Без белмәгән сугыш (ахыры)

Әсәрне башыннан монда укыгыз.

 

Алга — Көнбатышка

Бессарабия белән Румыния чигендәге немецларның зур группировкасын тар-

мар иткәннән соң, Гитлер Германиясенең союзнигы булган Румыниягә юл ачыла.

Башка хәрби берләшмәләр белән бергә сугыша-сугыша, 176нчы артиллерия полкы

да кырык дүртенче елның көзендә Бухарестка кадәр барып җитә. Берничә ай

дәвамында шактый җанлы көчләрен һәм хәрби техникасын югалткан частьларны

икенче эшелонга күчергәннән соң, тулыландырып, Висла елгасының Сандомар

плацдармына ташлыйлар. Висланың аргы ягында ныгып урнашкан совет

гаскәрләре фашистлар өчен каты чикләвек булып чыга — яңадан-яңа көчләрен

җәлеп итеп, күпме генә плацдармнан бәреп төшерергә тырышмасыннар, ниятләре

барып чыкмый. 1944 елның 5 декабрендә Кызыл Армия частьлары көчле һөҗүмгә

күчә. Фашист табаны астында интеккән Аурупа илләрен бер-бер артлы азат итеп

Германия территориясенә бәреп керәләр һәм кырык бишенче елның апрель

башларына Берлиннан 90 чакрым ераклыкка кадәр якынлашалар. Моннан рейх

башкаласын саклау ныгытмалары тезелеп киткән...

Бөек Ватан сугышының соңгы аккорды булып яңгыраячак, йөз меңнәрчә

сугышчыдан торган удар көчләр «көрән чума» оясына юнәлдерелә. (Соңыннан

союзникларның Америка гаскәре башкомандующие Эйзенхауэр, Советлар

Союзы маршалы Жуковтан, гаҗәпләнеп: «Ничек шулай тиз арада катлаулы мина

кырларын зарарсызландырып, ике атнада җиңүгә ирешә алдыгыз?» — дип сорагач,

тегесе: «Мин мина кырына пехотаны керттем», — дигән җавабы белән шаккатыра).

Шулай да 171нче дивизиягә Берлин операциясендә катнашырга туры килми,

Чехословакия башкаласы Прага халкының баш күтәрүе һәм аларга оккупантларга

каршы көрәштә ярдәм кирәклеге мәгълүм була. Совет командованиесе берничә

дивизияне Прага юнәлешенә җибәрә. Эреле-ваклы бәрелешләр белән көньякка

хәрәкәт иткәндә, өлкән сержант Мирзәхмәт Муллахмәтов җиңелчә яралана.

Шулай да аның кыр госпиталендә дәваланып ятасы килми, үз полкыннан

аерылып калу ихтималыннан шикләнеп, госпитальдән качып китә. Өч көннән

соң әйләнеп кайткан сугышчыны күреп санчастьтәге табиблар:

— Күпләр ничек тә исән калыр өчен төрле хәйләләргә баралар, ә син күрә торып

хәтәр эзлисең, — дип баш чайкыйлар. Мирзәхмәт кулын гына селти, ярасын кабат

бәйләтеп, батареясына ашыга. Бу вакытта инде рейх үзәгенең алынуы турында

хәбәрләр килеп ирешә. Шатлыкның чиге юк. Шулай да Прагада — ополчение,

аның тирәсендә Кызыл Армиянең регуляр частьлары корал ташламаган дошман

белән сугыш хәрәкәтләрен дәвам иттерә. Чех ополченецлары шәһәргә контрольне

тулысынча үз кулларына алганнар, диләр, ниһаять. Сигезенче майда Гитлер

Германиясе һичсүзсез капитуляцияләү турындагы килешүгә кул куя. 1945 елның

9 мае — Бөек Җиңү көне! Роталарда, батареяларда бөтен халык җырлый-бии, бер-

берсен кысып кочаклый, пилоткасын күккә чөя, кемнең кулында нинди утлы корал

— шуңардан күккә ата. Шулчак «фашистларның утыз меңлек группировкасы Прага

яныннан узучы шоссе буйлап Австриягә үтмәкче була. Сугышка әзерләнергә!»

дигән әмер ирештерәләр. 176нчы артполк та дошманның камап алынган төркемен

зарарсызландыру өчен шул тарафка тартыла. Тик Мирзәхмәтләрнең полкы турыдан-

туры бәрелешләрдә катнашырга өлгерми — камалыштагыларның бер өлеше юк

ителә, күпчелек корал ташлап әсирлеккә төшә. Әсирләр арасыннан кемдер

алар арасында сатлык генерал Власовның булуын «тишә». Бөтен бер армияне

сугышсыз-нисез немецларга илтеп тапшырган һәм соңыннан концлагерьлардан

«РОА» («русская освободительная армия») составында хезмәт итәргә ризалык

белдергән әсирләрне җыеп, фронтта Кызыл Армиягә каршы сугыштырган адәмне

эзләп табуы особистларга әлләни кыенлык тудырмый. Уникенче май көнне бер

җиңел машинаның багажнигында качып китәргә омтылганда тотып алалар үзен.

Соңыннан Ватанны сатуда гаепләп атып үтерәләр (бөтен власовчыларны бер

калыпка салырга ярамый торгандыр: Мирзәхмәт ага сөйләвенчә, алар еш кына

алгы сызыкта совет сугышчыларына каршы ут ачудан баш тарталар; кайчагында

үзебезнекеләр ягына чыгалар, тик анда аларны НКВДшниклар эләктереп, юк

итәләр яисә ерак Себердәге ГУЛАГ лагерьларына озаталар).

Гаскәри берләшмәләрдәге җиңү эйфориясе тиз генә тынмый. Моңа Чехословакия

Президентының совет сугышчыларына карата хәерхаһлы мөнәсәбәтләре дә сәбәп.

Ул Прагада һәм башка кала вә салалардагы барлык сыраханәләрдә азат итүче

Армия солдатларына түләүсез сый-хөрмәт оештырырга күрсәтмә төшергән.

Атакаларга барыр алдыннан бирелгән фронтовой «йөз грамм»нарга тәмам ияләнгән

урыс солдатына андый форсатны бир генә — мичкәңнең төбенә төшә. Баштагы

мәлләрдә офицерлар сүз әйтми, «кеше чыдамаслык шартларда каннарын күп

койдылар, сыйлана бирсеннәр», дип карыйлар. Тик һәрнәрсәнең чиге булган

кебек, бәйрәмнең дә ахыры була. Полк һәм дивизияләрне акрынлап киләчәктә

дислокацияләнәчәк урыннарына озату башлана. Мирзәхмәтләр полкы Көнбатыш

Украинаның Львов өлкәсенә күчерелә.

 

Исәнме, туган авыл! Һәм тагын хуш инде!

Өлкән сержант Мирзәхмәт Муллахмәтов туган авылына хәрби хезмәттән 1945

елның ноябрь ахырында әйләнеп кайта. Ир затлары сирәк күренә: сугышка

киткәннәрнең яртысы диярлек яу кырында башларын салган, кайберәүләр,

Армиядә аларны алыштырырдай некрутлар булмаганлыктан, хәрби хезмәтен

дәвам итә, әлегә алган яраларыннан савыгу өчен, госпитальләрдә дәвалану

курсын үтүчеләр дә бар. Бөтен җирдә ачлык, җимереклек. Колхозда эшләргә

Мирзәхмәт кебекләр бик кирәк. Шулай да егет Салавычында ныклап урнашып,

җиң сызганып эшкә керешергә дә өлгерми, кабат действительный Армиягә

чакыру ала. Ярый инде Хәләмгөл исемле чибәргә өйләнергә өлгерә. Исән барып,

сау кайтса, хатыны кечкенәсе белән каршы алыр әллә.

Элекке фронтовикларны гаскәри берләшмәләргә җыюның сәбәбе халыкара

хәлнең катлаулануына бәйле икән. Имештер, Бөекбритания премьер-министры

Уинстон Черчилль Фултонда Сәвитләр Берлеген шөбһәгә салган янаулы нотык

белән чыккан, аңа союзникларның атом сугышы башлау ихтималы белән янаган.

Югары власть эшелонындагылар, Икенче бөтендөнья сугышы башындагы

хаталарны кабатламас өчен, әзерлекне алдан күрүне кирәк тапканнар.

Англия корольлеге утраулары Мурманскидан әллә кайдагы ераклыкта түгел.

Әле күптәнме соң СССР белән Бөекбритания арасында төньяк боз диңгезе

кәрваннары даими йөреп торды, бергәләп дошманның су асты көймәләре

һөҗүменнән сакланды. Ул чагында союзниклар бер-берсенә ярдәмләшеп зур

золымнан — Аурупаны фашизм свастикасы каплаудан коткарып калдылар. Ә

хәзер нигә килешә алмыйлар? Ни җитми адәм балаларына?

Мирзәхмәтнең диңгез флотына бернинди катнашы булмаса да, су асты көймәсендә

хезмәт итәргә кыстыйлар әнә. Анысы нигә кирәктер: өлкән сержант чиныннан баш

тартып, гади матрос булып калырга өндиләр. Элекке десантчы, автоматчы, орудие

расчёты командиры кемнеңдер капризын канәгатьләндерәм дип нигә әле ирешкән

дәрәҗәсеннән баш тартырга тиеш ди — «юк!» дип кырт кисә ир-егет.

— Алайса крейсерга барасың! — диләр аңа. Әмергә буйсынмый хәле юк инде.

Хәрби рейдларга чыгып, 5 ай чамасы вакыт үтә. Бөек Октябрь революциясенең

29 еллыгы якынлашкан көннәр. Ул чорларда Армияне югары әзерлектә тоту өчен

политхезмәткәрләр интенсив агитпропаганда эше алып баралар. «Ленкомната» дип

йөртелүче «кызыл почмак»ларда язма лозунг-плакатлар, патриотик рухлы рәсемнәр

һәм башкасы эленеп тора. Мирзәхмәт Муллахмәтов үзенең сугышка кадәр авылда

әлеге төр һөнәр белән шөгыльләнүен әйткәннән соң, крейсер командирының сәяси

эшләр буенча урынбасары, аны барлык башка вазифаларыннан бушатып, «кызыл

почмак»ка рәссам итеп билгели. Мирзәхмәт әлеге бүлмәне шундый дәрәҗәдә бизи

ки, Төньяк флоттан килгән инспекция ошбу манзараны күреп тел шартлата һәм

арадагы югары чиннардан берәү өлкән сержантка кичекмәстән Мурманскидагы

Флот йортына рәссам булып күченергә тәкъдим ясый. Андый форсаттан баш

тартсаң, ахмаклык булыр. Айлар буе дулкын өстендә тирбәлеп, «диңгез чире»ннән

интеккәнче, иркен һәм тыныч шартларда күңелеңә якын шөгыль белән әвәрә

килүгә ни җитә — ризалаша ир заты. Флот йортындагы хәрби хезмәткә бәйле

мәшәкатьләр белән янә 5 айның үткәне сизелми дә кала. Ерак Татарстандагы

Салавыч авылы белән котып чигендә урнашкан кырыс климатлы Мурманск

арасында хатлар йөреп тора. Шундый хатларның берсендә хәләле Хәләмгөл: «Кыз

булса, Рәйхана аты кушарсың, дигән идең, син әйткәнчә, туган балабызны шулай

дип исемләдек», — дип яза. Мирзәхмәтнең башы күккә тия инде. Үзе җир читендә

булса да, күңеле туган ягына ашкына, тизрәк гаиләсен, нәни кызчыгын кайтып

күрәсе килә. Теләге фәрештәләрнең «амин» дигән вакытына туры килгәнме әллә,

ул арада халыкара киеренкелекнең берникадәр йомшаруы сәбәплеме, 1922-1923

елларда туып, сугышның башында ук фронтка алынган һәм ахырына кадәр алгы

сызыкта кан койганнарны (ул елгыларның Ватан сугышыннан һәр 100 кешедән

өчесенең генә исән кайтуы билгеле) демобилизацияләргә дигән әмер алына. Бу

вакытта табигатьтә кырык җиденче елның апреле тантана итә шул инде — Бөек

Җиңүнең икенче елы якынлаша.

 

Сүз соңында

Мирзәхмәт Муллахмәт улы Муллахмәтов үзенең үткән озын тормыш юлында

ачлы-туклы балачак михнәтләрен дә, өрлек кебек егет чагына туры килгән

каһәрләнгән сугышның әйтеп бетергесез газапларын да артыгы белән татыган.

Туган авылы Салавычтагы тәмам җимерек колхозны (язмабыз башында телгә

алынган Салавыч, Каенлык, Калмыково авыллары күптәннән үзләре генә түгел,

исемнәре дә картада юк инде) 1947 елдан 1958 елга кадәр җитәкләп, өстәгеләр

фәрманы белән 1958 елда Иске Юрашка кушканнан соң, хәерчеләр рәтендә

сөйрәлгән хуҗалыкны да алдынгылар рәтенә чыгарган һәм узган гасырның

сиксәненче еллар башында миллионер колхоз иткән кеше. Утыз алты ел рәислек

итү дәверендә аның күмәк хуҗалык көче белән өр-яңадан машина-трактор

паркын, терлекчелек комплексын, ашлык эшкәртү һәм саклау мәйданнарын вә

амбарларын төзетү өстенә, менә дигән ике катлы авыл Мәдәният йортын сафка

бастыруын, җитәкче постыннан китәренә бер ел алданрак заманча ике катлы

урта мәктәпне файдалануга тапшыруда саллы өлеш кертүен һәм тагын санап

тиз генә очына чыга алмаслык бик күп эш-гамәлләр кылуын да сагынып искә алалар.

1983 елда, даими яшәү урынын Алабугада сайлап, РСФСР күләмендәге

персональ пенсиягә чыккач та (1986 елгы үзгәртеп корулар вакытында андый

мәртәбә юкка чыгарылды), кул кушырып өйдә утырмый, ПЛ-79ның ул чагындагы

директорының гозере белән уку йортының төп корпусын төзетүдә проект белән

эшләр барышының тәңгәллеген ике ел дәвамында күзәтеп-барлап тора (тиешле

кысалардан тайпылышлар булса, аларны үзгәрттерә).

Тормыш иптәше Хәләмгөл апа белән алар якты дөньяга килгән ун

балаларының сигезен үстереп (икесе кечкенә яшьләрендә вафат, иң өлкәне

дә инде гүр иясе) аякка бастырдылар. Аларның күбесенә югары белем биреп,

һәркайсын башлы-күзле иттеләр. Хәзер инде оныкларның балалары бар.

Кызганыч ки, пар канаты Хәләмгөл апа 1998 елда якты дөньялардан кичте.

Аннан соң 11 ел дәвамында Мирзәхмәт ага ялгыз башы (балалар һәм оныклар

хәлен даими белешәләр анысы) көн күрде. Ир затының үзенә генә тормыш

итүләре (бигрәк тә картлык җиткәч) катлаулы шул. Балаларының да киңәшен

тотып, 2009 елда элекке фронтовик яңадан парлы була. Үзебезнең кавемнән

түгел дә инде — нишлисең, бу яшьтә әлләни сайланыр чама да юк.

Быелның 9 маенда элекке СССР халыкларының (объективлык өчен

союзникларның да дип әйтергә кирәк) фашизмны җиңүенә 70 ел тула. Соңгы

дистә ел эчендә фронтовикларга һәм тыл ветераннарына игътибар нык

артты: аларга дәүләт исәбеннән бушлай фатир һәм башка төрле льготалар

бирелә. Мондый уңайлыклар тудыру күптән кирәк иде, чөнки аларның зур

күпчелеге уңай шартлар тудыруны көтеп җиткерә алмыйча бакыйлыкка күчте.

Шартлар тудырылган очракта да, алар бәйрәм даталары һәм өлкәннәр көне

якынлашканда гына искә төшмичә, даими нигезгә куелса, бигрәк тә яхшы

булыр иде. Геометрик прогрессия тизлегендә елдан-ел саннары кимеп баручы

сугыш ветераннарының иң соңгысы да 10-15 елдан арабыздан китеп барыр.

Алар бу дөньялардан сугыштан соң туган һәм яшьрәк буыннарга үпкә-рәнҗеш

белән китәргә тиеш түгелләр, юк — түгелләр! Ә язма героебызның үзенә

килгәндә, ул байтак өстенлекләрдән файдаланса да, кайчагында алар турында

кайгыртырга тиешле хезмәтләрнең игътибарыннан читтә каладыр кебек.

Әйтик, Татарстан күләмендә Бөек Җиңүнең 70 еллыгына «70 ликов Победы»

дип исемләнгән фотоальбомга ни өчен Алабуганың ветераннар советы аның

исемен кертмәгән? Егерме сигезенче февральдә Казаннан махсус җибәрелгән

фотограф 3 урыс һәм 3 татар фамилияле ветеранны (анысы сүзем юк, бәлки,

квота буенча шулай тиештер) объективка алды, ә аны — юк! Югыйсә ул

Сталинградның «магма» катламы саналган Мамай курганында кайнавы белән

генә дә, һичшиксез, моңарга лаек. Мирзәхмәт аганың үзе әйтүенчә, Алабуга

төбәгеннән сугышка алынып, туры Сталинградка килгән 64 сугышчының

нибары өчесе генә (!) исән кайткан. Бу турыда уйланырга нигез бар, җәмәгать.

Яңа «табадан төшерелгән» документаль бәянымның «Алабуга нуры» газетасында

әле беренче өлеше генә дөнья күргән иде. Шул чагында миңа өлкән яшьтәге

бер ханым нәкъ менә: «Нигә исемлеккә кермәгән?» – дигән сорау бирде. Үзем

дә моңа нык гаҗәпләнсәм һәм ризасызлык белдерсәм дә — язучы кеше — ни

эшли алам соң? Апага ошбу сорау белән телефон аша шалтыратырга киңәш

итеп, кала ветераннар советының телефон номерын бирдем. Актив гражданлык

позициясендә торучы кешегә аннан нинди җавап биргәннәр дип уйлыйсыз?

Әүвәл ныклап утырган урыныгызга тотыныгыз (басып торсагыз — утырыгыз),

юкса, егылып китәрсез: «Чын сугышта катнашучылар күптән үлеп беттеләр

инде!» — дигән чәрелдек тавышлы хатын. Һәртөрле советларда, президиумнарда

«арба ватылса — утын, үгез үлсә — ит» дип утыручылардан башка җавап көтеп

булмыйдыр шул инде.

Тормышта бик тыйнак, сугышта булганнарын, гомумән, сөйләп йөрмәгән

Мирзәхмәт ага Муллахмәтов шулай да Бөек Җиңүнең 60 еллыгын бәйрәм

итәргә 2005 елның 9 маена Мәскәүнең Кызыл мәйданында үткәрелгән хәрби

парадка чакырылган. Татарстаннан Әтнә ягы фронтовигы белән бергә барганнар

алар тантанага. Ә Сталинградта (хәзерге Волгоград) сугыштан соңгы узган 70

ел эчендә нибары 3 мәртәбә булган, алары да үз инициативасы белән — узып

барышлый. Әйтүенчә, берсе — Ял йортына дәваланырга барганда, икенче

тапкырында — Әстерхандагы сеңлесен күрер өчен сәфәр чыккач, өченчесендә

— тагын ниндидер йомышны йомышлаганда. «Мамай курганындагы грандиоз

«Ватан-Ана» һәйкәл обелискы нәкъ без фашистларга каршы сугышкан

позицияләр янәшәсенә тергезелгән», — ди ул. Шуннан ерак түгел 37нче укчы

гвардия дивизиясе командиры, Советлар Союзы Герое генерал-майор Желедов

Виктор Григорьевичның җәсәде дә җирләнгән икән (Сталинград тәмугыннан

генерал үзенең нибары 100ләп сугышчысы белән генә исән чыккан һәм,

Мирзәхмәт ага сөйләвенчә, дивизияләре шуннан соң Мәскәү янына җибәрелеп,

анда башка төрле номерлы дивизия итеп үзгәртелгән һәм Калинин фронтында

сугышка кертелгән. Дивизия командиры бәрелешләрнең берсендә һәлак булган,

аның сугыш вакытындамы, әллә соңыннанмы — бирегә китереп күмелгәнен

карт фронтовик төгәл генә әйтә алмады (җөмләдән, Мамай курганында соңгы

сыену урыны тапкан полководецларның саны шактый күп диләр).

Дүрт ел дәвамында сугыш хәрәкәтләрендә катнашып һәм аннан соң тагын

бер ел чамасы Хәрби диңгез флотында хезмәт итеп тә, фронтовик Мирзәхмәт

Муллахмәтовның сугышчан бүләкләре өч медаль һәм бер III дәрәҗә сугышчан

Дан ордены белән чикләнә. Юк, болар аның начар яисә аз сугышуыннан

түгел, болар — аның кебек миллионлаган совет солдатларының күрсәткән

(аларны кем күреп, барлап бетергән) тиңсез батырлыкларын бәяләп бетерә

алмауларыннан. Гадирәк әйткәндә, андый мөмкинлек булмаудан. Аннары, хәрби

тарих материалларыннан мәгълүм ки, 1941-1942 елларда Кызыл Армия солдат

һәм офицерларын орден-медальләргә тәкъдим итү дә сирәк күренеш булган.

Фронтларда гаскәрләр күбесенчә чигенү белән мәшгуль булганда, зурдан кубып

нинди бүләкләү турында сүз алып барырга мөмкин ди!

Хикмәт орден-медальләрдә дә түгел. Мирзәхмәт аганың андый

«ялтыравык»ларга, гомумән, исе китми. Ул колхоз председателе булып эшләгән

елларында бүләкләрнең ниндиләрен генә алмаган да нинди дәрәҗәләргә

ирешмәгән. Ил агасы үзе әйтүенчә, кеше: «Менә — мин! — дип күкрәк

кагарга тиеш түгел, башкалар синең турыда яхшы фикердә булсын, башкалар

хөрмәтләсен». Фронтта, алгы сызыкта кан койганнар турында бик күп

китаплар яздылар, кинофильмнар төшерделәр. Ә менә вакытлы матбугатта

киң җәмәгатьчелеккә танытып, Мирзәхмәт Муллахмәт улы турында кемнең

дә булса күләмле язма бастырганын мин хәтерләмим. Бу үзе үк өлкән

фронтовикның артык тыйнаклык күрсәтеп һаман күләгәдә калуы түгелме? Ярый

әле, соңарганчы, акланмаган «билгесезлектә» калуын дәвам иткән ил агасына

төртеп күрсәтүчеләр табылды. Ярый әле җитештем.

 

Тәмам.

 

"КУ" 5, 2015

Фото: архив

Теги: бәян

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Осталось символов: