Тукай һәм татар әдәбияты

18.04.2017 №4 (апрель),2017

Замандашларны аңлау юлында


Туган телебездә хатын-кызлардан беренче булып роман язган Мәдинә Маликованың иҗаты белән күп еллардан кызыксынып киләм. Аның «Юлдашлар» исемле беренче китабы чыгуына быел нәкъ илле ел икән. Шул еллар сүз сәнгатебездә яңа исем барлыкка килүен укучылар да, өлкән каләмдәшләре дә искәрми калмады. Бу инде әле генә каләм тибрәтә башлаган кеше өчен сөенечле хәл. Мондый игътибар аны яңадан-яңа әсәрләр язарга канатландырды. «Кар сулары», «Узма, гомер!» кебек хикәяләр җыентыклары, берничә повесте бер-бер артлы укучыларга барып иреште. Ул чорның күренекле тәнкыйтьчесе Фәрваз Миңнуллин аның иҗаты камилләшә баруын күрми калмады, күзәтүләрен «Үсеш баскычлары» (1975) дигән мәкаләсендә бәян итте. Фәнис Яруллин, Мансур Вәлиевләр дә, бу иҗатны хуплап, матбугатта чыгыш ясады. Мин үзем сүз бара торган әсәрләрне күзәтеп килсәм дә, ничектер, мөнәсәбәтемне белдерергә үз вакытында тәвәккәлләмәгәнмен. Ниһаять, 1983 елда аның «Шәфкать» романы басылгач, кулга каләм алдым, төп журналыбызда «Халатың ак, күңелең пакь булса» дигән мәкаләмдә М.Маликованың чыннан да үсештәге иҗатына карата сөенүемне белдердем. Шуннан соң дүрт ел үткәч, кулга килеп кергән «Басып сайрар талы бар» романына да битараф кала алмадым. Чөнки бу романнар сурәтләнгән тормыш чынбарлыгы белән дә, сәнгатьлелек алымнары җәһәтеннән дә әдәбиятыбызда яңа күренешләр иде. Аларга карата техник фәннәр докторы булган адашым Фоат Гарифуллин да үз сүзен әйтте, «укып туймаслык әсәрләр» дигән бәя бирде (Мәгърифәт, 2008, 12 апрель).

Мәдинә ханым шуннан соңгы елларда тагын берничә роман бирде. Әсәрләренең гомуми тиражы 428 мең данәгә җитте. Алар укучылар кулына чагыштырмача җиңел генә күчә торды. Инде бу иҗатка тиешле фәнни дәрәҗәдә гомумиләштерелгән бәя бирү дә сорала иде. Шул ният белән Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетындагы аспирантурага укырга кергән Лилия Хисмәтова дигән яшь тикшеренүчебезгә диссертация темасы итеп М.Маликова иҗатын өйрәнү тәкъдим ителде. Элеккеге студентыбыз Лилия Котдус кызы «Мәдинә Маликова иҗатының сәнгатьчә үзенчәлекләре» дигән бу зур эшне әйбәт итеп башкарып чыкты һәм, аны 2009 елда уңышлы яклап, филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә алды.

Инде менә М.Маликованың быел Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә тәкъдим ителүен белгәч, мин аның үзеннән дә артык шатландым. Талантлы әдибәбез ярты гасыр дәвамында ирешкән олы казанышларына тиешле бәясен алырга лаек бит. Бу тыйнак, тыныч кына иҗат итеп яшәгән ханымның бер генә әдәби бүләге дә юк икән. Ышанмасагыз, «Татарстан язучылары – әдәби премия лауреатлары» дигән белешмәлекне (2011) алып карагыз, анда М.Маликова исемен таба алмассыз.

Инде быел шушы дәрәҗәле премиягә тәкъдим ителгән «Арыш тәме» («Ихлас» нәшрияты, 2012) дигән китап турындагы тәэсирләрне һәм уйлануларны бәян итүгә күчик. Иң әүвәл шуны әйтәсе килә: әлеге җыентык иң беренче булып матур әдәбият сөючеләрнең үзләре тарафыннан тиешле бәясен алды – 2012 елда ул иң күп укылган китапларга уздырылган республика конкурсында беренчә дәрәҗә диплом белән бүләкләнде, «Ел китабы» дип аталды. Бу үзе генә дә М.Маликова иҗатының абруе турында сөйли.

Китап укучыларны иң кызыксындырганы – романда сурәтләнгән хәл-әхвәлләрдә берничә буын хатын-кызларыбыз язмышының бөтен катлаулылыгы белән күз алдына бастырылуы. Шулай да була, берәүнең әсәрен укый башлыйсың, берничә биттән соң читкә этеп куясың, язылганнар белән мавыгып китеп булмый, ягъни синең игътибарыңны эләктереп алмый. М.Маликованың каләм хасияте исә беренче битне укуга ук вакыйгалар эченә бөтереп алып кереп китә һәм соңгы битен ябып куйганчы шушы кызыксыну кимеми. Кешеләрнең (бу очракта хатын-кызларның) язмышы күп вакыт илдә һәм әйләнә-тирәдәгеләрнең нинди булуларына да нык бәйләнгән. Шул ук кешеләр дәүләтләр яки илнең үз эчендәге төрле көчләр арасында гауга китереп чыгаралар, алай ук түгел икән, бер дә булмаса, янәшәдәгеләрне төрле мәкер җепләре белән урыйлар. Күпме кеше, алар җәтмәсенә эләгеп, шуннан ычкына алмыйча, гомер буе тыпырчына, ахыр чиктә, көрәшергә көче бетеп, үзенең аяныч хәле белән килешергә мәҗбүр була. М.Маликова чынбарлыктагы бу катлаулыкларны өч буын хатын-кызлар язмышы мисалында күрсәтеп бирүне максат иткән, шуңа күрә вакыйгалар вакыт ягыннан да шактый дәвамлы җирлектә гәүдәләнгән.

Кешеләр, үз хәлләренә бәя биргәндә, еш кына «язмыш», «тәкъдир» сүзләрен кулланып, үзләре тарыган хәлләрнең котылгысызлыгын танырга, шуның белән күңелләрен күпмедер тынычландырырга омтыла. Бу хакта романда Нәзилә исемле карчыкның уйланулары кызыклы. «Иман ияләренә, Аллага ихластан инанган кешеләргә яшәү җиңелрәк, чөнки аларның өмет белән сыгынырлык, мәрхәмәтеңнән ташлама, дип ялварырлык заты бар. Һәммәсе дә тәкъдирдә язылган диләрме? Ә ни өчен меңмиллионнарча кешеләрнең тәкъдиренә шундый кайгы-хәсрәт, җәзалар язылган? Кылган гөнаһлары өченме?.. Әгәр күкләрнең хөкеме гадел икән, һәркем үз кылганнарына бәрабәр җәзасын алырга тиеш! Әмма асылда бу һич тә алай түгел бит. Димәк, күкләр гадел түгел. Ничек дигән әле А.Пушкин? – «Җирдә гаделлек юк, күкләрдә дә юк бит ул!»

Чыннан да, романда сурәтләнгән хатын-кызларның үткәнен һәм бүгенгесен җентекли башласаң, моның шулай икәнлеген күрми булмый. Әйтик, аларның иң өлкәне – Нәзилә карчык. Ул бүгенге көндә генә карчык, әсәр кысаларында бала вакытыннан алып бүгенгәчә булган олы юлны укучы күз алдында үтә. Ул Финляндия чигендәге Карелиянең бер авылында туа. Әтисе шундагы хәрби гарнизонда хуҗалык эшендә булган. Нәзилә яшьтән үк җырга һәвәслеге белән аерылып торган. Солдатлар концерт куйганда, ул да сәхнәгә чыга, русча җырларны да нәкъ аларча итеп башкара. Бәхетенә, кыз фашистлардан качып Германиядән бирегә килгән музыка белгече Берта Иосифовна дигән яһүдә хатынының игътибарын җәлеп итә. Ул Нәзиләнең зур мөмкинлекләре булуын билгели, тик сугыш башлана. Әтисе – фронтка, Нәзилә исә әнисе белән туган якка юл тота. Кайту ай ярымга сузыла. Юлда очраган яхшы кешеләр ярдәмендә исән калалар. Туган авыллары Мулкүлгә кайтсалар, ихтимал, җиңелрәк тә яшәп китәрләр иде, әмма әнисе, моннан ун ел элек кулакка санап, үзләрен сөргән кешеләр хозурына килеп басуны мәгъкуль күрми. Озакламый әнисе үлеп китә. Нәзилә сугыш чоры үсмерләре өлешенә төшкән авырлыкларны иңрәеп күтәрә. Шундый шартларда да мәхәббәт дигән изге хис кешеләрне ташламый икән. Наил исемле үсмер егет аңа бергә булырга тәкъдим ясый. Өстенә кияргә эчке киемнәре дә булмаган кыз, фәкыйрьлегеннән оялып, сабыр итәргә куша. Егетне армиягә алалар, ул Мәскәү янында хәрби һөнәр курсларына эләгә. Аңа якын булу өчен, кыз да башкала тирәсенә торф чыгару эшенә ялланып килә. Азмы-күпме очрашуга да ирешәләр. Курсны тәмамлагач, егетне башка урынга җибәрәләр. Кыз тагын ялгызы кала. Авырып китеп, көмәне дә төшә. Шул аерылышудан алар инде бүтән күрешә алмыйлар. Наил Оренбург төбәгендәге Тоцк мәйданында атом бомбасын шартлатып сынау вакытында һәлак була. Олыгаеп беткәч кенә, Нәзилә ике аяксыз Мансур дигән кеше белән гаиләле булып яши башлый. Яхшы күңелле карты белән икесе арасында чын мәгънәсендә уй-фикердә гармония тоеп, намаз ияләре булып, кешеләргә ягымлы сүзләре, акыллы киңәшләре белән ярдәм итәргә омтылып яшәп ятулары.

Әмма романда Нәзилә тормышы алда сүз барачак Ләйсән, аның кызлары Гөлүсә белән Айзирәкләр язмышы гәүдәләндерелгән хәл-әхвәлләргә бер элгәр җирлек булып кына хезмәт итә. Әдибәнең бөтен игътибары менә шушы ике буын хатын-кызларның яшь бала Солтанга бәйле мөнәсәбәтләрен, эчке дөньяларын ачуга юнәлә. Күреп узганыбызча, әгәр элгәр буын вәкиле Нәзилә, нинди генә авырлыкларга, сыналуларга дучар булуына карамастан, эчке дөньясының бөтенлеген, милләтенә хас күңел киңлеген, кешеләргә карата сизгерлеген һәм шәфкатьлелеген саклап калса, аннан соң килә торганнарның ахыр чиктә тормыш китереп кыскан хәлләр белән артык исәпләшеп тормаулары күренә. Вакыт-чор башка, дөнья-илдәге тәртипләр үзгә, кешеләре дә бүтәнчәрәк.

Фоат ГАЛИМУЛЛИН,

КФУ профессоры


Мәкалә сайтта кыскартылып урнаштырылды. Тулаем «КУ» журналының 4нче (апрель, 2017) санында укырга мөмкин.


Комментарий өстәргә

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *