Эссе җәйнең ун көне (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

ӨЧЕНЧЕ КӨН

Мидхәт печән ташучы соңгы машиналарны озатты да бушап калган

болынга карап уйга бирелде. Аллага шөкер, малкайларга кышлык печән әзер.

Пайчыларның да күңелләре булды. Һәркем үзенә тиешлесен алды. Эшләгән

егетләрне әйтәсе дә түгел. Яздан бирле яңгыр яумагач, печән калын булып

үсмәсә дә, кирәк кадәрен чабып, коры килеш җыеп алдылар. Кирәк булса, тагын

чабарга да мөмкин. Ник дисәң, авылда мал асрап чиләнми хәзер халык. Кул

белән чабучы бөтенләй юк диярлек. Шуңа күрә трактор белән кереп булмаган

уйсулыклар, еллар буе чабылмыйча, кыргыйланып бара. Элек борынга төреп

тыгарлык хуш исле болын печәне үскән кишәрлекләрне камыл баса. Чабыйм

дисәң дә чабып булмый.

Мидхәт, бер яктан, төгәлләнгән эш өчен күңеле булып, икенче яктан,

чабылмый калган җирләрне кызганып, болынга тагын бер күз салды да

кайтыр юлга чыкты. Колхозчыларның болын тулып печән чапкан чакларын

искә төшерде. Заманына күрә техникасы, эшлим дип торучылар да җитәрлек

иде. Учакта зур-зур казаннарда ашарга пешереп, бергә әбәт ашаган, уен-көлке

белән авыр эшне дә җиңел итеп башкарып, ярыша-ярыша печән әзерләгән

вакытлар кайда икән?!

Гел-гел үткәнне сагынып кына да яшәп булмаганын аңлый Мидхәт. Замана

кушканча яшәргә тырышу кирәк. Бүген аның авыл хуҗалыгында эшләр өчен

тәҗрибәсе дә җитәрлек, авылда гына түгел, районда да яхшы җитәкче дигән

авторитеты бар. Никадәр авыр булмасын, хуҗалыгы да үз аягында. Дәүләт

ярдәмен чумырып ала торган эре хуҗалыклар белән ярышырлык булмаса да,

җиргә дә тезләнмәгән.

Мидхәткә эш буенча республикадан читтә төрле төбәкләрдә булырга

туры килә. Күбесендә авыл үзгәреп кенә калмаган, бөтенләй беткән – авыл

үлгән. Ничәмә тапкырлар: «Без юкка зарланабыз икән, без әле оҗмахта

яшибез икән әле!» – дип, туган төбәген, авылын сагынып кайтып кергәне

бар. Шаккатмалы хәлләр: республиканың чиген генә үт, такта, хәтта салам

түбәле өйләр, электрсыз авыллар, челтәрсез тәрәзәләр, асфальтны төшендә

дә күрмәгән йөзләрчә чакрымнарга сузылган басу юллары... Бу якларда әллә

соңгы илле ел бөтенләй дә булмаганмы соң дип уйлап куясың. Әле кайчан

гына күп колхозларның төшенә дә кермәгән җиһазлар куелган фермадан яки

гөрләп үскән иген кырларын урап, шартлары шәһәр йортларыннан берни

белән дә аерылмаган өенә кайтып кергәндә, аның күңеле сөенеч белән тулган

була. Ни дисәң дә, боларны ул үз куллары белән булдырды бит. Тегесе кирәк,

бусы юк дип, кемнәндер көтеп ятмады. Фермерларны – өстәгеләр дисеңме,

авылдашларымы – халык дошманына тиң күргән чорда, йөрәге җитеп, яңа

эшкә алынды. Тырышты-тырмашты, көнне-төнне белмәде, авыр булса да,

авылда хәләл көчең белән яшәргә мөмкин икәнен исбат итте.

Тик... тик... Мидхәт бу «тик»нең нәрсә аңлатканын үзе дә белеп бетерә

алмый. Соңгы елларда авылның йөзе генә түгел, җаны да үзгәрде кебек. Әллә

нәрсә җитми. Нәрсә үзгәрде соң? Бу сорауны ул үзенә еш бирә, җавап кына

таба алганы юк. Нигә авылы турында уйлаганда, аның җаны сыкрый, күңелен

канәгатьсезлек талый? Карап торышка әллә ни үзгәрмәде дә бит. Шул ук басу,

шул ук болыннар. Язын тузынып алса да, соңыннан сабыр гына агып ятучы

Киндерле елгасы да, авыл башындагы зират та шул ук. Авылдашларның да

күбесен Мидхәт бала чагыннан ук белә. Дөрес, күчеп килүчеләр дә бар.

Ә уйлап карасаң... Адәм көлкесе бит: авыл кешесе кибеткә чыгып сөт,

йомырка сатып ала. Озакламый бәрәңге утыртучы да калмаячак. Колорадо

коңгызы ярдәме белән бакчалар болай да бәләкәйләнеп беткән иде, кайчан

теләсәң, шул чагында юнь бәягә сатып алырга мөмкин булгач, нигә чиләнсен

адәм баласы. Бәрәңгесен, икмәген үстергән фермер өчен күпмегә төшкәнен

сорап торамыни ул. Анысы аның эше түгел. Алар турында хөкүмәт уйлансын,

булышсын. Тик фермерга ярдәм итәргә ашыгып торучы юк икәнен Мидхәт

һәм аның кебекләр генә белә. Дәүләт ярдәмен күрүче бәхетлеләр күп түгел. Ә

җиткән кыз-малайларның эшсезлектән аптырап көндез йоклап, төнлә интернет

киңлекләрен айкап утырулары, йә бер максатсыз, әти-әни акчасына алынган

матай-машинада чабулары, кулларына сәнәк-көрәк тота белми торган егетләр,

сыерның кайсы ягыннан килеп сава белмәгән кызлар буыны үсеп килү берәүне

дә борчымый. Әти-әниләрнең кайберләре сөенә дә: «Балабыз безнең кебек

чиләнми, рәхәттә үсә».

«Авылда эш юк, яшьләр шуңа китә», диләр. Авылда эш бар, эшләргә

теләүчеләр генә бик аз. Бүгенге көндә менә ул үзе тагын дистәгә якын кешене

даими эш белән тәэмин итә алыр иде. Вакытлы эшне әйтәсе дә юк. Вакытлы

гына дисәләр дә, алар еш кирәк булып тора. Шәһәрдә кеше почмагында

кысылып, ярты хезмәт хакын түләп торса тора, авылга кайтып эшлисе килми

хәзер кешенең. Авылдагылар арасында картлар пенсиясен ашап ятучылар

җитәрлек. Көтүче булып эшләүне хурлыкка саныйлар, ата-анасы җилкәсендә

яту – хурлык түгел.

Уйларның очы-кырые юк. Җавапсыз сораулар да җитәрлек. Авыл хуҗалыгы

институтын бетереп, туган авылында эшли башлаганына утыз биш ел икән

инде. Бер кеше гомере дисәң дә була. Март аенда сабакташлар белән очрашуга

бардылар. Бер төркемдә укыган утызга якын кешенең дүртесе генә белгечлеге

буенча эшли. Аның да берсе министрлыкта кәгазь эшендә. Мидхәтнең һаман

авыл хуҗалыгында эшләвенә кемдер эчтән генә көлеп, «башка эш кулыннан

килмәгәч», дип карады. Кемдер кызганды. Сокланучылар да булмады түгел.

«Сабырлыгың да, белемең дә, җегәрең бар икән, молодец! Бүген җиргә тугры

булып калу – батырлык ул. Безнең кулдан килмәде инде», – диючеләр дә булды.

Иң авыры – Рафис сабакташының, болганчык елларда эшсез калгач, эчүгә

бирелеп, дөньядан китеп баруын ишетү булды. Тулай торакта бер бүлмәдә

торганнар иде. Теләсә нинди кыен хәлдән чыгу юлын таба белгән, күңел

төшенкелегенә бирелми торган егетне дөнья каты китереп кыскан, күрәсең.

Ташландык амбарда асылынган килеш тапканнар.

Мидхәт тамак ялгап алырга һәм уракка әзерләнүче комбайнчылар янына

барырга планлаштырып, капка төбенә кайтып туктады. Кайтканын көтеп кенә

торганнар. Юынып, ашарга утырырга да өлгермәде, капканың ачылып ябылуы

ишетелде. Ул арада ишек кыңгыравына бастылар. Сабира:

– Наҗиядер инде. Көндез үк сине сорап кергән иде, чык, – диде. Мидхәт,

тынычлап ашарга да ирек бирмәгәннәренә ачуы килсә дә, чыгасы итте.

Ишегалдында, чыннан да, Наҗия атлы авылдашы көтә иде. Мидхәттән

бер-ике яшькә генә өлкәнрәк булса да, ул нигәдер аны баласытып сөйләшә. Бу

хәл Мидхәткә ошап бетми, шулай да һәрвакыт: «Әйдә, вак-төяккә игътибар

итеп, хатыншаланып тормыйм әле», – дип уздырып җибәрә. Бу юлы да Наҗия,

Мидхәтнең баскычтан төшеп җиргә басуын да көтеп тормыйча, үзенә бик

ышанган тонда сүзгә күчте:

– Мидхәт энем, менә без Якуб абыең белән аңлап бетермәдек: күрше

Гамирларга да, Керәшен Микулайларга да, Бөке Хәйретдиннәргә дә печән

кайтты – безгә юк. Безгә дигән печәнне кайчан кайтарырга җыенасың икән

дип белешергә кердем.

– Наҗия, мин бит үзенең җир паен миңа ышанып тапшырган кешеләр белән

печәндә эшләгәннәргә кайтарттым. Сезнең җирегез инвестор кулында. Паегыз

өчен печәнне сезгә ул бирергә тиеш.

– Син нәрсә, укымаган дигәч тә, безне аңгырага санама. Колхозда ундүрт

яшьтән бил бөккән Якуб абыеңның, башкалар алганда, дүрт-биш рулон печән

алырга хакы юкмы әллә? Колхоз җирен син чабасың. Гомер-гомергә безнең

нәсел печән чапкан Әхми аланын син чабасың. Әллә кайдан килгән инвесторга

бил бөгеп барырга мине кем дип белдең?

– Наҗия, мин сиңа татарча, аңлаешлы итеп әйтәм ләбаса. Мин үземнең

исемгә яздырып алган, налог түләп торган җирләремнән чабам, үземнең

пайчыларыма, эшләгән кешеләргә печән әзерләп бирәм. Сезнең паегыз

«Кызыл көч» кулында. Бирсәләр, аннан бирерләр. Минем сезнең өлешегездә

бер катнашым да юк.

«Башкалар үз паен миңа биргәндә:«Бүген-иртәгә аяк сузасы Мидхәт

хуҗалыгына бирәмме соң, Рәсәендә танылган чын хуҗага бирмичә», дип

сөйләнеп йөргәнеңне оныттыңмыни?» – дип әйтәсе килде Мидхәтнең. Шулай

да авылдашы белән бозылышасы килмичә:

– Чабасы килгән кешегә хәзер дә болында печән җитәрлек. Төшегез дә

чабыгыз. Балаларыгыз да авылда бугай. Кайтарырга кирәк булса, булышырмын,

– дигән иде дә, ник әйткәненә үкенде.

– Син нәрсә, әллә кем булдым дигәч тә, мине мыскыл итеп, кул белән

печән чабарга кушасың? Кем дип белдең үзеңне шулкадәр? Сиңа гына управа

табылыр. Иртәгә үк главага барам! Кешенекеннән артыграк итеп кайтарып

аударганыңны сизми дә калырсың.

Наҗия төкерек чәчә-чәчә кычкырды да капканы дөбердәтеп ябып чыгып

китте.

 

ДҮРТЕНЧЕ КӨН

 

– Әй, бу өйдә берәр кеше бар микән? Ерактан кунакка кайткан кызларын

нигә чыгып каршы алмыйлар?

 Сабира, сепарат тәлинкәләрен юган җиреннән бүленеп, верандага ашыкты.

Кызы ич, Илсөяре кайткан!

– Әй балакаем, нигә шалтыратып хәбәр бирмәдең кайтасыңны? Йә абыең,

йә әтиең каршы алыр иде.

– Җәйге кызу эш өстендә потомственный игенчеләрне изге хезмәтләреннән

ничек бүләсең инде? Әтинең кәефсез чагына эләксәң, бетте баш! Бусы

шаярып кына, әнием. Хәзер кешегә караганда машина күбрәк бит. Нигә

кайгырасың, иномаркаларда җилдереп кенә кайттым. Миндәй яшь, чибәр

кызга проблемамыни ул кырык чакрым юлны үтү?!

Илсөяр белән бергә өйгә күтәренке кәеф, шатлык, сөенеч кайтып керде.

Төпчеге Казанда пединститутта укый. Җәйге сессиясеннән соң, төзелештә акча

эшләргә дип, шәһәрдә калган иде. Чәй янында ана белән кызның сөйләшеп

сүзе бетмәде.

– У-у, әни, күрсәң син ул Универсиада объектларын! Ул стадионнарны,

спорт сарайларын, Универсиада үткәч, кем белән тутырып бетерерләр икән?

Анда без кырмыскалар кебек, эшчеләрне әйтәм: үзебез күп, үзебез ул биналар

янында кырмыска кебек шундый вак күренәбез. Әкәмәт инде менә!

– Кайтып булмас, бер көннән артыкка эштән китеп булмый, дигән идең бит.

Илсөяр шаян гына елмаеп куйды.

– Үзең әйтәсең бит, җан биргәнгә җүн биргән, дип. Безгә дә Ходай Тәгалә

яшь, акыллы һәм чибәр прораб бирде. Атна саен чиратлашып, ике көнлек ял

алабыз. Бу атнада минем чират. Калганнар тырышып эшләп, киткән кешенең

нормасын тутыра.

– Ярый инде сүзе булмаса. Эше бик авыр түгелме соң?

– Без авыл балаларына нинди эш чыдасын! Буяучы эше шундый кызыклы

 эш икән. Бригададагы кызлар да шундый әйбәтләр. Мин пединститутны

ташлап, әллә төзелешкә китим микән дип уйлый башладым инде.

– Мондый сүзләр сөйләп син мине борчыма әле, кызым. Авызыңнан җил алсын.

– Үзегез бит бөтен эш тә хөрмәткә лаек дип өйрәттегез. Миңа гади эшче

булу ярамасмыни?

Кызының шулай нинди дә булса бер сүзне кызыкка алып аптырата торган

гадәтен белсә дә, Сабирага бу фикер ошап бетмәде.

– Мин ярамый дип әйтмәдем бит. Тик яңа эш белән танышкан саен, фикерне

үзгәртергә димәгән. Әллә син төзелештә эш җиңел дип беләсеңме? Яшьлегең

белән генә сизмисеңдер. Эссе җәенә түзсәң дә, аның салкын кышы бар әле.

– Син нәрсә инде, әни, шаяртам гына бит. Авыр дигәннән, әллә укытучы

эше җиңел булдымы сиңа? Ничек «җиңел» икәнен күреп үстем инде мин.

Төзелештәгеләр ичмасам, эшләгәннәренә күрә акчасын да алалар. Өйгә кайткач,

эшләре турында исләренә дә төшермиләр. Ире белән бергә йокларга ята, ире белән

тора укытучы булмаган хатын. Төн буе дәфтәр тикшереп, план төзеп утырмый.

Авырткан җиренә басты кызы. Тик шулай да ул хаклы иде.

Сүз авылдагы хәлләргә, әтисенең басудагы эшләренә һәм Ерак Көнчыгышта

хезмәт итүче абыйлары Камилгә күчте. Узган җәй өйләнешкән Камил белән

Мәликә бәби көтәләр. Вакыты якынайган саен, мондагыларның да борчулары

арта. Бигрәк тә булачак әби белән бабай беренче оныкларын дулкынланып

көтәләр. «Кем туар?» – дип гөманлыйлар. Тегеләре дә УЗИ ни күрсәткәнне

әйтми. «Сюрприз!» – диләр.

Кич гаилә бергә җыелды. Илсөярнең шаянлыгы башкаларга да күчтеме,

соңгы көннәрдә эш күплектән күзенә ак-кара күренмәгән әтиләренең дә кәефе

шәп иде. Уен-көлке сөйләп, кичке ашны ашадылар.

– Бүген шимбә. Клубта дискотека буладыр әле. Абый, син чыгасыңмы? –

диде Илсөяр.

– Нәрсә калган анда миңа?

– Ничек инде нәрсә калган? Син – яшь, чибәр, перспективный кияү.

Бүген-иртәгә югары белемле белгеч. Бәлки әле галим булып та китәрсең. Кызлар

күзләргә, үзеңне күрсәтергә чыгарга кирәк. Хәер, рөхсәт итсәң, синең арттан

кызлар өерләре белән үзләре йөгереп йөрергә мөмкин.

– Әйе!!! Бигрәк тә әби-бабайларының пенсиясен ашарга кайткан шәһәр

кызлары. Мин аларны су керергә Киндерле буена төшкәч тә күреп туям. Ни

кызыгын табалардыр, көн буе шунда су кереп, кызынып яталар. Әбиләре

бакчада колорадо корты чүпли.

– Абы-ы-ый! Аркаң кычытмыймы синең? Кашырга кирәкмиме?

– Нигә минем аркам кычытырга тиеш әле? Мин көн дә бик шәпләп юынып торам.

– Фәрештә канатлары чыкмый микән, дим.

– Ну сине! Ни сөйли дисәм... Тотсам, кирәгеңне бирәм.

Илсөяр чыелдап верандага чыгып качты. Абыйсы аның артыннан йөгерде.

Буй җиткән балаларының үртәшү-шаярулары кызык иде. Бәхетле әти-әни

яратып кына:

– И-и бу кызның теле! – диештеләр.

Клубта, чыннан да, дискотека бара иде. Дискотека мәйданына килеп

җитүгә, Илсөяр дус кызларын очратты да алар белән түгәрәккә биергә

кереп китте. Ихсан, көчле музыка астында аңлаешсыз хәрәкәтләр ясап,

уртада селкенеп торуның мәгънәсен тапмый. Шуңа күрә читтә торучылар

арасыннан танышларын эзләде. Ял булгангадыр, кайткан кешеләр күп, таныш

булмаганнары да җитәрлек. Егет сабакташларын күреп, алар янына атлады.

Нәрсә турындадыр бәхәсләшүче егетләр Ихсан белән кул биреп күрештеләр

дә үзара сүзләрен кызу-кызу дәвам иттеләр.

– Миңа бер кыек-мыек сүз әйтеп карасын, ник туганына үкендерәм бит

мин ул падланы, – дип Тәбрис гайрәт чәчә. Калган егетләр тынычландырырга

маташалар.

– Пычранма дидем бит мин сиңа, ахир. Ничаклы дөрес булсаң да, сине

б...лап калдырачаклар. Көчленеке замана. Төкер. Бала-чага белән бала-чага

булма! – ди берсе.

– Нәрсә, «Пычранма!» дип, җыен килмешәктән куркып, койрыкны кысып

утырыйкмыни? Үз авылыңда аяк атларга куркып торыргамыни хәзер?

– Синдә дә гаеп бар бит, Тәбрис. Нигә дип аның машинасына килеп

бәйләндең соң? Иномарка белән килсәни сиңа, «Жигули»дамы, «Белорусь»

тракторындамы – барыбер түгелмени? Үзең башладың.

– Каным кайный минем шундыйларны күргәч. Эчәгеләрем актарыла. Нәрсә

кырган әле бу маңка малай монда «Джип» белән килеп туктап, әллә кем булып

йөрергә? 

– Нинди маңка малай турында сүз бара, миңа да әйт әле сер булмаса? – диде

Ихсан янәшәсендәге Барыйга.

Барый бераз читкәрәк китеп, хәлне аңлатып бирде:

– Әй, «Кызыл көч»нең безнең райондагы хуҗасы Хәсәновның малае авылга

– Әхсән Хәйрулловичларга кунакка бик еш кайта башлады. Гөлүзәгә күзе

төшкән бугай. Ә Тәбрисне беләсең инде, шул Гөлүзә дип саташа. Тегесе килеп

туктарга өлгермәде, Тәбрис барып бәйләнергә тотынды: «Бу машинаны кем

акчасына алдың? Монда нигә килдең? Дармоедлар, канэчкеч кандалалар...»

Берсе дә калмады инде. Тегесе үзе генә түгел, әзмәвердәй ике иптәше белән.

Алары башта катнашмый гына лач-лоч сагыз чәйнәп тордылар, аннары

Тәбрисне култык астыннан күтәреп, читкә алып куйдылар да клубка кереп

киттеләр. Хәзер Тәбрис тиресенә сыя алмый. Холык холык кынамы!

– Ә-ә, имәндә икән чикләвек! Зурга җибәрмәскә кирәк инде моны. Тәбрисне

моннан алып китәргә кирәк, берәр җүләрлек эшләгәнче.

– Алып китеп булмый бит. Малайлар тырышып карадылар. Машинасына

берәр каза салса, мәңге түләп бетерә алмаячак инде.

Ул да булмады, клубтан Гөлүзә белән чыгып килүче егет күренде. Кич

булуга карамастан, кара күзлек, кысан джинсы чалбар белән футболка киеп,

мускулларын уйнаткалап килүче җирле олигарх малае бер кулы белән машина

пультын чөя-чөя, икенчесе белән кызның биленнән алган килеш, машинага

юнәлде. Барый әйткән тән сакчылары якында күренмәде.

– Да, малай, егете ачуны китерә торганрак икән шул, – диде Ихсан эчтән

генә. Ул арада Тәбрис кунак егет каршына килеп басты. Үзенең хаклыгына

бер бөртек тә шикләнмәгән тавыш белән егеткә сүз катты:

– Син кая алып киттең әле безнең авыл кызларын?

– Абзыкаем, синнән сорарга онытканмын икән. Пардон! Гафу ит, ягъни,–

диде кунак, бөтен кыланмышына мыскыллы төсмер биреп.

– Оныттың шул! Энекәш! Тыңла һәм исеңдә калдыр: иртәгәдән башлап,

кайсы аягың белән безнең авылга аяк бассаң, шул аягыңны кулыңа тотып

китәрсең. Беренче һәм соңгы кисәтү шушы. Онытмаска әйбәт булыр, хәзергә

менә монсын ала тор, Түбән Кизләү егетләреннән күчтәнәч.

Тәэсире көчлерәк булсын өчен, ташка басарга оят булганнарын да кушып

 әйтелгән соңгы сүзләре белән бергә Тәбрис кунак егетнең колак төбенә ямады.

Гөлүзә чыелдап ярдәмгә чакыра башлады. Сандык эченнән чыккан егетләр

кебек, әллә кайдан гына тән сакчылары пәйда булды. Алар Тәбрисне бәргәли

башлауга, кайсы аны яклап, кайсы сугышны туктатырга теләп, авыл егетләре

килеп кушылды. Матавыкның ахыры канаган чырайлар, кызларның чыр-чуы,

тәрәзә, машина фараларының ватылуы һәм кунакларның машинага көч-хәл илә

утырып качуы белән тәмамланды. Ахыры бу булмаган икән әле. Авыл яшьләре

булганын-булмаганын бергә кушып, кат-кат сөйләп чыгарга да өлгермәделәр,

район үзәгеннән милиция наряды килеп, берничә егетне, шул исәптән Ихсанны

да, машинага утыртып, сигналларын улата-улата алып киттеләр.

Илсөяр абыйсын кыстый-кыстый дискотекага алып чыгуына үкенеп бетә

алмады. Үзе сугышып йөрмәсә дә, Ихсанда «һәр җирдә дөреслек урнаштыру

теләге» көчле икәнен белә иде. Гауга башлану белән йөгереп килгән кыз,

абыйсының сугышып түгел, авыл егетләрен кызмаска өндәп, тынычландырырга

тырышуын күрде дә соң – аннан ни файда!

«Нишләргә? Абыйга бу хәлдә ничек ярдәм итәргә була? Әтисез генә эш

майтарып булырмы? Ничек әнигә сиздермәскә? Болай да кан басымы борчып

тора». Кызның башында сораулар өермәсе. Кем белән киңәшергә белмичә, клуб

каршында басып калган икән. Дискотеканың яме китте. Яшьләр булган хәлне

яңартып, үзара сөйләшә-сөйләшә, әкренләп таралыша башлады. Тукта әле,

Илсөяр! Юкка гына сине мәктәптә укыганда «ут борчасы» димиләр иде бит.

Син нәрсә булса да уйлап табарга тиеш! Тик нәрсә? Илсөяр клубка кереп китте.

Клуб мөдире Эльза апаларының улы Рафаэль аппаратураларны җыеп ята иде.

– Нәрсә булды соң анда, Илсөяр? Аңлый алмый да калдым. Шушы эш белән

гел иң кызык хәлләрне күрми калам инде мин, блин.

– Сиңа кызык. Менә миңа нишләргә хәзер? Абыйны да алып киттеләр бит.

Өйгә кайтып әти-әнине борчыйсы килми. Бүген булса да тыныч йокласыннар

инде. Кайтып йоклый да алмыйм. Нидер эшләргә кирәк, Рафаэль. Тик

нишләргә, әйдә уйлыйк әле.

– Ихсанны да алдылармыни? Менә кызык! Менә мәзәк! Ул да сугыштымыни?

– Анда син сугыштыңмы дип сорап торучы булмады инде. Килеп төштеләр

дә Тәбрис тирәсендә җыелып торган берничә кешене эләктереп, машинага

тутырдылар.

– Кызык хәлләр, мәзәк хәлләр диген, ә!

– Таптың инде кызык нәрсә. Тычканга үлем, мәчегә көлке! Берәр нәрсә

эшләргә кирәк дим мин сиңа. Киңәш сорыйм! Ә сиңа һаман «мәзәк», сиңа

«кызык». Нишлибез? Куеп тор әле шушы бандураларыңны.

Рафаэль Илсөяргә кызык түгел икәнен, ниһаять, аңлап, эшеннән туктады

да тавыш көчәйткеч өстенә менеп утырды.

– Нишләргә дисең инде алайса? Нәрсә булганын төгәл генә белүчедән

сорашыйк әле башта. Ситуацияне белмичә нишләп була?

Рафаэль җайлап утырган «подиум»ыннан ялт кына сикереп төште дә клуб

ишек төбенә чыгып кемгәдер кычкырды:

– Әй, кил әле монда!

Чакырган кешесе белән сүзне кыска тотты:

– Бер аягың монда, икенчесе тегендә булсын, тиз генә Бәләкәч белән Көтекне

җир тишегеннән булса да табып китер. Рафа чакыра, диген.

Карышып маташкан малай белән Рафаэльнең талканы коры булды:

– Нәрсә,бушлай кино карыйсың килми башладымыни?

Чыннан да, күпмедер вакыт үтүгә, бөтен ыгы-зыгыда катнашса да, судан

коры чыга торган, утта янмас, суда батмас өч яшүсмер пәйда булды.

– Хәзер миңа «олигарх» малае белән нәрсә булганын бәйнә-бәйнә сөйләп

бирегез әле, балалар! – диде Рафаэль. «Балалар», чыннан да, махсус карап

торгандай, булган хәлләрдән бик хәбәрдар булып чыкты.

– Ну... алар теге ни... Кендекне... Гөлүзәне дискотекадан чакырып

чыгардылар да...нитмәкчеләр... алып китмәкчеләр иде, Тәбрис нитте... аңа

килеп бәйләнде ...» Нигә безнең авыл кызларын алып китәсең», дип.

– Шуннан?

– Анда Тәбрис башлады, кәнишне.

– Безнең авыл егетләре юкка башламас. Гаеп безнекеләрдә була алмый,

балам. Колагыңа киртләп куй. Димәк, «олигарх» башларга мәҗбүр иткән! –

диде Рафа, ике төрле сөйләшүгә урын калдырмыйча.

– Шуннан китте инде. Безнекеләг өегелеп килделәг дә моның иптәшләген

тәпәли башладылаг, – диде Көтек дигәне.

– Анда Ихсан бар идеме?

– Бар иде. Ул...

Рафа сөйләүченең сүзен бүлеп дәвам итте:

– Ул сугышучыларны аерып йөргәндер, шулаймы?

– Әйе, тегенең иптәшләрен нитәләр иде безнекеләр, изәләр иде. Ярый Ихсан

булды. Рәхмәт әйтсен «Олигарх».

– Гөлүзә кайда икән? Тегеләр белән киттеме?

– Юк, Гөлүзә кайгысы идемени аларда. Өенә кайтып киткәндер ул.

– Короче, аны табып сөйләшергә иде.

– Алып киликмени?

– Юк, кирәкми. Башта үзебезнекеләрне җыйыйк әле. Аннан карарбыз.

Ярты сәгать дигәндә, клуб ишегалдына яшьләр кабат җыелды. Нигә

җыелганны аңлатуга, «моя хата с краю» диючеләр шыпан-шыпан гына

караңгылыкка чумды. Калганнары, киңәшә торгач, төп шаһит Гөлүзәне табып

сөйләшергә, ничек тә авыл егетләре файдасына «сайратырга» мәҗбүр итәргә

дигән фикергә килделәр. Кыз яшәгән өйдән ерак түгел тыкрыкка җыелдылар.

Гөлүзәне, кесә телефонына шалтыратып, яннарына чакырып чыгардылар.

Гөлүзә, ни гаҗәп, «дәрәҗәле делегация»нең шартына бик тиз күнде. Сәбәбе

болайрак булган: «кәттә кияүнең» авылдан чыгып качуына берничә минут

үткәч, Гөлүзә «кыргый», «культурасыз» авылдашлары өчен оялып, егеткә

шалтыраткан, хәлен белергә теләгән икән. «Олигарх малае» бөтенесен

берьюлы, шул исәптән кызның үзен дә аты-юлы белән бик еракка җибәргән,

«тирес кортлары» дип атаган. Киләчәккә матур хыяллары җимерелеп,

һавадан җиргә төшерелгән кыз авылдашларының нәрсә теләгәнен бик тиз

аңлады. Тагын бераз «кайдандыр килеп, монда хуҗа булырга маташкан акча

капчыклары»н эт итеп сүгеп, иртәнге җидедә очрашырга сүз беркетеп, өйләргә

таралышканда, җәйге таң атып килә иде инде.

Төнге оештыру эшләренең нәтиҗәсе булачагына бик ышанып, Илсөяр

мыштым гына верандага кереп ятты. Иртәгә ничек тә әнисенә сиздермичә,

(әтисенә белдерми калу мөмкин түгел, аннан ярдәм сорамый хәл итеп булмас)

район үзәгенә барып, абыйсын коткарырга иде исәбе. Бөтенесе дә артта калгач,

көлә-көлә әнисенә сөйләрләр, абыйсы да, әти-әнисе дә шундый эш майтарып

чыгарганы өчен аны мактарлар! Илсөяр йокламаска бик тырышып ятса да, ничек

изрәп киткәнен сизми калды. Аны борчылудан йөзе агарынган әнисе уятты.

– Абыең кайда? Төнлә нәрсә булды анда сезнең?

Иртән көтү куарга чыккач, Наҗия килеп, «төнлә кызы Гөлүзәнең егетен

аларның Илсөяре, көнләшүенә чыдый алмыйча, абыйсы Ихсаннан кыйнаткан.

Хәзер Ихсанның башы төрмәдә чериячәк икән. Егетнең, ягъни «чүт-ли не

кияүнең», әтисе шулай дип әйткән»ен сөйләгән.

Илсөяр әнисенә, төнлә нәрсә булганын бәйнә-бәйнә сөйләп, хәлнең ул кадәр

үк куркыныч булмавын аңлатты. Бераз тынычланган кебек тоелса да, ананың

күңеленә шом иңде. Торып чыккан гаилә башлыгына вакыйганы бәян иттеләр.

Мидхәт бер сүз дә әйтмичә тыңлады. Чынлап та шулай уйлапмы, хатынын

тынычландыру өченме:

– Яшьләр сугышмый тормый инде. Каннары кайный, көчләрен кая куярга

белмиләрдер, бездельниклар. Кирәк бит, кырык эш кырык җирдә кырылып

ятканда, шул гына җитмәгән иде, – диде.

Ананың йөрәге урыныннан купкан иде инде. Ул баласының хулиганнарча

сугышып йөрмәвенә ышана. Тик бүген ул сак астында. Кайда, кем белән

утыра? Кешечә мөнәсәбәт бармы? Гаепсезлеген исбатлый алырмы? Ичмасам,

Мидхәт тә берни әйтмичә чыгып китте. Кем белән бәйләнгән бит! Гади сугыш

чукмары гына булса, бер хәл. Болар бит районда хуҗа. Кәгазьдәге хуҗа үзе

дә алар кубызына бии. Теләсәләр, тик торган багананы да гаепле дип табып

аударырга, юл читенә алып атарга мөмкиннәр. Алар йөргән юлда тормасын!

Без үзебез дөрес юлдамы соң дип уйлап тормаячаклар.

Илсөяр, сәгать җиде тулганчы, сөйләшенгән урынга барып баскан иде.

Бераздан, йокысызлыктан кызарган күзен уа-уа, Рафаэль дә күренде. Соңгы

сәгатьләрдә Илсөяр өчен аннан да якынрак кеше юк. Әгәр ул булмаса, кичә

яшьләрне җыеп та булмас иде. Бераздан тагын берничә кыз белән егет-малай

күренде. Гөлүзә юк та юк. Көтекне Гөлүзәләргә җибәрделәр. Анысы биш

минуттан әйләнеп кайтты.

– Хана, малайлаг, эш. Гөлүзә киге уйлаган.

– Бармыйм димени?

– Мин аның үзен күгмәдем дә. Минем сызгыгуым булды, Наҗияттәй килеп

чыкты капкадан. Фугия кебек. Чыккан шәпкә бәгеп очыга дип тогам, малай. Беркая да багмый ул, показания бигеггә аны милиция начальнигы үзе килеп алачак,

олы Хәсәнов үзе шалтыгатып,лично үзем белән сүләште: «Зинһаг, Гөлүзә килеп

бөтен дөгеслекне сөйләп бигсен, малай аякка басу белән шаулатып-гөгләтеп

туй ясагбыз дип әйтте», – ди.

– Ишкән икән ишәк чумарын. Олы Хәсәновның Наҗиягә мәңге шалтыратасы

юк. Ул шалтыратса, милиция начальнигына шалтыратыр. Эш Гөлүзәдә. Үзенең

бай егетне ычкындырасы килмиме, әнисе туздырганмы? – дип үзе белән үзе

сөйләште Рафаэль.

– Кирәктер инде Гөлүзә андыйларга, күп булса берәр төнгә.

– Кендекләргә байлык кирәк бит, мактанырлык сәбәп кирәк, – диештеләр яшьләр.

Ике җиңел машинага төялеп, район үзәгенә чыгып китмәкче булып җыенып

кына беткәннәр иде, тузан туздырып яннарына Мидхәт килеп туктады.

– Нишләргә җыенасыз тагын? Майтарганыгыз җитмимени? – диде машина

тәрәзәсен төшереп кенә.

– Без, әти, егетләрне яклап, милициягә барырга җыенабыз, – диде Илсөяр,

үзен башлап сөйләргә тиеш дип табып.

– Дөресе ничек булганын сөйлибез, Мидхәт абый. Ихсанның бер гаебе дә

юк анда.

– Йөрмәгез анда буталып. Сездән башка да чыгарырлар, гаепләре булмаса.

Мидхәт, ничек килеп туктаган булса, шулай кузгалып китте. Яшьләр

ни әйтергә белми сүзсез калдылар. Илсөяр әтисенең болай кылануын һич

аңламый, аңа үпкәләп, күз яшенә тыгылды. Башкалар да аптырап калды.

– Менә сиңа мә! Без аның малаен яклап бармакчы булабыз, ә ул...

Мидхәт, әйтерсең яшьләрнең күңелендәгесен ишетте, барган җиреннән

шып туктады да машинасын артка биреп кенә кире килде. Бу юлы машина

ишеген ачып, берни дә әйтми бераз торганнан соң:

– Ярар, егетләр-кызлар, алайса болай итик без: мин башта барып үзем

обстановканы белеп кайтыйм. Ярдәм кирәк булса, сезне кайтып алырмын.

Сөйләштекме? – диде. Илсөярнең иңеннән таулар төшкән кебек булды. Мидхәт

аның:

– Әти, мин синең белән барам! – диюенә дә каршы төшмәде. Илсөяр

башкаларга сиздерми генә Рафаэльгә төртеп алды. Егет аны сүзсез дә аңлап:

– Мидхәт абый, минем дә ГИБДДга барасы бар иде. Алмассыз микән? –

диюенә:

– Утыр әйдә! – дигән җавап ишетте.

Арттагы ике урынга, рөхсәт тә сорап тормыйча, Ихсанның ике классташы

– кичке вакыйганың шаһитлары менеп утырды. Мидхәт сүзсез генә кузгалып

китте. Ул үзе дә улы өчен нык борчыла. Иртән әйткән, «Яшьләр сугышмый

тормый», – дигән сүзләренә үзе үк башкача карый башлаган иде. «Кирәк

бит кешесенә эләгергә! Бу инде безнең замандагы ике урам сугышы түгел.

Ул вакытларда кызлар өчен тәпәләшеп алалар иде дә бергә утырып тәмәке

тартып, дуслашып кайтып китәләр иде. Хәзер заманалар башка шул. Кешеләр

дә башка».

Ял көне булгангадыр, полиция башлыгы эш урынында юк иде. Дежурный

аңлаешлы бер сүз дә әйтә алмады. Мидхәт, полиция башлыгы белән моңа кадәр

үзара яхшы мөнәсәбәттә булганга, ни булса да куып чыгармасына өметләнеп,

туры өенә барып керергә җөрьәт итте.

– Мидхәт абый, аңлавын бик яхшы аңлыйм мин сине. Тик, ситуация белән

ныгытып танышмыйча, һичшиксез, булышырмын дип сүз бирә алмыйм.

Сәбәбен үзең дә аңлыйсыңдыр. Турыдан-туры гаебе булмаса, тикшерү озакка

бармас анысы, тиз чыгарырлар. Тик бүген түгел инде.

– Аның гаепсез икәнен шунда булган иптәшләре раслап тора. Ул аерырга

гына кергән. Мин, шаһит кирәк-фәлән булса дип, бер-икесен утыртып та алып

килдем.

– Мин дежурныйга шалтыратып әйтермен. Күргәннәрен дөп-дөрес итеп

язып калдырсыннар. Кирәк булсалар, кабат үзебез чакыртырбыз, – диде баш

тәртип сакчысы.

«Әйе, үзегезгә кирәктә башкачарак сөйләшәсез сез. Безгә кирәк булса

гына...» Мидхәт, сабырлыгын югалтмаска тырышып, машинасына чыгып

утырды.

– Нәрсә диде, әти? – дип сорады Илсөяр, әтисеннән беренче сүзне көтеп

ала алмагач.

– Хәзергә берни дә.

Егетләр, күргән-белгәннәрен мөмкин кадәр авылдашлары файдасына язып,

анык кына берни дә белмичә, кире авылга кайтып киттеләр. Мидхәт: «Эшләрем

бар», – дип кайтмый калды. Дөресе: ул алга таба нишләргә тиешлеген белми

иде. Полиция башлыгының булышырга ашыкмавы аның ачуын китерде. Аңа

ял көне булса да, авылдагы ничә гаиләнең тынычлыгы югалганын аңларга була

бит. Аннары Мидхәт башлыкны үзе үк аклап куйды: «Синең өчен ЧП булса,

алар өчен гадәти хәл бит инде. Берәү дә үлмәгән, олы җинаять кылынмаган.

Тикшерерләр дә кайтарып җибәрерләр. Менә басудагы эш туктап тора. Бүген

комбайннарны уракка әзерләүне оештырып җибәрәсе иде бит ул. Ихсанның

бүген анда булуы һава кебек кирәк».

Запчасть кибетләреннән кирәк-ярак җыеп, тынычланырга тырышып,

бер-ике сәгать вакытны сузгач, Мидхәт тагын полициягә сугыласы итте. Дежурный

белән сөйләшеп, улы белән очрашырга иде исәбе. Ә анысы:

– Бу мөмкин түгел. Мин тәртип бозуга бара алмыйм, – дип кырт кисте.

Мидхәтнең башын иеп чыгып китүдән башка чарасы калмады.

 

Бәянның дәвамын сайтыбызда укып барыгыз.

"КУ" 7, 2016

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: