән алып кайту, бәрәңге бакчасына тирес чыгару, казу, утырту, төбенә өю, өлгергәч, аны капчыкларга тутырып алып керү – барысы да кулдан эшләнә. 

Җиләккә йөрү дә уен эш түгел, бигрәк тә – кура җиләгенә. Ул чакта көннәр бик эссе тора. Җиләк эзләп, арып-талып, озак йөргән чаклар да була. Күпвакыт урманга яланаяк йөрелә. Бер тапкыр Хәбир яман каты курыкты. Биек куралык арасына кереп, үрелә-үрелә, берсеннән-берсе эре, кып-кызыл җиләкләрне ашыга-ашыга җыйганда, ничектер аска таба караса – аның аяк очында гына, бөгәрләнеп-уралып кара елан ята! Тагын бер адым алга атлаган булса, өстенә китереп баса иде. Тавышланмыйча, әкрен-әкрен генә артка таба чигенде ул. Кара елан кыймылдамады да, урыныннан да кузгалмады. Кем белә, бәлки ул кояшта җылынып, рәхәтләнеп йоклап яткандыр, ә, бәлки, ялан тәпиле малайны харап итәсе килмәгәндер. 

Ул вакыйга бер сабак та булды аңа: шуннан соң урманга яланаяк йөрергә дә, сакланмыйча куралык арасына керергә дә кыймый башлады.

Урманнан утын-печән ташу да бик авырга туры килә. Үтәр-үтмәс кул пычкысы белән утын кисеп аргач, аны кул арбасына җайлап-төяп бәйләү, эссе кояш астында өч чакрым тартып кайту тәмам хәлдән тайдыра. Арбаны күп вакыт тәртә арасына кереп, абыйсы тартып кайтса да, Хәбиргә дә бик тырышып йөк артыннан этәргә туры килә. Кайвакыт алар, апасы белән бергәләп, утынпечәнгә өчәүләп тә баралар. Андый чакта да бер дә җиңел түгел: күбрәк төялә дә, тартып кайту тагын да авыррак була.

Кайтканда урман каравылчысы килеп чыкса, башта нинди утын кискәнеңне, кайда печән чапканыңны тәфтишли. Ул әле, бер сәбәпсезгә дә утын-печәнеңне кайда туры килсә, шунда бушаттырып, төягән йөгеңне арбасы-ние белән аударып ыргытырга мөмкин. Арбаны ватып ташларга да күп сорап тормас. Кайберәүләрнең йөген фермага алып кайтып та бушаттырганы бар. 

Бервакыт, авылга кайтып җитәрәк, җигүле тарантасында кукраеп утырган лесник Биҗан, искәрмәстән, аларның каршысына килеп чыкты да:

– Әйдәгез әле, рөхсәтсез кискән утыныгызны ферма өенә алып барып бушатыгыз! – дип җикеренә башлады. Апасы Гөлзифа югалып калмады:

– Алайса, хәзер арбаны шушында юлда калдырабыз да өйгә кайтып китәбез. Әрмис балаларын җәберләвеңне белсәләр, үзеңнең дә күзеңне ачырмаслар, арбаны өйгә үзең тартып китереп куярсың! – дигәч, Биҗан шүрләп калды:

– Ярар, ярар, ул кадәр үк ачы теллеләнмә. Үзегезнең арбагызны үзегез өстерәгез. Минем аннан башка да эшем күп! – дип, төкеренеп китеп барды.

Югыйсә ул аларга бераз туган тиешлерәк тә кеше бит әле. Апасының үзәгенә үтәрлек итеп: «Күзеңне дә ачырмаслар», дигән сүзләренең мәгънәсен бик яхшы аңлады ул. Шуңа күрә генә төкеренгәләп, капыл-копыл гына үз юлы белән китеп бару җаен карады.

...Авыл вакыйгаларын онытып торып, ул кабат үзенең вокзалда утыруын исенә төшерде. 

Менә монда бер эш тә юк дип уйлады ул. Биек түшәмдәге галәмәт зур, әллә ничәшәр лампочкалы матур люстралар бөтен залга тигез, бераз тоныграк яктылык бөркеп тора. Авылда булсын иде ул шундый яктылык. Каян килсен ди – күп кешедә куыксыз, сукыр керосин лампасы. Чыра яндыручылар да бар. Хәбиргә дә туры килгәли чыра телергә. Иң яхшы чырагач – сөян. Кайрысы төшерелгән юкә утыны ул. Аның төтене дә аз, әллә ни исе дә чыкмый, чыкса да әче түгел, йомшак, күзгә керми. Чыра пычагы белән бик юка итеп тә телеп була сөянне. Бишле, җиделе лампалар акчалы, хәлле кешеләрдә бар барын. Унлылары клуб, мәктәп, кибеттә генә яна. Тагын да яктырак яна торганнары бар дип тә әйтәләр. Хәбирнең андыйларны күргәне юк әле. Караңгы төн тизрәк үтсен өчен, авыл халкы кичтән үк ятып йоклау ягын карый. Сирәк кешеләр генә кич утыра. Шәһәрдә урамнарда да электр лампочкалары янып тора. Их, авылда да булса иде ул электр утлары, электр лампалары! Кышкы озын кичләрдә утырасы иде рәхәтләнеп китап укып! 

Хәбир китап укырга бик ярата. Мәктәп китапханәсендәге «Рөстәм маҗаралары», «Том Сойер маҗаралары», «Робинзон Крузо», «Гулливер сәяхәте», «Күзгә күренмәс кеше» дигән китапларны кат-кат укыды.

Җиләк сатарга Казанга чыгып китүенең дә сәбәбе бар. Кыз балага юлда йөрергә хәтәр дип, апасын җибәрәселәре килми. Абыйсы кайвакыт йокысыннан куркып уянгалый: сөннәткә соңга калып утыртканнар үзен. Ул аны яхшы хәтерли, куркуы шуннан калган. Аны да юлга чыгарып җибәрү уңайсыз. Хәбир үзен сөннәткә утыртуны бөтенләй хәтерләми, аның нәрсә, ни өчен икәнен дә аңлап бетерми. Хәер, мөселман малайларының сөннәтле булырга тиешлеген ишетеп белә ул. Юкса урыс малае дип үчеклиләр – аны яшереп калып булмый. Яшерерсең, бар... авылда бөтен нәрсәне энәсеннән җебенә кадәр белеп торалар.Төпчек бала ачлы-туклы үсмәсен дип жәлләп, әнисе Хәбирне дүрт яшенә кадәр күкрәк сөтен имезеп үстерде. Шуңадыр, чандыррак күренсә дә, таза, хәрәкәтчән, үткен зиһенле, югалып кала торган малай түгел ул. Укуы да яхшы. Дөрес, апасы белән абыйсыннан бераз калыша калышуын. Ата-аналар җыелышында укытучылар аларның өчесенең дә укулары яхшы дип мактый, тик Хәбирне генә, шаянлыгы аркасында, шелтәләп телгә алгалыйлар. 


 

Хәнәфи Бәдигый
Бәянның дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.
"КУ" 1 (гыйнвар), 2018
Фото: wikipedia
Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: