Эссе җәйнең ун көне (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

ҖИДЕНЧЕ КӨН

Кичә Мидхәт, Казанга барып, Ихсан өчен адвокат сөйләшеп кайтты.

Казандагы дуслары тәкъдиме белән сайланган тәҗрибәле белгеч дүшәмбедән

эшкә керешергә тиеш. Мидхәт ике арада чәбәләнә. Монда уракка төшәр

вакыт җиткән. Эшлисе эшнең очы-кырые күренми. Соңгы көннәрдә юлдан

кайтып та кергәне юк. Юллар озын. Уйлар тагын да озын һәм буталчыграк.

Ә ул уйларының очына чыга алмый. «Бу дөньяда гаделлек бөтенләй дә

калмадымыни соң? Гаеплеләр тыныч кына рәхәт чигеп яши бирәләр,

гаепсезләр газап чигә; намуслыга тормыш итәр өчен җиде кат тир түгәргә

кирәк, намуссызларга, тагын да ныграк баер өчен, оятларын югалтып тору да

җитә. Үзеңне, якыннарыңны гаделсезлектән яклыйм дисәң дә, акчасыз булмый.

Гаделлекне акчага сатып алган кебек була. Бер логикага да сыймый бит бу!»

Сабира өй тирәсеннән читкә китә алмый. Телефон шалтыраса, тизрәк

трубкага ябыша: Камилләрдән хәбәр бармы, әллә Ихсан шалтыратыр җай

тапканмы?

Кичә Вахитны җирләделәр. Ялган аракы эчеп агуланган, диделәр. Төштән

соң эчеп кайтып яткан. Икенче көнне иртән әнисе: «Нишләп бу бала бер дә

селкенми дә йоклый соң?» – дип барып караса, суынып беткән булган инде.

Көннәр эссе. Мәетне озак тота торган түгел. Шул көнне үк җирләделәр. Авылда

ялган аракы сатучының кем икәнен дә беләләр, чара күрүче генә юк. Күрәсең,

кемнәргәдер файдалы.

Мәктәптә буяу эшләрен башладылар. Һаман баласы яхшы укыган ата-аналар

йөри. Кәринә кебекләргә синең мәктәбең ни дә... Шулай үтә көннәр.

Рәйханә – больницага барып кайтканнан бирле икенче кеше. Монда – хуҗалыгы,

ике баласы, тегендә – хыянәте белән бәгырьләрен телгәләгән булса да, бүгенге

көндә аның ярдәменә мохтаҗ ире. Кемнеңдер ярдәменә өметләнә торган түгел.

Атласка операцияне яңадан ясадылар. Кем дә булса янында булырга тиеш.

Яткан килеш кулы белән нидер эшли алса да, утырып та тора алмый, аякка

басу турында уйлыйсы да юк. Тулысынча кеше кулына карап ята.

Рәйханә, беренче тапкыр больница капкасыннан үткәндә, Атлас янына

керермен дигән ныклы карарга килмәгән иде әле. Дәвалаучы табибын күреп

сөйләшкәч, керәсе итте. Палата ишеген ачуга, койка белән тулы бүлмәнең

кайсы почмагында ире ятканын тиз генә абайлый алмый торды. Түрдәге койка

янында улы торып баскач кына, андагы авыруның Атлас икәненә төшенде.

Чәчләре яртылаш агарган, күзләре эчкә баткан, йөзе саргайган кеше аның

иреме? Гәүдәсенең күп өлеше марляга уралган. Әнисенең халәтен аңлап,

Алмаз әтисенең өстенә җәймә япты. Рәйханә якын килеп иренең күзләренә

карауга, җан газабы, рәнҗеш белән узган соңгы ел хәтердән югалып торгандай

булды. Ул койка янындагы урындыкка утырды, Атласның, бармакларын гына

калдырып, терсәгенә кадәр гипс белән катырып куелган кулын учларына алды.

Атлас хәлсез генә аның кулын кысты. Монда сүзләр артык иде.

Авылга кайтырга чыкканда, Рәйханә ни булса да ирен ташламаячагын ачык

белә, алга таба гарип ир белән тормышны ничек корырга дип уйлана иде инде.

 

СИГЕЗЕНЧЕ КӨН

Уракка төшкәнче яхшы гына бер яңгыр яуса иде дигән өметләр акланмады.

Кояш җәй башында ничек кыздырса, шулай кыздыра. Болында маллар

ашарлык яшеллек калмады. Үзләре ябыктылар. Алардан сөт өмет итү хәтта

оят кебек. Авыл халкының мал тотканы пошаманда. Утарга кайтып кергәч,

тегесен-бусын мал алдына салалар салуын, тик ел тәүлеге кулдан ашатырга

калса, мал тотуның ни файдасы кала соң? Атлас авариягә эләккәннән бирле

сөт җыюның да рәте китте. Алып киткәненә әле ачыган, әле майлылыгы түбән

дип юньләп түләмиләр. Сыер тоткан хуҗалыклар өчен әйбәт кенә бер ярдәм

иде – ул да бетте.

Мидхәт авыл хуҗалыгы идарәсеннән кәефе кырылып кайтып керде.

Ашлыкка куелган якынча бәяләрне белеп кайткан. «Комбайн яңарту турында

хыяллар быел да юл тузаны кебек җилгә оча икән болай булгач. Керем

чыгымнарны да капларга җитмәячәк», – дип ачынып уйланды ул. Эксплуатация

срогы күптән узган комбайннарны басуга чыгарлык итәр өчен күпме суммалар

кереп киткәнен үзе генә белә.

Ихсанның эшендә дә яңалыклар юк. Адвокат, килеп, әллә ни кыра алмыйча,

коры өметкә таяндырып китеп барды.

Ире кайтып керүгә, Сабира аның күзенә карый. Бүген дә өметләнеп төбәлгән

карашы җавапсыз калды. Димәк: «Сөенерлек бер сәбәп тә юк, сорашып

тормасаң да була», – дигән сүз инде бу.

Мидхәт тиз генә ашады да комбайнчылар янына ашыкты. Сабира өйдә тагын

үзе генә калды. Иптәшкә – балалары турындагы бетмәс-төкәнмәс уй. Камилләр

белән көн саен сөйләшеп торалар, шөкер. Интернетны күпме сүксәләр дә,

тормышны аннан башка күз алдына да китереп булмый хәзер. Аралашуны

никадәр җиңеләйтә. Элекке сыман атналар-айлар буе хат көтеп утырасы юк.

Ерак Көнчыгышта кич булганда, аларда көн. Сабира, килене белән сөйләшеп,

хәлләрен белде. Камил өйдә түгел. «Өйрәнүләр бара, Мәскәүдән зур кешеләр

көтәләр», – диде килене. «Хатынының тулгагы башланганда, өйдә генә булса

ярар иде, беренчесе бит, нишләргә дә белмәс», – дип борчылып куйды каенана.

Югыйсә, борчылырлык сәбәп тә юк. Мәликә – үзе шәфкать туташы.

Тирә-ягында күршеләре яхшы, диделәр Тик барыбер өтәләнергә кирәк бит. Нигә

шулкадәр тынгысыз була икән бу ана йөрәге?

Олы улы тормышыннан да, хезмәтеннән дә (тфү-тфү, күз тимәсен!) хәзергә

бик канәгать. Мәликә белән мәхәббәтләренә дә сокланып туймаслык. Коры

мәхәббәт кенә түгел, хөрмәткә, бер-берен аңлауга нигезләнгән мөнәсәбәтләр.

Үз тиңен тапты Камил. Тормышның бу ягы, мөгаен, иң мөһимедер. Халык

юкка гына тибешкәндә дә үз тиңең кирәк» димәгән инде. Хәер, ул гел шулай

булган. Яшьләрнең башына гына соңлабрак барып җитә. Ә Сабирага әнисе бу

турыда бик ныгытып сеңдергән иде. Булат белән дә... Йә Ходай! Теге көнне

экранда күргәннән бирле хәтернең әле бер, әле икенче почмагыннан килә дә

калкып чыга. Онытылып бетте дигәндә...

...Югыйсә, мәхәббәт күгендә бер генә караңгы болыт та юк иде кебек.

Булатның – юридик, Сабираның математика факультетында укулары

тәмамланып килә. Университет белән саубуллашыр вакыт якынлаша. Тик

алар бер-берсе белән саубуллашырга җыенмыйлар. Планнар инде күптән

корылган, матур киләчәк бергәләп юралган. Булатка әти-әнисе күптән инде эш

табып куйган. Кызыл дипломлы Сабираны да теләсә кайсы Казан мәктәбенә

бишкуллап алачаклар. Әнә шулай җиңел генә, алар теләгәнчә генә барып чыгар

кебек иде. Булат әти-әнисен сөйгәне белән таныштырды да инде. Башкаланың

эре генә предприятиесендә баш финансист булып эшләүче әнисенә Сабираның

киеме, үз-үзен тотышы, сөйләме артык гади, артык авылча тоелды. Әнисе

белән генә үскән кыз икәнен белгәч, бигрәк тә эче пошты Казан бичәсенең.

Тик улы алдында йөзенә чыгармады. Үзенең Казан кызы булуы белән чиксез

горурланучы Фәсәхәт ханым (әти-әнисенең Казанга өйләнешкәч кенә килеп

урнашканын, үлгәнче авыл белән элемтәләрне өзмичә яшәүләрен бик чәчелеп

сөйләргә яратмый иде ул) улына затлырак партия юраган иде. «Тагын бер авыл

гыйбадын кеше итәсе була икән», – дип уйлап куюдан башка берни дә әйтә

алмады әни кеше. Хәзергә әйтә алмады. Хәзергә!

«Авыл гыйбадының беренчесе» – аның ире. Бүгенге көндә аның шәһәр

прокуратурасында эшләвен Фәсәхәт ханым, һичшиксез, үзенең булдыклылыгы

аркасында дип уйлый. Җае килгән саен иренә «кем аркасында кеше булганын»

исенә төшереп торырга ярата. Җәүдәт әфәнде эшендә дәрәҗәлеләрдән санала.

Өйдә дә үзен хуҗа исәпли. Тыштан шулай күренә. Фәсәхәтнең һәрнәрсәне

ире исеме белән үзенчә эшләвен белсә дә, аның бу турыда уйлаганы да юк,

уйлыйсы да килми. Бу хәл, Җәүдәт әфәндене артык вак-төяк мәшәкатьләрдән

коткарганга күрә, икесенә дә кулай иде.

– Нәрсәсе ярамаган тагын? Акыллы кызга охшаган, югары белеме бар.

Бер-берсенә ярагач, тагын ни кирәк сиңа?

Улларының булачак кәләшенә карата хатыны белдергән фикергә каршы

җавап шундый булды. Җәүдәт әфәнде әйтәсен әйтте дә, хатынына арты белән

борылып, гырылдап йоклап та китте. Фәсәхәт кенә йоклый алмады.

Ә вакыйгалар берәүдән дә сорамыйча гына, Фәсәхәт теләгәнчә генә

борылды да куйды. Хәтта аның бер катнашы да булмады кебек.

Имтиханнар бетеп, күптән көтелгән җиңеллек, рәхәтлек килгән көннәр иде.

Бүген алар Казансу буена төшәргә тиеш. Булат аны тулай торактан килеп алачак.

Тик Булат ул көнне дә, икенче көнне дә күренмәде. Сабираның

билгесезлектән бәргәләнүен күреп, бүлмәдәше Римма егетне гаепләде, төрле

сәбәпләр юрады. Дустын «бу алдакчыдан» башын алып качарга үгетләде.

– Аңа нидер булган. сәбәбен аңлатып тормыйча, болай гына югала торган

кеше түгел Булат.

Үпкәсен җиңеп, гашыйк кыз Булатның өенә китте һәм кичен бүлмәсенә

шакшы су белән коендыргандай хурланып кайтып керде. Булатның әнисе аны

башта сәерсенеп каршы алса да, кызның егетне югалтып, борчылып килүен

белгәч, ситуацияне үзе теләгән якка оста гына борып җибәрде.

– Ун көнгә базага тренировкага китте бит Булат. Чыгарылыш кичәсенә генә

кайтачак. Сиңа әйтмәгән идемени? Күптән билгеле иде, югыйсә, барасылары.

Әйтүне кирәк тапмагандыр инде, – диде дә Фәсәхәт ханым авызын кыйшайтып

көлемсерәде. – Син, акыллым, Булатка өметләнеп йөрмә инде. Аңа пар түгел

икәнеңне болай да аңларлык.

Тавис кошына охшаган кыяфәтле бу ят хатын, бармагы саен алтын йөзекле

кулларын җәеп, затлы фатирга ымлады. Сүз шунда өзелде. Сабира,

атыла-бәрелә, урамга ташланды. Әйтүне кирәк тапмаган! Әле соңгы очрашкан

көнне дә сбор турында бер сүз дә булмады. Кыз сөйгәненең волейбол буенча

университетның җыелма командасында уйнаганын, еш кына берничә көнгә

шәһәр читендәге базага тренировка чыгып йөргәнен яхшы белә. Белә генә

түгел, Булат уйнаган ярышларны карап барырга тырыша, аның оста уенчы

булуы белән горурлана иде. Ә болай ...бер сүз дә әйтмичә... кирәк тапмыйча...

Шундый вакытта... Сабира аңа икесе өчен дә бик-бик мөһим сүзне әйтмәкче

иде бу очрашуда. Бу яңалык икесе өчен дә бик кыйммәтле булырга тиеш кебек

иде. Хәтта киләчәккә планнарны да үзгәртергә тиеш иде. Ә Булат, аңа әйтеп

торуны да кирәк тапмыйча, ун көнгә шәһәрдән китеп барган!

Сабира, үзен дөньяда иң бәхетсез кешегә санап, елый-елый бүлмәсенә

кайтып егылды. Ярый әле Римма чыгып киткән. Җанга тиеп, төпченеп торучы

юк. Булат та юк. Нишләргә дигән сорау һәм Сабира гына бар.

Казанның Сабира өчен яме бетте. Чыгарылыш кичәсенә кадәр әле бер атна.

Гомумән, кирәк микән аңа бу кичә? Сабира егеткә үпкә тулы хат язып салды

да авылга кайтып китте. Чыгарылыш кичәсе узгач, килеп дипломын алды,

тулай торактагы урынын тапшырды. Казан белән алыш-бирешне бетерде,

балтасы суга төшкән кешедәй башын иеп, барлы-юклы киемнәре белән

китаплар тутырылган иске чемоданын сөйрәп, елга портына төште. Билет

алып, теплоходка кереп утырды.

– Нигә бик моңсу утыра әле бу чибәр кыз? Әллә Казаннан аерыласы килми инде.

Уйга батып, үзеннән алдагы рәттә генә кайтучы күрше авыл егете Мидхәтне

дә күрмәгән икән. Мидхәт авыл хуҗалыгы институтында укый. Каникулга

кайтканда-киткәндә еш кына юллары бергә туры килә. Әйбәт егет ул Мидхәт.

Элегрәк, җәйге каникул вакытларында Сабираларның авылына дискотекага

килгәч, аны озатып та куйганы бар. Болай, дусларча гына. Мидхәт аның

Казанда йөргән егете барлыгын белә. Кыз ошаса да, сагызланып, үз дәрәҗәсен

төшерми.

– Ә, Мидхәт, сәлам! Күрми дә торам. Син дә Казан белән саубуллашып

кайтасыңдыр инде?

– Әйе, диплом кулда. Үтте дә китте биш ел. Көне-көне белән качасы килә

иде бу Казаннан, хәзер әллә ничек, үземә дә ямансу кебек әле.

– Ә эшкә кайда билгеләделәр соң? – диде Сабира, Казан темасына әйләнеп

кайтасы килмичә.

– Үзебезнең авылга инде. Мин бит колхоз стипендиаты. Ә син Казанда

каласыңдыр инде?

Авырткан җиренә тиде бу сорау. Сабира, сер бирәсе килмичә:

– Мин кая теләсәм, шунда китә алам. Кызыл диплом.

Мидхәт Сабира янындагы буш урынга күчеп утырды.

– Дипломым кызыл дип кенә Казан егетен ташлап китмисеңдер инде.

Туйлар кайчан була?

– Булмый! – диде кыз. – Туйлар билгесез срокка кичектерелә!

Ул көнне Мидхәт Сабиралар авылына дискотекага килде. Икенче көнне

дә. Өченче көнне дә. Әллә ни дә сөйләшмәделәр бугай. Һаман да шул Казан

тирәсендә әйләнде сүзләре. Атна-ун көннән Мидхәт үзенә хас турылыгы белән

әйтеп куйды:

– Сабира, аңлавымча, синең Казан егете белән аралар өзелгән. Шулаймы?

Сабира сүзсез генә башын селкеде.

– Сабира, син миңа күптәннән ошыйсың. Егетең булганга күрә, моңарчы

әйтми йөрдем. Әгәр мин нәрсәгәдер өметләнә алам икән, әйдә очрашуларны

дәвам итик. Бүген үк димим, тора-бара, бәлки син дә мине ошатырсың.

Сабира эндәшмәде. Мидхәт моны уңайга юрап, килеп йөрүен белде.

Иң авыр көннәрендә артыгын бәйләнмичә, аның күңелен ачып, башка

бәйләнчекләрдән аралап, егет әкренләп кыз күңелендә үз урынын яулый

бара иде. Тик үткәннәрне генә онытып булмый. Оныттырмас җепләр белән

бәйләнгән иде Сабира Казанга. Бу турыда иртәме-соңмы Мидхәт тә белергә

тиеш. Егетне билгесезлектә өметләндереп йөртмәскә кирәк. Сабира бер кичне,

тәвәккәлләп, Мидхәт белән сөйләшергә булды.

– Мидхәт, син бик әйбәт егет. Ышанычлы дус. Шуңа да мин синең белән

ачыктан-ачык сөйләшергә телим. Син уйлаганнан катлаулырак минем хәлләр.

Очрашуларны дәвам итәбез дисәк, син моны белергә тиеш. Алга таба нишләсен

үзең хәл итәрсең. Бәлки инде болай да аңлагансыңдыр.

Мидхәт кызның иңнәреннән тотып, озак кына күзләренә карап торды.

– Булган идемени хәлләр?

Сабира эндәшмәде.

– Күпме?

– Ике ай була.

Мидхәт кызны җибәрде. Мотоциклына барып сөялде, читтән урап килде,

тагын утырды. Чәчләрен аралап, чигәләрен уды. Сабирага моны карап

тору авыр иде. Сүзсезлек озакка сузылган кебек тоелды. Мондый вакытта

эндәшүнең мәгънәсезлек икәнлеген аңлап, кыз китәргә кузгалды. Үзе генә

калып уйласын. Соңыннан үкенерлек булмасын.

– Тукта!

Егет, аны үзенә таба борып, йомшак кына итеп күкрәгенә кысты. Икесенең дә

йөрәге дулап тибә. Күкрәк читлекләрен каерып чыгып очарлар кебек. Моңарчы

кочаклашулар булыштырса да, болай түгел иде бит. Әллә нәрсә үзгәрде.

– Ашыкма! Китәргә ашыкма әле.

Икенче көнне Мидхәт кыз сорарга әтисе белән әнисен алып килде.

...Сабира хатирәләргә чумып шактый утырды. Өч дистә ел элек булган

хәлләр аны хәзер ул кадәр бик дулкынландырмый икән инде. Вакыт барысын

да үзе дигәнчә урнаштырып куйган. Кайчандыр мәңге гафу ителмәслек тоелган

нәрсәләр бүгенге проблемасы белән чагыштырганда бөтенләй чүп кебек кенә,

бала-чага капризы гына икән. Хатын тормышыннан канәгать, бик канәгать иде

әле, бу каза килеп чыкканчы.

Казан, Казан... Аларның саф хисләренә шаһит Казан урамнары һаман да

шулдыр. Алар гына күптән икенче кешеләр... Булат хәзер әнә кем икән! Яхшы

гына карьера ясаган. Шулай буласына Сабираның шиге юк иде. Егет үзе дә

булган, әти-әнисенең мөмкинлекләре дә ярыйсы. Димәк, Булат – Казанда. Ничә

ел офыктан югалып торганнан соң. Шулвакыт Сабираның зиһенендә, күк капусы

ачылгандай, бер якты уй сызылып үтте: «Менә кем коткара ала Ихсанны!»

– Мин, укулар башланганчы, Казанга барып, Сәгыйдә апаның хәлен белеп

кайтыйм әле. Әбәткә кайткач, кош-кортка тугым салсаң, калганын Рәйханә

карар. Сөйләштем. Мин озак тормам, бер-ике көннән әйләнеп кайтырмын, –

диде Сабира иренә кичен.

– Ярар, барып кайт. Ике көнгә генә түзәрмен. Механикның Казанга запчасть

алырга барасы бар иде, иртәгә шуның белән җибәрермен. Кайтканда үзең

карарсың инде.

Мидхәтнең бик күп яхшы якларының берсе – хатынының иреген тыймавы.

Сабира гомер буе барасы җиренә барды, теләгән эшен эшләде. Бәлки,

хатынының уйламыйча бернигә тотынмасына, чама хисен югалтмасына нык

ышанганга шулай иткәндер. Бу юлы да иренең ризалыгы белән чыгып китте.

Тик гомерендә беренче тапкыр сәфәренең чын максатын әйтмәде. Максаты

– Булат белән ничек тә очрашу, аның ярдәме белән Ихсанны мөмкин кадәр

тизрәк таш капчыктан чыгару иде...

 

 

Бәянның дәвамын сайтыбызда укып барыгыз.

"КУ" 7, 2016

Фото: pixabay

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: