Эссе җәйнең ун көне (дәвамы)

Бәянны башыннан монда укыгыз.

 

ИКЕНЧЕ КӨН

«Имеш, җирдә күмелмәгән мәет ятса, яңгыр яумый икән». Авыл халкының

җәһәннәм кызуыннан туюы тәмам җитеп, чигеннән ашты. Сәбәбен эзләп,

төрле фаразлар кора. Кем: «Кешеләрнең гөнаһлары күбәйгәнгә, Ходай Тәгалә

җәзасын җибәрә, – ди; кем табигать эшенә кеше күп тыкшына, шуның

аркасында, ди. Ипилек-тозлык дога укый белгән мәчет картлары, югары басуга

менеп, Ходайдан яңгыр сорап ялварып та карадылар инде. Әллә кызык өчен

сөйләделәр, әллә чын булган, кайсыдыр авылда соңгы нәсел үгезен корбан итеп

тә чалганнар, имеш. Тик яңгыр гына һаман юк. Ни генә булмасын, тормыш

арбасы шыгырдый-шыгырдый алга тәгәри иде.

Сабира, гадәтенчә, көтү кууга, капка төбендә бераз басып торды да кереп

китим дип борылса, тыкрык буйлап бер ир-атның менеп килүен шәйләде.

Болай иртәләп болын ягыннан кем кайтып килә соң әле? Таныш та кебек үзе.

Сабира, юк эшен бар итеп, капка төбендә тоткарланды.

– Исәнмесез, Сабира апа!

Шешенгән йөзле, таушалган киемле ир-атның элекке укучысы Вахит

икәнен чамалап кына таныды. Аның эчүгә сабышканын белә, тик үзен күптән

күргәне юк иде.

– Вахит, үскәнем, ни булды сиңа?

– Нигә алай дисез, Сабира апа?

Ир-ат, сорауга җавапны үзе дә белгәнгә, гарьләнгәндәй, йөзен читкә борды.

– Авырмый торгансыңдыр бит, дим. Йөзең бер дә матур түгел.

– Безнең чир билгеле инде, Сабира апа. Фермада каравыл өендә

йоклаганмын. Шуннан кайтып киләм.

– И-и, бала, бала! Әти-әниең борчыла торгандыр бит. Ни дип уйлап төн

чыктылар икән? Яшьләре зур. Нигә борчыйсың инде аларны?

– Алар өйрәнде инде. Борчылып-борчылмый нишләсеннәр.

Вахитка бу сөйләшү авыр иде. Хәле болай да мөшкел, башы чатный. Кешене

түгел, үзен дә күрәсе килмәгән чакта, кирәк бит, мәктәптә укыганда бик хөрмәт

иткән укытучысы каршысына килеп чыкты. Хәзер маңка малай кебек акланып

тор инде. Шулай да укытучысының тавышында шелтәгә караганда кызгану

тойгангамы, үзе һаман китми, таптанып тора.

– Сабира апа, ишегалдыгызга кереп, су гына эчеп чыгыйм әле.

– Әйдә, Вахит, кер соң. Бит-кулларыңны да ю. Азрак хәл кереп китәр үзеңә.

Сабира мәхлук хәленә калган егетнең йотлыга-йотлыга су эчүен,

йомарланган битен шомартырга теләгәндәй, кабат-кабат юынуын күрмәмешкә

салышып, юк-барны эшләп йөрде. Вахит, нигәдер, юынгач та чыгып китәсе

итмәде, башын иеп, чиләкләр тезелгән эскәмиянең башына барып утырды.

– Менә шундый җүнсез булып чыктым инде мин, Сабира апа, ачуланмагыз инде.

Сабира, эшеннән туктап, сәрхушның янына килде.

– Мин ачуланмыйм ачулануын, Вахит. Эш анда түгел бит. Миңа син үзең

кызганыч. Әрәмгә үткән яшь гомерең кызганыч. Картайгач, таянычыбыз

булыр дип үстергән әти-әниең кызганыч. Өйләнеп, балалар үстереп, тормышка

куанып кына яшәр вакытың бит, Вахит.

– Әй Сабира апа, сезгә әйтергә генә җиңел ул. Әллә мин теләмәс идемме

аның шулай булуын. Ярар, тагын бер кат гафу. Ачуланмагыз, исән булыгыз!

Вахит укыганда иптәшләреннән берни белән дә аерылмаган авыл малае

иде. Шаянлыгы булса да, явызлыгы юк; бик яхшы укымаса да, утырып

калганы булмады. Башкалар кебек армиядә хезмәт итеп кайтты. Төпчек бала

буларак, өйдә калды, СПТУ бетереп, тракторга утырды. Юлдан тайпыла

башлауга беренче сәбәп, мөгаен, мәктәп елларында ук дуслашып йөргән

сөйгән кызы Алсуның, медучилище тәмамлагач, авылга кайтмавы булгандыр.

Эш урыны булмагач, кая кайтсын инде ул. Ике штаттан торган ФАПның

язмышы да кыл өстендә торганда. Вахит Алсу артыннан шәһәргә китмәде,

тегесе авылга кайтмады. Шулай аралары суынды. Алсу кияүгә чыгып, бала

үстерә инде. Аннары колхозлар бетеп, дөнья инвестор дигән алпавыт кулына

күчте. Фермалар бетте. Трактор-машина паркы бушап калды. Алар белән

бергә авылда эш тә бетте. Элек ярыша-ярыша башкара торган җир эшкәртү,

чәчү, урак уру кебек эшләрне инвесторның чит илдән кайтартылган көчле

техникасы авыл кешесен мәшәкатьләми генә башкарып китә. Пай җирләрендә

үзең хуҗа булып эшләргә Вахит кебек бик күпләрнең кулыннан килми шул.

Шторм вакытында ярга чыгарып ташланган вак балыкка охшаган иде Вахит

кебекләр. Тыпырчына-тыпырчына, елгага кадәр төшеп, йөзеп китә алырлармы,

ярда җан бирерләрме? Үзләреннән тора дип әйтеп бетереп кенә дә булмый...

Мидхәт, иртәнге аш вакытында хатынының уйчанлыгын күреп:

– Ни булды, авырмыйсыңдыр бит? – дип сорады.

– Юк, тәнем авыртмый, җаным гына сызлый, – диде Сабира, ачылып

бетми генә.

– Ни сәбәпле инде?

Хатын Вахит белән булган очрашу турында сөйләде.

– Ул эшләрдәй берәр эш юкмы соң синдә? Техника гына димәгән бит.

Ялкауга охшамаган иде ул малай укыганда. Эшләсә, әллә эчмәс иде.

– Да-а-а... Минем хатын бөтен авыл юксыллары проблемасын хәл итәргә

алынган икән, – диде Мидхәт көлемсерәп. – Фермада эшләп карады бит инде.

Печән урлап саткан өчен куып чыгардым мин аны. Кабат, гафу үтенеп, ялынып

килгән иде дә – алмадым. Шуннан бирле әти-әнисенең пенсиясен эчеп, теләсә

кайда йоклап йөри инде ул.

– Бетә бит инде ул болай булса. Вакытлы булса да эш юкмы соң? Печән

әзерлисең. Шунда кеше кирәк түгелме?

Мидхәт – эшкә бик җаваплы карый торган кеше.Үзендә эшләүчеләрдән дә

шуны таләп итә. Вахит кебекләргә ышанып эш тапшыру ягында булмаса да,

хатынын кызганыпмы:

– Ярар, уйлап карармын, – диде.

Аннары:

– Эчми чыдый алса, – дип өстәде.

Өйдәгеләр иртәнгене ашап-эчеп чыгып киткәч, Сабира көндәлек

мәшәкатьләренә чумарга да өлгермәде, ишектә күрше хатыны Рәйханә

күренде. Рәйханә гади күрше генә түгел, аның белән бергә мәктәптә эшләүче

башлангыч сыйныфлар укытучысы, Сабираны әниседәй якын күрүче, эштә дә,

хуҗалыкта да аның уң кулы иде. Әле кайчан гына йөзеннән нур коеп, кайчан

карама борын астыннан күңелле генә җыр көйләп, өендә дә, мәктәптә дә җир

җимертеп эшләүче хатыннан соңгы айларда күләгә генә калып бара. Әнә бүген

дә йөзеннән нур качкан, агарып калган.

– Ни булды инде тагын, Рәйханә, төсең беткән? Балаларга ул-бу булмагандыр бит?

– Юк-юк, Сабира апа, балалар исән-сау, Аллага шөкер. Атлас...

Рәйханә сүз әйтерлек дәрәҗәдә түгел иде. Сабира апасының йомшак сүзен

ишетүгә, моңарчы тыеп килгән яшьләренә ирек бирде.

– Каргамаган да идем югыйсә, Сабира апа, бик рәнҗесәм дә каргамадым.

Күз яшьләрем төште микәнни?

– Тукта, Рәйханә, тынычлан әле. Атласка нәрсә булган?

– Машинасы белән әйләнгән... Үзен авыр хәлдә Актай больницасына алып

киткәннәр... Машинаның бер төзек җире дә юк ди, үзен кабинадан көчкә сөйрәп

алганнар, «Ничек исән калган?» – дип әйтәләр ди.

Хатын тыела алмый үкси иде. Сабира, күршесенең җилкәсеннән сүзсез

генә кочып, аңа кайгысын күз яшьләре белән юарга вакыт бирде. Салкын суга

тынычландыргыч тамчылар салып алдына куйды. Хәзергә нәрсәдер әйтү,

юату файдасыз иде.

Рәйханә бераздан тынычлангандай булды. Суны алып эчте.

– Алмаз әтисе янына бармакчы була. Сабира апа, җибәрим микән? Янына

барыбер кертмәсләр инде. Мидхәт абыйның районга барасы юк микән дип

кергән идем. Үзен генә җибәрәсем килми. Бала бит әле. Үзем алып барыр идем,

теге нәрсәсен очратырмын дим. Йә бугазына ябышырмын. Пычранудан куркам.

– Барам дигән сүзе булмады бүген булуын. Бәлки, барасы да бардыр. Төшке

ашка кадәр сабыр итеп карагыз әле. Аннан күз күрер тагын. Хәле авыр чакта

әтисе янына җибәрмәсәң, бала аңлап бетермәс.

– Үзем дә шулай дим инде. Теге вакытта да әтисенең китүендә мине

гаепләгәндәй йөрде бит, беләсең.

– Исемдә, исемдә. Онытырлык булмады бит инде.

– Ярар, Сабира апа, чыгыйм әле мин. Керәм дә үз проблемаларым белән

синең башыңны катырып чыгып китәм. Ачуланма инде син.

– Ачулана ди тагын. Кайчан кирәк, шунда кер. Үзеңне бик бетермә әле.

Хәле бик куркыныч та түгелдер, бәлки. Мидхәт абыең кайтсын. Киңәшербез.

Рәйханә бераз тынычланып чыгып китте. Ә Сабираның күңеле урыныннан

кубып калды. Атлас белән Рәйханә, өйләнешкәннән соң, күршеләрендәге буш

йортны сатып алып, монда күчкәннән бирле, күршеләр якын туганнардай бик

тату яшәделәр. Мидхәт абыйсының киңәше белән Атлас яхшы гына эшкә

тотынган иде. Моңарчы ул җәен Мидхәттә комбайнда эшләде. Сезонлы эш

гаиләне мулдан тәэмин итәрлек акча бирми. Эшкә төгәл, тырыш күршесенә

нинди җитдирәк шөгыль табарга дип, күптән уйлап йөри иде Мидхәт.

Мәсьәләнең чишелеше аяк астында гына булган икән. Беркөнне Сабира сөт

тапшырып кайтты да зарланып куйды:

– Торган саен оятсызлана бу сөт җыючылар. Һаман ике ел элек куйган бәягә

алалар. Үзебезнең авылдан булсалар, ул кадәр кыланмаслар иде. Ни дисәң дә,

авылдашың белән иртәгә дә яшисе.

– Берсе дә алынмый бит шул эшкә, – диде хуҗа, хатыны белән килешеп.

– Алам дисә, кечкенә литражлы сөт машиналары да бар хәзер. Лизингка да

алып була. Эш юк дип яту җиңелрәк бит.

– Кара әле, нигә бу Атлас белән сөйләшеп карамыйсың? Тәвәккәллеге бар

бит ул егетнең.

Сабираның әйткәне фәрештәләрнең амин дигән чагына туры килдеме, Атлас

ике ел элек Мидхәт абыйсының киңәш-ярдәме белән лизингка машина алып,

авыл эшмәкәре булып китте. Исәп-хисап эшенә Рәйханәсе булышты. Бер ел

эчендә тирә-яктагы берничә авылның шәхси хуҗалыкларыннан сөт җыеп, эш

рәтенә ярыйсы гына төшенде, акча тәмен дә сизде. Сөт тапшыручылар белән

исәп-хисапны вакытында алдау-йолдаусыз башкаргач, кеше арасында абруе

да күтәрелде. Гаиләсендә тәртип, ике малае үсеп килә. Олысы Алмаз инде кул

арасына керә. Җиңел машина да алып җибәрделәр. Уңган-булган хатыны Рәйханә

белән дә соклангыч яшиләр иде. Бүген «иде» дияргә генә калды шул. Әллә күз

тиде үзләренә, заман афәте – бозыклыкның авылда ныклап тамыр җәю галәмәте

булдымы, узган җәй тормышлары бозылды да куйды. Көзен бөтен авылны

шаккатырып, Атлас гаиләсен ташлап чыгып китте. Кемгә диген – өч-дүрт ел элек

Казан базарында сату итүче «кара кошларның» берсенә тагылып чыгып киткән,

кыш көне каяндыр авылда пәйда булган Юмарт Сәлимә кызына. Ир-атны кулга

төшерүнең бушлай академиясен яшьли тәмамлаган Венерага Атласны ияләштерү

бөтенләй дә кыен булмады. Актайдан авылга кайту юлында, нишләптер, бик

еш очрашудан башланган танышлык, тора-бара оят-әхлакны көйдереп юкка

чыгарыр дәрәҗәдәге азгын хисләргә әверелде. Әй гарьләнде Рәйханә бу турыда

ишеткәч! Дөрес, Атласына табыну дәрәҗәсендәге мәхәббәте башта ышанырга

ирек бирмәде. Үз күзе белән күргәч, Атласка бер генә сорау бирә алды:

– Нигә?

Һәм кыска гына җавап ишетте:

– Мин – ир кеше.

– Ә мин нишләргә тиеш?

– Моңарчы ничек яшәсәң, шулай яшә. Яшисең килмәсә, яшәмә.

– Балалар?

– Балаларга нәрсә булган? Мин аларны ташларга җыенмыйм.

Ирнең намусын уятырга маташуның мәгънәсе булмады. Күз яшен,

ачу-рәнҗешен эченә җыеп күпмедер газаплангач, Рәйханә, җанын кая куярга

белмичә, Сабира апасына киңәшкә керде.

– Аерылам да, балаларны алып, әнкәй янына кайтып китәм, Сабира апа.

Бу оятсызлыкка түзәрлек хәлем калмады.

– Ашыкма әле, акыллым, кисү җиңел ул, ялгавы авыр. Ничек оста ялгасаң

да, төене кала. Аннары әниең янында абыең гаиләсе барын да онытма. Ирдән

аерылып кайткан хатын – эт тибенкесендәге кеше инде ул. Анысын да уйла.

– Яшереп тә тормый бит! Үзен хаклы саный. Әйтерсең, гөрләшеп яшәгән унбиш

ел гел булмаган, әйтерсең, мәңге бергә булырга антлар эчмәгән. Миннән артыграк

кеше белән булса, бер хәл иде, эткә салсаң, эт иснәргә җирәнә торган нәрсә бит.

– Шундый булсалар да, кулыннан эш килә торган ирләрне танып, чат ябыша

белә андыйлар. Берсе дә урамда селкенеп йөргәннәргә якын килми, ялгыз

булсалар да. Чөнки аларга акча кирәк, ир хисабына рәхәт яшәү кирәк. Әллә

син аны Атлас белән дөнья көтү турында сөйләшәдер дип беләсеңме? Ә син

үзең соңгы вакытларда ирең белән эштән башка нәрсә турында сөйләшкәнең

булды? Ярар, балалар турында сөйләшкәнсездер инде. Тагын нәрсә турында

сөйләштең? Хисләр турында...

– Анысы унбиш ел торгач, болай да аңлашыла бит инде, Сабира апа. Миңа

үзеннән башка берәүнең дә кирәк түгеллеген дә белә. Кайчан кайтып керсә дә,

якты чырай, өстәл тулы яраткан ризыгы. Тагын ни кирәк?

– Ир-атка иң беренче нәрсә кирәген үзең дә яхшы беләсең. Мин аңлатып

торасы түгел.

– Бу бит – азгынлык, гаиләң алдында җавапсызлык. Моны бернәрсә белән дә

аклап та булмый. Аңлый да алмыйм. Мин хәл иттем инде, Сабира апа, иртәгә

Актайга барып, аерылырга гариза бирәм.

– Әй бала, бала! Ә син кияүгә чыкканда, аның ир генә түгел, балаларыңның

атасы да буласын уйлап чыкмадыңмыни? Ирдән аерылу синең эш булса

да, балаларыңны атасыз итәргә синең хакың бармы соң? Алар ризалык

бирделәрме?

Рәйханә гариза бирмәде. Тик Атлас үзе чыгып китте. Олы улы Алмаз, теле

белән әйтмәсә дә, әтисенең гаиләне ташлавына әнисен гаепле санап, башта

үпкәләп йөрде. Рәйханә бая шул турыда искә төшерде.

 

Бәянның дәвамын сайтыбызда укып барыгыз.

"КУ" 7, 2016

Фото: pixabay

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: