Без белмәгән сугыш (документаль бәян)

Авыл булыр — Салавыч

Мирзәхмәт Муллахмәт улының сөйләвенә караганда, әлеге исем рәсми

кулланышта Вот.Юраш дип (узган гасырның сиксәненче елларында юкка

чыккан ошбу сала. Удмуртия биләмәләренә үк кереп торгангадырмы, вотяк

(удмурт-ар) дигән сүздән кыскартылып, Вот.Юраш исеме белән йөртелгән)

аталса да, кайсыдыр бер вакытта Балтач ягының Салавыч авылыннан күчеп

килгән ике гаиләнең җиңел кулдан әйтелгән «Салавыч» диюе, соңыннан

халыкның аны гади генә шулай атый башлавына китергән. Җитмеш хуҗалыклы

Салавычтан кала Вот.Юраш авыл советына тагын 22 хуҗалыгы булган Борисово

(чукындырылган татарлар беренче мөмкинлек тууга кабат мөселманлыкка

кайтканнар һәм авылларын һәрчак Каенлык дип атаганнар), 21 йорттан торган

Калмыково кергән. Соңгысында урыслар яшәсә дә, Тукайча әйтсәк, алар

татарлар белән тел вә лөгать алмашып, татар телен туган телләредәй яхшы

белгәннәр.

Мирзәхмәт гаиләдә өлкән бала булып, 1922 елның 18 маенда Салавычта

дөньяга килә. Аннан соң туган алты нарасыйның икесе төрле елларда

сырхаулардан һәм кытлык-җитмәүчелекләрдән вафат була. Үсеп буй җиткергән

һәм фанилыкта үзләренә тиешле вакытларын яшәүче 5 туганның да икесе генә

исән инде. Мирзәхмәт ага әйтүенчә, сиксән сигезенче яшен ваклаучы сеңлесе

Мәгърүфә Әстерхан каласында гомер кичерә. «Соңгы утыз ел эчендә нибары

ике-өч тапкыр күрешеп бер-беребезнең хәлен белештек», — ди фронтовик.

Салавычта дүрт сыйныф тәмамлаганнан соң, бишенчегә Иске Юраш

авылының җидееллык мәктәбенә йөреп укый Мирзәхмәт Муллахмәтов.

Кызганыч ки, әтисе еш авырый. «Улым, әниеңнең үзенә генә эне-сеңелләреңне

тәрбия кылырга авыр, колхозга эшкә чык инде син», — ди гаилә башы, өлкән

угланга бу сүзләрне әйтү авыр булса да. Егор Пономарёв атлы урыс агае колхоз

җитәкчелеген ундүрт яшен тутырып кына килүче үсмерне үзе янына хисапчы

ярдәмчесе итеп алырга күндерә. Бригадирлар китергән нарядларны исәпләү-

теркәү, колхозчыларның хезмәт көннәрен билгеләп бару ише операцияләр

тапшырыла малайга. Һәм ул сынатмый, эшен җиренә җиткереп башкара. Белем

багажы биш класс белән чикләнсә дә, чут эшләрен заманына күрә ярыйсы

ук яхшы белә. Янә ике елдан, сельсовет секретаре рәисе армиягә алынгач,

уналты яшьлек Мирзәхмәтне хозурына дәшеп, аңа «портфелен» тәкъдим итә

— үзен рәислеккә кыстыйлар икән. Монсыннан да баш тартмый Мирзәхмәт,

ни дисәң дә күтәрелү бит. Егетнең тырышлыгын, кушылганны төгәл үтәвен

югарыдагылар тиешенчә бәялиләр һәм 1938 елда Алабугада берничә районның

активистлары өчен оештырылган «Совет төзелеше» дип аталучы дүрт айлык

республика курсларына укырга җибәрәләр. Дүрт ай бер мизгел кебек үтә дә

китә. Салавыч егетен район башкарма комитеты рәисе Елово авыл советына

сәркатип булып барырга кыстый. Өйдәгеләр тамак туйдыру җәһәтеннән дә

кытлык кичергәндә, ни йөзең белән чит авылга китеп бармак кирәк. «Юк»

дигәнне ишетергә гадәтләнмәгән партия-совет босслары бу юлы хәлгә керәләр

тагын — Мирзәхмәт Муллахмәтовның: «Мине туган авылым Салавычтагы

изба-читальняга (бер үк вакытта китапханә ролен дә үтәүче, төрле кичәләр

оештырылучы уку йортын халык шулай дип атаган) билгеләсәгез икән», — дигән

гозерен канәгатьләндерәләр. Салавыч, Каенлык, Калмыково авыллары өчен

мәдәни чаралар оештыруда, агитпропаганда эшендә төрле лозунг-плакат һәм

белдерүләр язуда, Октябрь, Май бәйрәмнәрен үткәрүдә зур активлык күрсәтә

махсус курслар үткән егет. Мәдәни-агарту эшләрен бу якларда моңа кадәр

күрелмәгән биеклеккә күтәрә. Аның бу юнәлештәге эшчәнлеге кая барып чыгар

иде икән, хәзер әйтүе кыен. Бөтен өмет-хыялларны, матур уйларны Гитлер

Германиясенең Советлар иленә сугыш башлавы чәлпәрәмә китерә.

 

Сугыш

Сентябрь аенда медкомиссиядә каралырга дип хәрби комиссариаттан

повестка килә. Әти-әни, туганнар, эне-сеңелләр һәм авылдашлар белән

кочаклашып саубуллашу күренешләре авылдан киткәч тә күз алдында озак

тора. Иптәшләре белән бергәләп:

Герман җире кара чирәм,

Əллә кайтам, әллә үләм...

Без авылдан чыккан чакта

Күтәрелде тузаннар.

Дөнья хәлен белеп булмый,

Сау булыгыз, туганнар...

— дип сузган җыр сүзләре дә колакта тиз генә тынмый. Мирзәхмәтнең

сәламәтлегеннән очучы халкы да көнләшерлек. Шуңа күрә аны табиблар

бертавыштан яңа гына оешып килүче һава десанты гаскәренә яраклы дип

таба һәм Саратов өлкәсенең Энгельс каласында дислокацияләнгән беренче

десант корпусының беренче бригадасы батальонына билгелиләр. Парашюттан

сикерүләр, автоматтан ату күнекмәләре, марш-бросоклар белән атналарның

үткәне сизелми дә кала. Декабрь башларында десант бригадасын дошман

тылына ташларга әзерлиләр. Шулчак атаклы Себер дивизияләрен Ерак

Көнчыгыштан башкала тирәләренә күчереп һөҗүмгә күчү һәм фашистларны

куа башлау командованиене бу уеннан кире кайтара. Февраль аена кадәр

десантчыларны тынгысыз киеренкелектә тоталар, бүген-иртәгә алгы сызыкка

озату ихтималы турында кисәтеп, сугыш күнекмәләренә өйрәтүләрне дәвам

итәләр. Ниһаять, 1942 елның февралендә беренче һава десанты бригадасын

Люберцы тирәләренә ташлыйлар. Мәскәүдән 120 чакрымнар чамасы артка

алып ташланган гитлерчыларны эзәрлекләү Смоленск янына җитәрәк туктап

калган. Каршы яклар, локаль бәрелешләрне санамаганда, оборона тотып,

ара-тирә ялкау гына артиллерия дуэльләре алып бару белән чикләнә. Ике

як та разведкалар оештырып, бер-берсен өйрәнә-капшый, язгы зур һөҗүмгә

әзерләнә. Кызыл Армия командованиесе Смоленск юнәлешендә сугыш

хәрәкәтләре башлап җибәргәнче дошман тылындагы Ейск каласы янәшәсенә

десант бригадасын төшерергә ниятли. Унсигезенче февральгә каршы төндә

әүвәл беренче бригада составындагы 200 кешелек төркемне җибәрәләр. Әгәр

алар уңышлы һөҗүм җәелдерсә, башка батальоннарны да сугышка күтәрү, алар

артыннан икенче, өченче десант бригадаларын рейдка җәлеп итү күздә тотыла.

«ППШ» автоматлары һәм аларга бирелгән дүрт обойма патрон (һәр обоймада

71әр патрон), гранаталар белән коралланган 200 кешелек беренче төркемдә

татар егете Мирзәхмәт Муллахмәтов тә бар. Аларны: «Хәерле сәгатьтә!» — дип,

корпус командующие үзе озатып кала. Тик бик үк хәерле сәгатьтә булмаган

икән шул.

 

Беренче чирканчык

Бөек Ватан сугышында совет халкының гаять зур югалтуларга дучар ителүе

күпчелек сугыш стратегларының дошманны тиешенчә бәяләп бетермәве һәм еш

кына сәләтсез, төптән уйланмаган операцияләр оештыруына бәйле дип саный

элекке фронтовик. «Кинофильмнарда, сугыш турында язылган китапларда

вакыйгалар шомартып сурәтләнә, кызганыч ки, алар чынбарлыктан гаять

ерак», — ди ул.

Немецлар йоклап ятмый, аларның разведкасы әйбәт эшли. Унҗиденче

февраль төнендә һавадан ташланасы десант батальоны турында алар инде

алдан белеп торалар һәм Ейск тирәсендә партизаннар тарафыннан ягыласы

өч зур учак урынына (тегеләрен, бәлки, юк иткәннәрдер) 50 чакрымнар

чамасы читтә өчпочмак рәвешендә үзләренекен тергезәләр. Очучыларның

урынны билгеләүдә шулкадәр ялгышлык җибәрүе гаҗәп хәл, әлбәттә. Әмма

факт — факт булып кала: иң яхшы әзерлекле дип саналган 200 сугышчы

фашистлар чолгап алган урынга сикерә. Немецлар җирдән күккә яктырткыч

ракеталар чөя. Дошман парашютчыларны чүпли генә инде. Шулай да йөзләп

сугышчыга исән-имин төшеп җитү насыйп була, араларында яраланучылар

да бар. Батальон командиры һәлак булган, рота һәм взвод командирлары да

күренми диярлек. Шөкер, батальон комиссары исән калган икән, ул төркемне

кыенлык белән бер йодрыкка туплап, гитлерчылар белән сугыша-сугыша

аларны якындагы урманга алып керүгә ирешә. Шуннан соң үзебезнекеләргә

кушылу өчен атналарга сузылган җәфа чигүләр башлана. Төннәрен генә хәрәкәт

итәләр, фашистлар белән зур бәрелешләргә кермәскә тырышалар. Берничә

көнгә исәпләп бирелгән коры паёкны (ысланган казылык, тушёнка) мөмкин

кадәр кысып тоталар. Урманнарда кып-кызыл булып утырган өшегән миләш тә

ачлыкны басарга ярдәм итә. Сусауны кар йотып басалар. Март урталарында мең

бәлаләр белән фронт сызыгы аша үтеп, үзебезнекеләргә кушылалар. Аралары

сирәгәйгән, җитү сакал-мыеклы, тәмам йончыган-таушалган хәлдә. Үзләрен

ни көткәнен белгән булсалар, шулкадәр тырышырлар иде микән? Особистлар

көнен дә, төнен дә каталажкага ябылган десантчылар янына көтмәгәндә кереп

сорау алулар белән тинтерәтә. Күпме кеше гомерен саклап калган батальон

комиссарын беренче көнне үк каядыр алып китәләр. «Сатлык-провокатор»

ярлыгы тагып, тыл күселәре булып оялаган подвалларында атып үтергәннәрдер,

мөгаен. Солдатларга да иман әһеле күрсәтмиләр. Һаман бер үк сораулар: нигә

дошманга сатылдың, нинди корткычлыклар эшләргә куштылар?

Кемдер өстән әмер ирештергәндерме, ниһаять, десантчыларны элек

хезмәт иткән частьларына кайтаралар. Адәм рәтле паёкка куеп, тире белән

сөяккә калганнарны ипкә-юньгә китерү өчен кешечә тәрбияләргә дә кирәк

бит әле. Ашавың гына булсын, яшь организм тиз тернәкләнә анысы. Инде

март ахырларына яңартылган-тулыландырылган батальонны беренче десант

корпусы составында Ленинград ягына таба күчерәләр. Бөек Новгород тирәләре

була бу. Командование Волхов фронтында һөҗүмгә күчеп, ике урыннан

немец оборонасын өзүне һәм аларның тылына төшеп, зур группировкаларын

камалышта калдыруны планлаштыра. Тик хәйләкәр дошман бу юлы да өлгеррәк

булып чыга, 3-4 көнгә алданрак җитешеп, фронтның беренче һәм икенче

линияләрен дә өзеп, тирән тылга үтеп керә, безнең армияләр аяныч хәлдә кала

(генерал Власов үз армиясен Волхов фронтында дошманга тапшырган).

 

Корпусларны — дивизияләргә

Фашистлар бөтен бер Волхов фронтын тар-мар китергәндә, ни өчен югары

әзерлекле һава-десант бригадаларын, корпусларын ярдәмгә ташламаганнардыр,

һич аңлашылмый. Сабак булмаган микәнни соң?

Хәрби тарих материалларыннан билгеле булганча, Бөек Ватан сугышы

елларында Кызыл Армиянең 6,2 миллион солдаты әсирлеккә төшкән. Шуның

дүрт (!) миллионы 1941 елда ук. Германиянең коры җир гаскәрләре штабы

башлыгы Ф.Гальдер үзенең көндәлекләренә менә ниләр дип язган: «Саллы

өлеше юк ителгән совет дивизияләрен ашыгыч төстә аннан-моннан өйрәтелгән,

сугышу техникасын үзләштермәгән контингент белән тулыландырып, килгән

шәпкә сугышка кертәләр. Ансы да бер йодрык астында түгел, ә аерым-аерым

таркалган көчләр белән эшләнә, нәтиҗәдә алар зур югалтулар кичерәләр.

Урысның сугышу тактикасы: 3 минутлык артналёт, аннары — пауза, аннан

соң — пехотаның «ур-ра» кычкырып атакага ташлануы, һәм ул дулкын-дулкын

булып (кайчагында андый дулкыннар саны 12гә җитә) озак дәвам итә. Никтер

бу чагында артиллерияләре дәшми. Шулар нәтиҗәсендә аларның югалтулары

гаять зур».

Десантчыларны сугышка кертәсе урында Новгород өлкәсе авылларына

батальонлап һәм роталап тараталар. Югары командование нинди критерийлардан

чыгып фикер йөрткәндер, тик десантчылар арасында корпусларның күбесен

укчы гвардия дивизияләре итеп үзгәртәчәкләр икән, дигән сүз тарала. «Җил исми

яфрак селкенми», — ди халык. Имеш-мимешләр дөрескә чыга. Кырык икенче

елның июнь башларында Мирзәхмәт Муллахмәтов хезмәт иткән беренче һава

десант корпусын Мәскәү янына күчереп, 37нче укчы гвардия дивизиясе итеп

үзгәртеп коралар. Мирзәхмәтләр бригадасы 69нчы полкка әверелә. Дивизиядә

өч пехота полкы, дүртенчесе — артиллериянеке. Һәр пехота полкында 200ешәр

сугышчыдан торган аерым автоматчылар ротасы бар. Монда «иң-иң»нәрне

кертергә тырышалар, чөнки гаскәрләрне автоматлар белән коралландыру

әле киң колач алып кына килә. Моңа кадәр өстенлек күбрәк винтовкаларга

бирелгән, алары да җитешми. Солдатларны атакага күтәргәндә офицерлар еш

кына: «Үлгән иптәшегезнекен алырсыз», — дип әйтә торган булалар. Сугыш

башындагы уңышсызлыкларның саллы өлеше шуның белән аңлатыла да инде:

яланкул баштанаяк коралланган фашист солдатына каршы (аларның күбесенең

кулында — «Шмайссер» автоматы) барып кара син!

Гитлерчылар Мәскәүне кырык беренче елгы кампанияләре вакытында

турыдан-туры ала алмагач, икенче елның май ахырларында Дон буе

далаларыннан һөҗүмгә күчеп, Сталинградка чыгарга һәм, Иделне кичкәннән

соң, кабат башкалага ыргылырга җыена. Аларның иң яхшы танк һәм мотопехота

дивизияләре инде юлларында киртә булган Кызыл Армия частьларын сытарга

омтыла. Максатларына җиңел генә ирешә алмасалар да, сугыша-сугыша

стратегик әһәмияткә ия калага якынайганнан якынаялар. Көчләр тигезсез

шул: июль урталарына дошман инде Сталинград юнәлешендәге зур һөҗүмгә

18 дивизия (250 мең содат), 740 танк, 1200 самолёт, 7500 туп һәм миномётын

кертә. Совет гаскәре бу ташкынга 16 дивизия, 360 танк, 337 самолёт, 7900 туп

һәм миномёт белән каршылык күрсәтә.

Утыз җиденче гвардия дивизиясен июнь ахырларында ашыгыч рәвештә

Мәскәү яныннан Воронеж юнәлешенә күчерәләр. Тик Мирзәхмәтләргә

немецның алдынгы частьларын ошбу шәһәр янында түгел, ә Дон елгасының

аргы ягында каршы алырга туры килә — фашистлар оборонаны өзгәннәр

икән. Тиз арада окоплар казып, ут нокталары урнаштыралар. Дошманның

килгән уңайга елганы кичеп ары китү нияте барып чыкмый, әллә ничә

мәртәбәләр кабатланган атакасын туктатып, суны кичкән җанлы көчләрен

юк итәләр, исән калганнары чигенергә мәҗбүр була, беренче бәрелештә үк 12

танкларын яндыралар. Нәни генә уңыш та кызылармиячеләрне канатландыра.

Өч атна дәвам иткән канкойгыч сугышларда максатларына ирешә алмагач,

гитлерчылар тактикаларын үзгәртә, Донның аргы ягына чыгу ниятеннән ваз

кичеп, башка юнәлешне сайлыйлар. Командование башка хәрби берләшмәләр

белән беррәттән 37нче гвардия дивизиясен дә куркынычрак дип тапкан урынга

— Сталинград тирәсенә күчерергә әмер җиткерә. Алар калдырган траншеяларга

һәм ут нокталарына калмыклардан торган частьлар китереп урнаштыралар.

Сталинград тәмугы — Мамай курганы

Һавадан бомбага тотулар, артиллерия утыннан һәм немецның көненә әллә

ничә мәртәбә кабатланган һөҗүмнәреннән шактый югалтулар кичергән 37нче

дивизияне тулыландыру өчен әүвәл Иделнең сулъяк ярына чыгаралар. Һәм

сентябрь башларында сугышчан әзерлеккә китерелгән хәрби берләшмә елганы

икегә бүлеп урнашкан «Заячий» утравы каршына куела. Кичүнең бирге ягы

бик киң. Көн яктысында аннан чыгу мөмкин түгел, һавада «патшалык» иткән

фашист «козгыннары» шундук пәйда була. Шуңа күрә полкларны батальонлап

баржаларда төнлә ташыйлар. Күп чакрымнарга сузылган «Заячий»га аяк

басуга озак тоткарламыйлар, аның икенче читендә салынган понтон басма

күпергә куалыйлар. «Тизрәк-тизрәк!» — дип ашыктыралар командирлар, чөнки

яктырганчы 200 метр озынлыктагы басмадан каршы ярга чыгып җитешергә

кирәк. Сталинград «Заячий»дан 7-8 чакрымнар чамасы өстәрәк. Хәлләрнең

биредә хөрти икәнлеге күренеп тора — аларны килгән уңайга сугышка

кертәләр.

Дөньяда тиңе булмаган Сталинград сугышы турында күп яздылар. Күп нәрсәләр

ачыкланды һәм дөнья җәмәгатьчелеге хозурына җиткерелде. Шулай да титаник

бәрелеш-кырылышның без белмәгән (мөгаен, киләчәктә дә белә алмаячак)

яклары, йөз меңләгән аерым детальләре каладыр. Вакыт пәрдәсе астындагы

әнә шундый чиксез күп эпизодларның берсе — атаклы Мамай курганында үзе

күргән-кичергәннәре турында менә ниләр сөйләде Мирзәхмәт ага:

— Адәм баласы түзә алмаслык шартларга да күнегә икән кеше дигәнең.

Хәер, түзмичә кая барасың: бөтен тирә-юньдә — үлем, үлем. Фашист көндез

бар булган тимер ташкыны, җанлы көчләре белән күктән һәм җирдән ябырыла,

урыны белән елга ярына килеп җитә яза. Шәһәр үзе 70 чакрымга кадәр сузыла, ә

иңгә 3-4 чакрымнан артмый. Төнлә безнең гаскәр контрһөҗүмгә күчә, югалткан

позицияләрне зур корбаннар бәрабәренә кире кайтара. Кайчагында нинди дә

булса объект, ныгытма тәүлегенә өч-дүрт һәм аннан да күбрәк мәртәбә кулдан-

кулга күчә. Мирзәхмәт Муллахмәтов хезмәт иткән 69нчы полк та дивизиянең

башка полклары кебек үк Мамай курганының үзәк өлешеннән, гаять көчле

каршылык күрсәтүләренә карамастан, төньяк өлешкә кысрыклана. Аяк астында

кайда немец, кайда үле совет солдаты ятканын да аерышлы түгел, кан елга

булып ага. Монда — бик зур мәйданны биләгән трактор заводы. Фашистлар

уңайлырак позициядә — өстә (Мирзәхмәт Муллахмәт улы сөйләвенчә, очар

кошлар биеклегендәге яр өсте тигезлегеннән соң башланып киткән манзара

— киртләч-киртләч рельеф хасил итеп аска төшкән калкулыклар рәвешендә

күз алдына килеп басты. Анда, берничә чакрым киңлектә, кала урнашкан,

янәшәдә үк — завод). Никадәр тырышып, яңадан-яңа көчләрен сугышка

кертүгә карамастан, дошман һаман совет дивизияләрен елга суына себереп

төшерә алмый. Алар тәмам аптырашта: кайбер частьларында юньләп сугышыр

кешесе дә калмаган кебек, тик һөҗүмгә күчүләре була — әллә каян гына бөтен

төр кораллардан ут ачалар һәм контратакага күтәреләләр, штык сугышына

ташланучыларның күбесе яраланган, башлары бинт белән уралган. Исәпсез-

сансыз бәрелешләрнең берсендә Мирзәхмәт янында гына мина ярылудан нык

контузия ала. Шартлау дулкыны әллә кая читкә алып ыргытса да, ни гаҗәп,

ул хәтта яраланмый да. Тик колаклар берни ишетми башлый. Аңа медсанбатка

яки госпитальгә, һич югы лазаретка барырга кирәк. Ә кайда соң алар?

Һәркемнең үз тормышын үзе кайгыртудан башка чарасы юк. Авыр яралылар иң

элементар ярдәм дә күрсәтелмәүдән (еш кына хәтта андый мөмкинлек тә юк)

үлемгә дучар ителгән, җиңел яралылар кулларындагы коралларын төшермичә

дошманга каршылык күрсәтүен дәвам итә. Мирзәхмәт тә дөм саңгырау килеш

гитлерчыларга автоматтан ата, гранаталар ыргыта. Ул аларны үтермәсә, үзен

үтерәчәкләр. Дөнья белән бәйләп торган ишетү сәләте югалса, кеше үзен

ярымфантастик хәлдә тоя икән: тирә-якта һәр секунд үлем чәчеп ут давылы

котыра, ул аңа төштәге кебек кенә. Аңа бәхет елмая (мондый шартларда шулай

әйтергә яраса), атна чамасы үткәч, колак барабаннарын кыскан саңгыраулык

чыртлап ачыла һәм ефрейтор Муллахмәтов кинәт кенә реаль яшәү белән үлем

дөньясына әйләнеп кайта:

— Дивизиянең һәр полкында (бүтән полкларда да шулай) 200 сугышчыдан

торган аерым автоматчылар ротасы бар иде, — дип сөйли фронтовик ветеран.

— Октябрь урталарына безнең автоматчылар төркеменнән нибары 18 кеше

исән калды, шулар исәбенә рота командиры белән политрук һәм бер взвод

командиры да керә. Хәлләр гаять хөрти, фашистлар белән маңгайга-маңгай

бәрелешләрдә югалтулар өстенә дошман снайперларының безнең участоктагы

сугышчыларны кыр куяннарыдай чүпләп торулары да теңкәгә тиде. Озакка

сузылган дуэльдән соң ике фашист снайперының берсен безнең мәргәннәр

юк итте анысы.

Немецларның позицияләре уңайлырак урында. Аларга кызылармиячеләр

казыган окоплар, урнаштырган ут нокталары һәм ныгытмалары уч төбендәге

кебек ачык күренә. Снайперлар өчен генә түгел, көн яктысында «гади» фашист

та бер җирдән икенчесенә күченүчене тере мишень урынына атып аудара.

Шуңа да ярымкамалышта калган 18 автоматчысы белән рота командиры 16

октябрь төнендә хәлиткеч ыргылышка әзерләнә. Исәбе — үзебезнекеләргә

кушылу. «Үлсәк, сугышып үләрбез!» — ди ул. Кызганычка каршы, полк штабы

белән генә түгел, элемтә — батальонныкы белән дә юк. 1941-1942 елларда

(хәтта 1943 елда да) Кызыл Армия гаскәри берләшмәләре арасында чыбыклы

элемтә булганлыктан, ул еш өзелә һәм аны ут астында ялгап та булмый (аерым

частьлар идарәсез калганлыктан, аларны тар-мар китерү дошман өчен берни

түгел; сугыш башындагы уңышсызлыкларның төп сәбәпләреннән берсе дә

шул). Немец сугышка берничә ел алдан әзерләнгән: аның танк армадалары

һәм мотопехота дивизияләре арасындагы синхрон бергәлек радиоэлемтә аша

тәэмин ителгән. Гитлер армиясенең ил үзәгенә үк чагыштырмача җиңел үтеп

керүе шуның белән аңлатыла.

Сталинград казанында әлегәчә исән калып дошманга каршы торучылар

өчен, ярый әле алдан әзерлеген күреп, һәр йорт подвалында диярлек

азык-төлек запасы туплап калдырганнар: ашыйм дисәң — тушёнка, эчәм

дисәң — спирт җаның теләгәнчә! Эчәр өчен суга кытлыктан автоматчылар

«пятачогы»на төшеп ярылган тирән бомба чокырында җыелган яңгыр суы

коткара. Һәр ике як атналар-айлар буена сузылган эреле-ваклы сугышлардан

тәмам хәлсезләнеп кыска вакытка тынып калган. Ике якта да резервлар юк

диярлек. Рота командиры форсаттан файдаланып калырга карар кыла һәм 18

«бөркет»ен ияртеп төн караңгылыгына атлый. Өч йөз метрлар чамасы үтәләр

автоматчылар, дүрт йөз. Каядыр читтәрәк барган атыш тавышларыннан кала бу

тирәдә бернинди тавыш ишетелми. Биш йөз метрлап ара узганнан соң, капитан

тукталырга кушып кулын күтәрә. Чит телдә сөйләшкәннәре ишетелә — немецча

түгел. Кемнәр булыр? Һәрхәлдә безнекеләргә охшамаганнар. Рота командиры

калган сугышчыларының гомерен куркыныч астына куярга теләмичә, кире

элекке позицияләренә кайтуны кулай күрә. Мирзәхмәт Муллахмәтов белән

бер урыс егетенең фамилияләрен атап: «Әнә теге йортка кереп урнашыгыз,

иртән көн яктыргач вазгыятькә карап эш итәргә кирәк булса, дошман белән

бәрелешкә керерсез», — дип әмер бирә, Мирзәхмәткә кул пулемёты тоттырып.

Запаска гранаталар да бирә.

 

Яралану

Октябрь таңы көттереп ата шул. Мирзәхмәт белән иптәше төнне керфек

тә какмыйча үткәрәләр. Дошманның борын төбенә килеп ояла да, йокларсың

ди бар. Шушы вакыт эчендә егет әллә ниләр уйлап бетерә, 20 еллык гомернең

бөтен ваклыкларына кадәр хәтер иләгеннән үткәрә. Инде фронтка алынуына

бер елдан артык үтеп, шуның 8 ае ут эчендә узса да, ничектер ул каршысына

килеп баскан үлем өрәге турында уйламаган. Әллә җае булмаган шунда? Хәер,

уйланып торырга вакыты андый түгел. Ә монда — командирлары сугышчан

бурыч куеп, катгый әмерен ачык белдергәч, карышып булмый. Буйсынмый

хәлең юк. Аларның күрәләтә үлем казанында калдыруларын белсәң дә, «есть,

товарищ капитан!» дияргә туры килә. Тыңламасаң, ротный кобурасыннан

пистолетын чыгарып маңгаеңа терәп атачак! Андый очракларны күргәне бар

инде. Хәрби чор законнары буенча дөрес эшләгән дип, «особистлар» ук аның

бу гамәлен хуплаячак. Әмеренә буйсынсаң, аны үтәргә кирәк. Күңелдә барыбер

кечтеки генә булса да өмет уты бар: бәлки, берәр җае чыгар, әнә ич, командир

вазгыятькә карап эш итәрсез, ди. Бәлки, тозактан атышсыз гына ычкыну җае

табылыр? Шундый уйлар белән юанырга тырышып, Мирзәхмәт алдагы тәрәзә

аша әледән-әле горизонт шәйләнергә тиешле тарафка күз ташлады. Ниһаять,

көттереп кенә таң атты. Мыдыр-мыдыр сөйләшкән тавышлар ачыграк ишетелә.

Тәрәзә катына шуышып барып, каршы якка күз салса, анда немецлар түгел,

румын солдатларының окоп казуын күрде. Аларны кигән формаларыннан,

погоннарыннан танып була. Димәк, биредәге немец частьларын румыннарныкы

белән алыштырганнар. Тегеләрен тулыландырыр өчен икенче эшелонга

озатканнардыр. Румыннар немецлардан кайтышрак сугыша, әлбәттә. Тик моңа

карап кына җиңеллек килер микән?

Бер румын офицеры казыла торган окоп каршына баскан да көрәкләрен

эшкә җиккән берничә солдатка үз телендә нидер аңлата. Шулчак Мирзәхмәтнең

башында бик әйбәт план туды: ул кулдашын элекке позицияләренә кайткан

иптәшләре янына җибәреп карарга ният кылды: «Әгәр румыннарга каршы

ут ачсак, иң күп дигәндә дә 8-9ын гына дөмектерәчәкбез, алар безне камап

әсирлеккә төшерәчәк яисә шушы йорт эчендә ут төртеп яндырачак. Кемнәр

икәнен белдек. Бар, кайтып, капитанга хәлне аңлат. Әгәр рөхсәт итсә, ак флаг

болгасыннар, аннары мин дә кайтырга тырышырмын», — дип, автоматчы

кулдашын мөмкин кадәр саклык белән төнлә кергән ишектән тышка озатты.

Ярый әле румыннар берни сизмәде. Офицер аларга арты белән тора, бу да ярдәм

итте. Шуыша-шуыша урыс егете үзебезнекеләргә җитте бугай, чөнки ул яктан

ак флаг болгаулары күренде. Мирзәхмәтнең эченә чак кына җылы йөгерде,

димәк, өйне ташлап китәргә рөхсәт. Тик ничек бу тозактан чыгарга, ишек нәкъ

менә дошман позицияләренә карый бит. Иптәшенең китүен ярымкараңгыда

ярый абайламадылар, румын офицерының аркасы белән басуы һәм солдатларын

сөйләштерүе дә коткарды. Хәзер андый чак түгел, аны чыккан уңайга күреп

алачаклар һәм дистәләгән коралдан ут ачып теткәләп бетерәчәкләр, иң яхшы

дигәндә дә әсир төшерергә тырышачаклар. Дошманда әсирлекнең ни икәнен

аның ишеткәне бар инде. «Нишләргә соң әле, бу капкыннан ничек ычкынырга?

Шушында бетәрмен микәнни?» — дип уйлады ул, чарасызлыктан нишләргә

белмичә. Шулчак күзе почмакка сөйкәп куелган кечкенә ломга төште. «Базга

төшеп, йортның нигезен казып карарга кирәк! — дигән уй чагылып узды

миендә. — Иске агач йортның нигезе таштан өелгән булырга тиеш». Чыннан

да шулай икән. Мөмкин кадәр тавыш чыгармаска тырышып, башта балчыкны

базга иште, аннары ташларны куптарып, гәүдәсе сыярлык тишек ясавы авыр

булмады. Йорттан чыккач, утыз метрлап аска таба шуышканнан соң, трактор

заводы янәшәсенә салынган чуен юл канавына килеп эләкте. Әнә шул канау

коткарды да инде аның гомерен, дошман күзенә чалынмыйча иңкүлектән

шуышу һәм үзләренең «пятачок»ларындагы иптәшләренә кушылу әлләни

катлаулы булмады.

Адәм баласына бәхет өчен күп кирәкми: әлегә ул исән, ротный күрсәтмәсе

белән алдына тушёнка ачып куелган, спирт китергәннәр, ярты кружка чамасы

иң кадерле сыекча — су да бар хәтта (2-3 көн элек кенә бомба чокырындагы

су эчелеп, бер өлеше парга очып төкәнгән иде. Мең бәлаләр белән, караңгы

төннәрнең берсендә, Иделгә төшеп ике чиләк су алып менделәр, һәм аны хәзер

күз карасы кебек саклап тоталар). Мирзәхмәт ашыйсы, аннан битәр үтереп эчәсе

килүен тойды. Хәл керсен өчен, азрак спирт уртлап, артыннан су йотуга, ни дә

булса кабарга өлгермәде, дошман артиллериясе ут ачты. Снарядлар әле тегендә,

әле монда ярыла. Сугышчылар окопларына төшеп чума. Әлегә каршы яктан

танкларның үрмәләве, пехотаның килүе дә күренми. «Озак көттермәсләр, хәзер

күренерләр», — дип уйлап куя дошманның сугыш тактикасына күнегеп беткән

Мирзәхмәт. Чыннан да артналёт тынар-тынмас, танклар артына ышыкланып,

румын солдатларының килүе күренә. «ПТРның ике генә патроны калды, иптәш

капитан», — дип кычкыра танкка каршы мылтыктан атучы солдат. «Төбәп

гусеницаларына атарга, калганнарын гранаталар белән каршылыйбыз!» — дигән

әмерен ирештерә рота командиры. Беренче «бронебойный» бушка оча. Икенче

ату — ур-ра! — алдан килгән танк тукталып бер урында әйләнә, димәк, нәтиҗә

бар. Янә өч танк кала. Кайбер сугышчылар окоплардан чыгып, «Тигр»ларга

каршы үрмәли, кулларында граната бәйләмнәре. Әнә, инде тагын берсе яна,

аннары — икенчесе. Соңгы танк кирегә борыла түгелме? Әйе, шулай! Пулемёт

тыкылдый, дошманның алгы сафлары чалгы белән чапкандай ауганы күренә.

Мирзәхмәт янәшәсендәге исән калган иптәшләренең автоматларыннан ут

ачуын күреп-сизеп тора, аның да автоматы кыска-кыска чиратлар бирә. Аннары

командирларының һөҗүмгә өндәгән боерыгы яңгырый. Окоплардан чыгып,

сугышчылар ярсулы кул һөҗүменә ташлана. Ә штык сугышында совет солдатына

тиңнәр юк. Чабып барган чагында Мирзәхмәт ниндидер мизгелдә чак кына

читкә тайпылып, артка борылып карый, һәм шул нәрсә аның гомерен саклап

кала — фашист өстәге «оя»сыннан йөрәгенә дип аткан ядрәсе (снайпер атканын

сугыш тынгач ачыклыйлар) аркасыннан кереп, үпкәсен тишеп үтә һәм уң кул

сөяген чәрдәкли. Кулының каты яралануы егеткә беренче мәлләрдә тәненең

башка урыннары да җәрәхәтләнүен ачыкларга мөмкинлек бирми. Дошманның

бу һөҗүме дә кире кайтарыла. Вакыты белән күз аллары караңгыланса да,

Мирзәхмәт тешен кысып булса да түзәргә тырыша. Чөнки аңын югалтып егылса,

беркем дә үзенә ярдәм итә алмаячагын белә ул. Күпме авыр яралылар тиешле

медицина ярдәме күрсәтмәүдән үлделәр инде. Санитарлар катастрофик рәвештә

җитешми. Хәер, очраганнары да нинди ярдәм күрсәтә ала соң? Яраңны кысып

бәйләсәләр генә инде. Еш кына кайда үзебезнекеләр, кайда дошман икәнлеген

дә белмәгән шартларда, авыр яралыларны тылга озату турында уйлыйсы да юк.

Алар — язмыш кочагына ташланган, алар — үләчәк. Бераз соңрак, мең бәлаләр

белән Себер ягыннан булган бер татар егете белән (уң кулының бер бармагын

өздергән ул миһербанлы зат очрамаса һәм мине җитәкләмәсә, тәмугтан исән

килеш чыга алмаган булыр идем, ди Мирзәхмәт ага) елга буена төшеп җиткәндә,

вакытлыча яралыларны җыю пункты хезмәтен үтәүче биниһая зур ике бәрәңге

подвалының берсенә керә алар. Андагы күренеш аяусыз сугыш чынбарлыгыннан

да коточкычрак: кайсы кулсыз, кайсы аяксыз, кемдер күзсез, ә кемнеңдер эчке

органнары агып чыккан хәлдә идәндә аунап яткан меңләгән бичараларның

ярдәм сорап кычкыруларыннан, елауларыннан һәм илерүләреннән чәчләр

үрә тора. Сәламәт психикалы кеше дә бу күренешкә озак түзә алмый. Бу

бичаралар шулай ук һәммәсе язмыш кочагына ташланган, аларны елга аръягына

эвакуацияләү белән беркем шөгыльләнми. Андый мөмкинлек юк һәм була да

алмый. Дошман елга ярына ук өстән һәм астан, уңнан һәм сулдан бөтен хәрби

куәте белән дөмбәсләгәндә, Сталинградның һәм илнең язмышы кыл өстенә

куелган. Мондый чакта корбаннар белән исәпләшәләр димени?!

 

Җәфа чигеп йөрүләр

Үзенә ярдәм итәргә алынган Себер егете озатуында, күңелдә авыр тәэсир

калдырган бәрәңге подвалыннан чыкканда, Мирзәхмәт «пятачок»та (андый

«пятачоклар»ның Мамай курганында исәбе-хисабы юк) калган иптәшләрен

хәтеренә төшерде. Унҗиденче октябрь көне иде бу. Советлар үзәгендәге чал

Идел буена урнашкан «корыч» кала өчен тарихта тиңе булмаган 17 июльдә

башланган сугышның 18 ноябрьдә тәмамланачак беренче өлеше төгәлләнергә

нәкъ менә бер ай калган көн. Мирзәхмәт Муллахмәтов аларын инде күрмәячәк,

ул безнең гаскәрнең 19 ноябрьдә һөҗүмгә күчеп, Паулюс армиясен кырык

өченче елның 2 февралендә Сталинград астында тар-мар китерүен, 300 мең

кешелек үз группировкасының әсир төшүен дә күрмәгән. Ерак Татарстанының

иң төньяк-көнчыгышында урнашкан Салавыч егете бу вакытта тирән тылдагы

госпитальләрдә булачак. Кем белә, әгәр яраланып, үз аягы белән тылга эләгә

алмаса, ул, бәлки, көне-төне ут өермәсе котырган бу тәмугта исән дә калмас

иде (күп еллар узгач, Мирзәхмәт ага Сталинград фронты командующие генерал-

полковник (1942 елда шул чинда — соңрак армия генералы) А.И.Еременконың

Сталинград сугышы турындагы мемуарларыннан составына аларның 69нчы

полкы кергән 37нче гвардия дивизиясеннән шәһәр өчен барган сугышларда

нибары йөздән артык кешенең генә исән калуын укып белә. Димәк, исән калу

— нуль дәрәҗәсендә!) Саубуллашканда, ярасын кысып бәйләгәннән соң, әлегә

исән булган иптәшләре аның белән кочаклашып саубуллашалар. «Имин генә

икенче эшелонга чыгып җитәргә тырыш, безнең хакта дөреслекне башкаларга

да җиткер!» — дип эндәшә рота командиры. Бөтенесенең үзәкләре өзелә инде,

чөнки белеп торалар: бу аларның якты дөньяда соңгы саубуллашулары. Инде

басма-күпердән «Заячий» утравына үткәндә шуларны уйлап ефрейторның

күзенә яшь элпәсе эленә.

«Заячий»да яралыларга беренче ярдәм күрсәттеләр. Себер татарының кул

бармагы гына өзелгәнлектән, сөйләшеп тә тормадылар — кире бордылар.

Алгы сызыкта җанлы көчләр катастрофик төстә җитешми, шуңа күрә җиңел

яралыларны гына түгел, кулына корал тотып дошманга каршылык күрсәтә

алырлык җитди җәрәхәт алучыларны да ут эченә куалыйлар иде. Мирзәхмәтнең

коткаручысыннан исемен сорап калырга да башына килмәгән. Соңыннан

илтифатсызлыгы өчен үзен озак битәрләде ул, «исән калсаң ярар иде», дип

теләкләр теләде. Утраудан сул як ярга чыгу җиңелләрдән түгел, кем ничек

булдыра инде. Сталинград «казан»ына озатылучы батальон һәм полкларны гына

төн караңгылыгында баржаларга төяп тегеннән «Заячий»га китерәләр, чөнки

алар «пушка ите» булырга кирәк. Ә утраудан тылга эләгергә теләгәннәрне үз

ирекләренә куйганнар диярлек. «Суга батучыны коткару — батучының үз эше»

дигән кебегрәк инде. Шулай да алай ук түгел икән: эреле-ваклы көймәләр

ике якка да йөреп тора, хәтта саллар белән дә чыгалар. Исән калу — анысы

бәхет эше. Һавада еш пәйда булган фашист очкычларының авиаударына туры

килмәсәң ярый ул. Андыйга юлыксаң, су төбенә китмәвең икеле. Мирзәхмәт

бер көймәгә эләгеп, су дәрьясын кичкәндә, андый хәтәргә тарымады, рәхмәт

төшкере. Шулай да дошман артиллериясе бу тирәләрне онытмый икән: әле ялкау

гына, әле көчәйтеп, снаряд арты снаряд яудыра, су өстендә күтәрелгән фонтан

баганалары әллә кайларга чәчелә. Кайчагында фонтаннарга ияреп, төгәл туры

килүдән йөзгечләрнең һәм алар өстендәге кешеләрнең теткәләнгән өлешләре,

барысы бергә буталып, өскә күтәрелә дә, ниндидер бер мизгелдә, җирнең тарту

көченә буйсынып, аска ишелеп төшә. Баткан нәрсә бата, батмаганы су өстендә

чайкалып йөзүен дәвам итә. Миллион еллар буена моның ишене күрмәгән

борынгы елга үзе дә тилерер чиккә җиткән бугай, югыйсә аның суы коңгырт

катыш кызыл төскә кереп, ыңгырашып акмас иде. Елга булып аңа аккан адәм

канын үз суына сеңдереп бетерә алмый, тилмерә булыр.

Ниһаять, аргы яр. Мирзәхмәт үзен бик начар хис итте. Башы ярылырга җитеп

авырта, күңеле болгана. Ике тәүлек чамасы авызына валчык та капканы булмаса

да (азрак спирт һәм су эчүен санамаганда), ни гаҗәп, ашыйсы килми. Шуңадыр

инде, бар гәүдәсен хәлсезлек баскан. Өстәвенә снайпер пулясы чәрдәкләп

сындырган уң кулы сызлый. Каядыр башыңны төртеп ике-өч сәгать чамасы

булса да черем итеп алсаң иде — ярамый. Кемгәдер ияреп, караңгыланганчы

берәр якындагы лазаретка барып җитәргә кирәк. Ялгыз башы атларга көче

җитмәгәнлеген егет ачык тойды. Шунда ул үзенә кирәкле юнәлешкә атлаучы

офицерны шәйләп алды. Яше буенча аннан чак кына өлкәнрәк булыр. Кай

җире яралангандыр, анысы күренми, һәрхәлдә җәрәхәте артык авыр булырга

охшамаган, чөнки аяк атлаулары ук җилле. Менә кемгә иярергә кирәк.

Мирзәхмәт сызлануларын онытып, офицерга (эңгер-меңгердә петлицасындагы

кубикларын аерып бетермәде):

— Иптәш командир, миңа лазаретка кадәр кулыгызга тотынып барырга

рөхсәт итсәгез икән, — дип эндәште. Уңай җавап ишетермен дип, ул тегенең

иңбашына да орынган иде. Тик ялгышты. Теге адәм борылып, аңа акаеп

карады.

— Уйди отсюда, сопляк. Без тебя тошно, — дигән ысылдауга охшаган аваз

чыгарып, Мирзәхмәтнең бинт белән уралган кулыннан эләктереп, көч белән

этеп җибәрде. Егетнең кыргый авыртудан күзеннән утлар күренде, һәм ул

ниндидер төпсез бушлыкка чумды.

Аңына килгәндә, җир өстенә караңгылык пәрдәсен япкан иде инде.

Хәер, октябрь төне булса да, чын караңгылык дип тә булмый торгандыр,

чөнки Сталинград тарафындагы әллә ничә чакрымнарга кадәр сузылган ут-

төтен казанының биниһая дәү ялкыны биешеп, тирә-юньне инглиз язучысы

Герберт Уэллсның фантастик романнарында сурәтләнгән марсианнарның

Җир цивилизациясенә һөҗүмен хәтерләтә. Мирзәхмәт көч-хәл белән аягына

торып басты. Каядыр бару турында уйлыйсы да юк. Ярый әле ерак түгел

элекке еллардан торып калган печән кибәнен күреп алды. Авыртуын җиңәргә

тырышып, печән кибәненең бер читенә үзе кереп ятарлык бер куыш хәстәрләп,

шунда сыенды. Никадәр йокларга тырышса да, күзенә йокы кермәде. Сызлануы

гына җитмәгән, башына әллә нинди уйлар кереп тинтерәтте. Кеше ышанмаслык

тәмугтан исән килеш чыгып та, менә шундый шартларда һәлак булыр микәнни?

Беркемнең беркемдә эше юк. Нигә адәм балаларының бәгыре таштай каткан?

Теге офицер ярдәм итә ала иде бит. Ул ярдәм итү түгел, сугып очыручы. Егет

кабат сибирякны исенә төшерде. Андагы халык кырыс табигать шартларында

яшәгәнгәме, миһербанлырак, күрәсең. Биредә хәзер дә хәрәкәт аз түгел, үтенеп

сорасаң, берәр рәхимлесе очрап, бәлки, ярдәм дә итәр. Тик егетнең ялынып

йөрер чамасы да, теләге дә юк иде.

Уйлары аны авылына алып китте. Кайчан соңгы тапкыр әти-әнисеннән хат

алды соң әле ул? Июнь ахырларында бугай. Анда хәлләрнең җиңелдән булмавын,

умачлык онга да кытлык икәнлеген язганнар. «Безнең өчен кайгырма, фронт өчен

эшлибез. Ачка үлмәбез әле, хәзер җәй көне балтырган, ат кузгалагы үсә инде,

аларны ашап торабыз. Сез генә тизрәк Гитлер мәлгуньнең муенын сындырып,

җиңү белән әйләнеп кайтыгыз», — дип язганнар. Үзе өйгә шуннан соң: «Воронеж

юнәлешенә күчерәләр, мөгаен, шунда дошманны туктатырбыз», — дип кыскача

гына җавап хаты юллады (хәлләрнең шундый кискен төс алуын беркем дә күз

алдына китермәгәндер). Аннан соң дүрт ай чамасы вакыт узды — бер-берсе

турында хәл-әхвәл белешмәүләренә дә шулкадәр. Әллә үкенечле уйларыннан,

әллә кулының сулкылдап сызлавыннан егет каты ыңгыраша башлады.

— Кем анда? — дигән аваз аны айнытып җибәрде. Хатын-кыз тавышы. Бу

вакытта монда (чагыштырмача аулак урында) кем йөрер? Эндәшүче санитар

булып чыкты. — Син нишләп ятасың монда? — Мирзәхмәтнең авыр яралы

хәлендә печән кибәнендә ятып калуын белгәч, күрер күзгә 55-56 яшьләрдәге

хатын бик аптырады. — Өч сәгатьләр чамасы элек яралылар төялгән машинаны

озаттым, урыныңнан беркая кузгаласы булма, төн урталарында чираттагы

машина китә, — дип кисәтте әнисе яшендәге хатын, яралы егетне башыннан

сыйпап. Ул, кызганып, егеткә флягасыннан су эчерде, азрак ипи белән ысланган

казылык тоттырды. Капкалап алгач, Мирзәхмәткә сизелерлек хәл керде.

Санитарка сүзендә торды, төн урталары булгандырмы, Мирзәхмәт яткан

кибән янына полуторка машинасы килеп туктады.

— Сталинград лачыны, син исәнме? — булды санитарка хатынның әле

тукталып җитмәгән транспорттан сикереп төшкәч беренче соравы. Изге

күңелле кешеләр шулай да дөньяда бетмәгән әле дигән уйдан егетнең эченә

җылы йөгерде. — Бар, улым, шофёр янәшәсенә кабинага утыр, — дип апа аңа

җайлап урнашырга да булышты.

Кузов яралылар белән тулы. Аларның авырлары бар, уртача авырлыктагы

яралылар да күренә. Андыйларны лазаретта азмы-күпме сипләгәннән соң,

кабат фронтка озатачаклар. Кемнәрдер яралары әрнүгә тешләрен кысып булса

да түзәргә тырыша, кемнәрдер сүгенеп тешләрен шыгырдата. «Ой, маменька,

мама», — дип сулкылдаучылар да юк түгел. Андыйларга, кагыйдә буларак,

унсигез дә тулмаган. Борын асты да кипмәгән малайлар коточкыч сынауларга

ничек түзсен соң? Бигрәк тә кала җирендә күмәч ашап үскәннәрнең буыны

сыек. Машина ачык дала юллары буйлап шактый озак барды. Арыганлык

үзенекен итте. Мирзәхмәт җылы урында йокыга оеган. Ниндидер станциягә

җитеп туктауга, ул күзен ачты. Әле яктырмаган. Аягында йөри алганнар (хәер,

аягында йөри алмаганнар аз, андыйларның күбесе тегендә үлеп калды) биредәге

кыр госпиталенә үзләре керде, керә алмаганнарына булыштылар. Мирзәхмәт

тә кеше ярдәменә мохтаҗ, аны бер шәфкать туташы җитәкләде. Егетнең

госпитальгә кергәндә инде җеп өзәрлек тә егәре калмаган, аягында чак басып

тора иде. Тизрәк урынга яткырдылар. Хәлен аңладылар булса кирәк – ашыгыч

рәвештә кан сала башладылар. Табиблар соңыннан ике литрлап кан бирелүен

әйтте. Ничек түзгәндер, үзе дә аптырый. Мирзәхмәт аркасындагы авыртуны,

андагы ниндидер чекердәвек юешлекне яраланган көненнән бирле тоя иде.

Сынган кулының өзлексез әрнүе аңа артык әһәмият итәргә ирек бирмәде.

Госпитальдә кан алып, азмы-күпме хәл кергәннән соң, нервысына тигән

юешлекне янә ачык тойды. Шулай да, тупас мөгамәләле санитаркаларның

һәм шәфкать туташларының ачуын китермәс өчен, бу турыда авыз ачмады.

Госпитальгә китерүләренә дүрт көн дигәндә, аркасында гына түгел, инде яткан

мендәрендә дә салкын юешлек сизеп, арада мөлаемрак күренгән бер яшь кенә

яһүди кызына аркасына күз салуын үтенеп мөрәҗәгать итте.

— О-о, егетем, синең калак сөягең астында да ядрә тишеге бар икән, нишләп

монысын әйтмәдең? — дип сузды гаҗәпләнгән кыз. Ничек әйтсен соң, бу

яңалыкны ефрейтор үзе дә хәзер генә белде. Мирзәхмәт берәр чарасын күрерләр,

операция ясамасалар да, андагы ярасын һич югы җентекләп чистартырлар,

марля повязкалар белән урап бәйләрләр дип көткән иде. Берсе дә булмады

— шәфкать туташы яраны аннан-моннан эшкәртеп, лейкопластырь ябыштырды

да вәссәлам. Мирзәхмәтнең сораулы карашын тотып:

— Өч-дүрт көннән сезне барыбер фронтовой эвакогоспитальгә күчерәләр,

шунда карарлар, — дип кырт кисте.

Чыннан да бер атнадан аларны икенче госпитальгә күчерделәр. Тик монда

да озак тоткарламадылар — распределительный пункт кебегрәк урын икән,

яралыларның чуты юк, һәркайсы табиблар үзенең киләчәк язмышын хәл

иткәнен көтеп ята. Мирзәхмәт төшеп калганнардан түгел, туган авылында

сугышка кадәр үк башта конторда хисап бүлегендә, берникадәр авыл советында

сәркатиплектә һәм «совет төзелеше» курсларында дүрт ай махсус укулар

үткәннән соң, «читальная изба»да халык янында йөреп, шактый шомарды.

Монда адәм рәтле медицина ярдәме күрсәтелмәячәген белгәннән соң, ул баш

табибка сорау белән мөрәҗәгать итте. Арыган чырайлы өлкән яшьтәге ир заты

күзлеген маңгаена куеп, аңа шактый озак сынаулы карашын төбәп торганнан

соң:

— Егетем, син чарланган күренәсең. Яшь булсаң да, Сталинград җәһәннәмендә

байтак тапалангансың. Алай күп белгәч, әйдәле, мин сине яралыларга куратор

итеп, алар белән Эльтон бистәсенә юллыйм. Хезмәт күрсәтүче персоналыбыз

болай да җитми. Ризамы шуңа? — дигән тәкъдимен ирештерде. Баш табибның

шаяртып сөйләшмәве күренеп тора, әнә ич ничек җитди карый. Минут эчендә

Мирзәхмәтнең башыннан әллә ничә сорау йөгереп узды. Булдыра алырмы?

Егерме ике кешенең гомере өчен җавап бирәсе бит. Эчкәре тыл саналса да,

юк-юк та бу тирәләрдә дошман кечерәк диверсия төркемнәрен төшергәли,

дигән хәбәрләр йөри. Әгәр шундый төркемгә очрасалар?

Баш тартуы да уңайсыз, куркак, бушбугаз икән дип уйлавы бар. Мирзәхмәтнең

«ярар» дип ризалык бирүдән башка чарасы калмады.

— Молодец, бөркет! Мин синнән башка җавап көтмәгән дә идем. — Баш

табиб зур канәгатьлек белән егетнең кулына 23 кешенең медицина картасын

тоттырды. Артык сүз озайтып торуның кирәге юк иде.

Бу юлы да — инде төркем җитәкчесе сыйфатында — урыны кабинага туры

килде. Җитмеш чакрым араны бернинди маҗараларсыз уздылар. Октябрь

салкыннары якынлашса да, көньяк табигате кояш җылысыннан рәхәт иркәләнә.

Бистә артык зур түгел, янәшәсендә боз күле җәйрәп ята. Шунда ук ап-ак тоз

таулар тезелеп киткән. Болары сугыш башланганчы чыгарылгандыр инде. Хәзер

чабалардырмы, әйтүе кыен. Хәер, җитештерүне туктатмаслар, тозга көндәлек

ихтыяҗ беркайчан бетми...

 

Бәянның дәвамын сайтыбызда күзәтеп барыгыз.

"КУ" 5, 2015

Фото: pixabay

 

Теги: бәян

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: